It Swurdsje fan Arum is in lyts swurdfoarmich foarwerp fan taksushout mei in rune-ynskripsje, dat yn 1895 út in terp by Arum yn Fryslân tefoarskyn kaam.Robert Nedoma, Die voraltfriesischen Personennamen der Runeninschriften auf dem Webschwert von Westeremden, dem Schwertchen von Arum und anderen Denkmälern, yn: Rolf H. Bremmer jr., Stephen Laker en Oebele Vries (red.), Advances in Old Frisian Philology, Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 64, Amsterdam/New York 2007, s. 299–324, hjir benammen s. 312–320.Arum, sword, RuneS-database, ûndersyksprojekt Runic Writing in the Germanic Languages fan de Niedersächsische Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, fynstnûmer 710, EROFris-NL-10/OFRC16. It foarwerp wurdt yn de fakliteratuer ornaris omskreaun as in miniatuer- of imitaasjeswurd en wurdt bewarre yn it Frysk Museum yn Ljouwert.Jantina Helena Looijenga, Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700. Texts & Contexts, dissertaasje Ryksuniversiteit Grins, Grins 1997, s. 182. De ynskripsje wurdt yn de moderne fakliteratuer yn 'e kearn lêzen as edæ:boda. Oer de betsjutting fan dy tekst, de krekte datearring fan it foarwerp en de oarspronklike funksje fan it swurdsje bestiet lykwols gjin algemien akseptearre ynterpretaasje. thumb|Arum, it doarp dêr't it swurdsje yn 1895 yn in terp fûn waard.
Fynst en beskriuwing It swurdsje waard yn 1895 út in terp by Arum helle. Neffens Robert Nedoma wie de fynster in skipper mei de namme Wieger Sijtsma. It foarwerp waard net by in systematyske archeologyske opgraving bergen, wêrtroch't de oarspronklike fynlaach net mear mei wissichheid rekonstruearre wurde kin. Dêrtroch kin it swurdsje ek net op grûn fan in goed dokumintearre archeologyske kontekst sekuer datearre wurde.
It foarwerp is makke fan taksushout. Nedoma jout in lingte fan 23 sintimeter, wylst de RuneS-database 24 sintimeter neamt. Yn RuneS wurdt it objekt as fragmintearre en net folslein registrearre, wylst de ynskripsje sels as goed bewarre en folslein oanjûn wurdt. De punt fan it swurdsje is ferkoald. Nedoma merkt lykwols op dat net mei wissichheid fêststeld wurde kin oft dy ferkoaling al oanwêzich wie doe't it foarwerp fûn waard.
Op ien kant fan it diel dat as de kling beskreaun wurdt, is in rjochtsrinnende rune-ynskripsje oanbrocht dy't yn 'e rjochting fan de greep lêzen wurdt. Foar de rune-rige steane trije oaninoar grinzgjende rútfoarmige tekens fan ûngelikense grutte. Nedoma omskriuwt dy as paraskriftlike tekens en achtet it mooglik dat se as rigelfolling of as markearring fan it begjin fan de tekst tsjinnen, sûnder dêr in definitive betsjutting oan ta te skriuwen. Oan de punt fan it swurdsje hawwe guon âldere ûndersikers fierders in tige swak sichtber beamfoarmich teken miend te sjen. Nedoma stelt dat, as it yndied om in mei opsetsin ynsnien teken giet, de funksje en betsjutting dêrfan ûnbekend binne.
De rune-ynskripsje waard net fuortendaliks nei de fynst as sadanich werkend. Pieter C.J.A. Boeles ûntduts de ynskripsje yn 1899, fjouwer jier nei't it swurdsje fûn wie. Boeles publisearre dêrnei ferskate kearen oer it foarwerp en de ynskripsje.
Datearring De datearring fan it Swurdsje fan Arum is yn de rin fan de ûndersyksskiednis ferskillend beoardiele. Dat hinget ûnder mear gear mei it ûntbrekken fan in betrouber dokumintearre fynlaach en mei it feit dat, neffens it oersjoch fan Nedoma, gjin natuerwittenskiplike metoade brûkt wie om it hout sels te datearjen.
Boeles datearre it swurdsje yn syn iere publikaasjes frij breed. Yn 1899 pleatste er it tusken de 7e en de 10e iuw, wylst er yn 1906 in perioade fan de 6e oant en mei de 9e iuw oanhold. Yn syn boek oer it iere Fryslân út 1927 brocht er it foarwerp yn ferbân mei de midden of it ein fan de twadde terpperioade, dy't er sels fan om 400 oant de midden fan de 8e iuw datearre. Helmut Arntz en Hans Zeiss kamen yn 1939 ta in datearring fan om 550–650. Boeles brûkte dyselde datearring yn de edysje fan syn wurk út 1951.
H.T.J. Miedema naam yn 1974 foar it Swurdsje fan Arum ek in datearring fan likernôch 550–650 oan.H.T.J. Miedema, Dialect en runen van Britsum en de oudste Anglofriese runeninscripties, Taal en Tongval 26 (1974), s. 101–128. Hy behannele it dêrmei as ien fan de âldere Fryske rune-ynskripsjes en brûkte de runefoarmen op it swurdsje yn syn besprek fan de ûntwikkeling fan it Anglo-Fryske runeskrift.
Looijenga datearre it foarwerp dêrfoaroer yn de lette 8e iuw. Nedoma merkt op dat dy lette datearring troch Looijenga en ek troch Carlo Giliberto jûn waard sûnder dat dêr neffens him in ûnderbouwing foar presintearre waard. Nedoma sels beskôge in datearring yn de 6e of 7e iuw as it meast oannimlik, mar hold ek rekken mei de mooglikheid dat it swurdsje út de 8e iuw stammet.
Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk datearren yn 2023 sawol it imitaasjeswurdsje fan Arum as in ferlykber lyts swurdfoarmich foarwerp út Rasquert oan de ein fan de 8e iuw.Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk, De culturele betekenis van het tweesnijdende zwaard in middeleeuws Frisia, De Vrije Fries 103 (2023), s. 146–163, hjir s. 149–150. De RuneS-database jout in bredere, taalkundich basearre datearring fan 400 oant 900.
De rune-ynskripsje thumb|It fuþorc, it Anglo-Fryske en Angelsaksyske runeskrift dêr't de ynskripsje fan it Swurdsje fan Arum ta rekkene wurdt. De ynskripsje wurdt yn de measte moderne fakliteratuer transliterearre as edæ:boda. Yn de RuneS-database wurdt de folchoarder werjûn as edæ:boda(f), om't dêr nei de lêste a noch in as f registrearre teken opnommen wurdt. Nedoma transliterearret de kearntekst yn syn net-ynterpretative systeem as eda1:ba3da2 en beskriuwt tusken beide parten in skieding fan twa oant fjouwer kerfkes.
De ynskripsje heart neffens RuneS ta it fuþorc, de rune-rige dy't yn de Angelsaksyske en Fryske tradysje út it âldere fuþark ûntwikkele waard. Looijenga wiist yn de tekst op de oanwêzigens fan de Anglo-Fryske āc- en ōs-runen en transliterearret in oare rune as æ. Miedema wiisde derop dat op it swurdsje æsc, ōs en āc foarkomme en brûkte de ynskripsje yn syn taalkundige besprek fan de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes.
De lêzing edæ:boda hat net ta ien algemien akseptearre oersetting laat. Yn de ûndersyksskiednis binne ferskillende taalkundige analyses foarsteld, dy't ek in rol spile hawwe by de ûnderskate opfettingen oer de mooglike funksje fan it swurdsje.
Ynterpretaasje fan de ynskripsje Ien fan de ynterpretaasjes dy't yn de âldere literatuer in wichtige rol spile, wie dy fan boda as „boade”. Theodor von Grienberger lei de ynskripsje oan it begjin fan de 20e iuw út yn de rjochting fan in „weromkommende boade”; in ferlykbere ynterpretaasje waard letter troch ferskate oare ûndersikers oernommen. By dy útlis wurde edæ en boda as ûnderdielen fan ien gearstalling beskôge.
Looijenga kaam ta in oare gearstalling en ynterpretearre edæ:boda as „eedboade”. Sy ferbûn edæ mei it wurd foar „eed” en naam oan dat de d-rune brûkt wie foar in lûd dat histoarysk út Germaansk þ ûntstien wie. Op grûn fan dy ynterpretaasje ferbûn sy de tekst mei de funksje fan it swurd yn de rjochtspraktyk, dêr't neffens har eden op in swurd ôflein wurde koene.
Nedoma wiisde de ynterpretaasje as „eedboade” ôf. Neffens him is it fonologysk problematysk om oan te nimmen dat de d-rune hjir de konsonant fan it Germaanske wurd foar „eed” werjaan soe. Ek wiisde er op swierrichheden mei de ferwachte foarm fan it earste lid fan sa'n gearstalling. Dêrnjonken achtet er in gearstalling fan beide parten epigrafysk problematysk, om't de kerfkes tusken edæ en boda dan as in skiedingsteken binnen ien wurd útlein wurde moatte soene. Neffens Nedoma binne út it âldere fuþark en it Anglo-Fryske fuþorc gjin oertsjûgjende parallellen bekend foar sa'n wurdynterne skieding.
In oare ynterpretaasje, ûnder oaren fertsjintwurdige troch W.J. Buma en troch Miedema neamd, seach de tekst as in tawijing mei de betsjutting „foar Eda, de boade”. Nedoma achtet ek dy grammatikale analyze yn dy foarm net oertsjûgjend, om't de nammefoarm dy't dêrfoar oannommen wurde moat neffens him taalkundige swierrichheden opsmyt.
Nedoma analysearret it earste diel ynstee dêrfan as in mooglike froulike persoansnamme Edæ. Op grûn fan syn grammatikale analyze komt er foar de beide tekstparten ta trije mooglike soarten ynterpretaasje: twa njonkeninoar steande persoansnammen, de namme fan in froulike skinker folge troch de namme fan in ûntfanger, of de namme fan in froulike skinker folge troch de oantsjutting „boade” foar de ûntfanger. Om't de funksje fan it foarwerp, en dêrmei ek de kontekst fan de ynskripsje, net fêststiet, stelt Nedoma dat tusken dy mooglikheden gjin definitive kar makke wurde kin.
Nijdam, Spiekhout en Van Dijk slute yn harren artikel út 2023 oan by de krityk op de ferbining mei „eed”. Hja stelle dat it Aldfryske wurd foar „eed” eth wie en dat de oanbelangjende konsonant mei de th-rune werjûn wurde moatte soe. Dêrom beskôgje hja de eardere lêzing „eedboade” net as in jildige betsjutting fan de Arumer ynskripsje.
Mooglike funksje De funksje fan it houten swurdsje is sûnt de earste publikaasjes ûnderwerp fan diskusje. Yn de âldere literatuer waard oan it foarwerp gauris in symboalyske of represintative funksje taskreaun. Gustav Neckel brocht it swurdsje yn ferbân mei it oproppen fan in leger en seach in parallel mei Skandinavyske tekens dy't as oprop ta de wapens brûkt waarden. Arntz seach it foarwerp earder as in legitimaasjeteken fan in boade dy't mei it symboal omreizge. Nedoma stelt dat dy ferklearringen net mei konkrete gegevens oer it Swurdsje fan Arum ûnderboud wurde kinne.
Looijenga ferbûn har ynterpretaasje fan edæ:boda as „eedboade” mei in mooglike juridyske of seremoanjele funksje. Sy suggerearre dat it lytse houten swurd mooglik brûkt waard by it oproppen fan minsken foar in rjochtssitting. Dy ferklearring hinget gear mei har ynterpretaasje fan de tekst as in ferwizing nei in eedboade.
Nedoma hâldt ek rekken mei in folle gewoaner gebrûk fan it foarwerp en stelt dat it likegoed bernespul west hawwe kin. Dêrby wiist er op de greep, dy't neffens him frij sterk ôfsliten is en dêrmei dúdlike gebrûksspoaren sjen lit. Hy merkt op dat sokke sterke gebrûksspoaren by in foarwerp mei in suver represintative funksje minder foar de hân lizze soene.
Yn de RuneS-database, dêr't ûnder mear de lettere analyze fan Livia Kaiser yn ferwurke is, wurde neist in funksje as boartersguod ek oare mooglikheden neamd. It foarwerp soe bygelyks as weefark brûkt wêze kinne; yn sa'n kontekst koe in swurdfoarmich foarwerp tagelyk in symboalyske of statusdragende betsjutting hawwe. RuneS kiest net foar ien fan dy ynterpretaasjes en jout oan dat it eigentlike gebrûk fan it foarwerp ûndúdlik bliuwt.
Nijdam, Spiekhout en Van Dijk behannelje it Swurdsje fan Arum tegearre mei it lytse swurdfoarmige foarwerp fan Rasquert yn harren ûndersyk nei de kulturele betsjutting fan it swurd yn midsiuwsk Frisia. Hja beskôgje de beide fynsten as oanwizings dat oan it swurd ek in symboalyske rol takend wurde koe, mar beklamje dat de rune-ynskripsjes net genôch hâldfêst biede om dêr fierdere konklúzjes oer te lûken.
Plak yn it ûndersyk nei Fryske runen It Swurdsje fan Arum is yn ferskate stúdzjes nei it Fryske en Anglo-Fryske runekorpus opnommen. Miedema brûkte de ynskripsje yn syn ûndersyk nei de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes en de ûntwikkeling fan it fuþorc. Looijenga behannele Arum yn har korpus fan rune-ynskripsjes út Nederlân en pleatste it tegearre mei it swurdfragmint fan Rasquert ûnder de symboalyske swurden. Nedoma naam de Arumer tekst op yn syn taalkundige en nammekundige stúdzje nei foar-Aldfryske persoansnammen yn rune-ynskripsjes en joech dêrby in wiidweidich oersjoch fan de eardere lêzingen en ynterpretaasjes. Yn de hjoeddeiske RuneS-database stiet it foarwerp registrearre ûnder de sigla EROFris-NL-10 en OFRC16 en wurdt de rune-rige as fuþorc klassifisearre.
kategory:Fryske runen Kategory:Archeologyske fynst yn Fryslân Kategory:Arum