Hierdie artikel handel oor die land in Europa. Vir ander gelyknamige gebruike, sien gerus Luxemburg (dubbelsinnig).
Luxemburg (Luxemburgs: Lëtzebuerg, [ˈlətsəbuə̯ɕ], ; Duits: Luxemburg, [ˈlʊksm̩bʊʁk], ; Frans: Luxembourg, [lyksɑ̃buʁ], ), amptelik die Groothertogdom Luxemburg (Luxemburgs: Groussherzogtum Lëtzebuerg, [ˈgʀəʊ̯sˌhɛχtsoːktuːm ˈlətsəbuːə̯ɕ]; Duits: Großherzogtum Luxemburg, [ˈgʁoːsˌhɛɐ̯tsoːktuːm ˈlʊksm̩ˌbʊɐ̯k], ; Frans: Grand-Duché de Luxembourg, [ɡʁɑ̃ dyʃe də lyksɑ̃buʁ], ), is op een na die kleinste staat van die Europese Unie, met 'n oppervlakte van 2 586 km² en 'n bevolking van 671 254 (2024). Dit word begrens deur België in die weste en noorde, Frankryk in die suide en Duitsland in die ooste, vervolgens is dit 'n landingeslote land.
duimnael|links|Nasa-satellietbeeld van Luxemburg Die geskiedenis van Luxemburg is onskeibaar verbonde met dié van sy buurlande. Vanweë sy sentrale ligging in Europa was die land van groot strategiese belang vir 'n verskeidenheid moondhede. Die geskiedenis van versterkings en kastele, wat in Luxemburg gebou is, strek terug tot in die antieke tydperk toe hier 'n Romeinse fort ontstaan het. Later, in die vroeë middeleeue, is 'n belangrike Frankiese kasteel hier gebou, en tussen die 16de en 17de eeu was dit 'n vesting langs die Spaanse Pad, 'n Europese roete van militêre en ekonomiese belang.
Luxemburg is in sy geskiedenis deur 'n verskeidenheid state en dinastieë geregeer, maar vorm sedert die 10de eeu 'n eie politieke entiteit, al was dit nie steeds onafhanklik of outonoom nie. Vandag is Luxemburg, 'n land van saggies golwende heuwellandskappe en bosse met matige winters en warm somers, 'n erflike grondwetlike monargie met 'n eenkamerparlement – en die laaste onafhanklike groothertogdom ter wêreld.
Danksy die politieke onafhanklikheid het die groothertogdom sy plaaslike dialek, Luxemburgs of Lëtzebuergesch, tot nasionale taal uitgebou. Dit is nou verwant aan die Moeselfrankiese dialekte wat oorkant die grens in Duitsland gepraat word, terwyl Duits ook die eerste vreemde taal en die medium van die mediabedryf is. Frans dien as administratiewe taal.
Die Luxemburgse ekonomie word veral deur die bank-, assuransie- en staalbedryf oorheers. Maar ook die plaaslike landbousektor en wynbedryf speel 'n belangrike rol. Die Moeselvallei, 'n vallei wat oor Luxemburgse en Duitse gebied strek, lewer witwyne van gehalte op. Net soos in ander Europese lande noord van die Alpe is ook bier baie gewild. Die inheemse bosse, mere en rivier lewer 'n verskeidenheid eersterangse produkte op, waaronder haasvleis (Hasenpfeffer of haasbredie is een van die nasionale geregte van die land), Ardenne-ham en forelle.
Luxemburg is 'n stigterslid van die Europese Unie en van die NAVO. In 1999 is die eurogeldeenheid ingevoer en in 2002 die eurobanknote en -muntstukke.
Geskiedenis
Keltiese en Romeinse tydperk Die vroegste nedersettings in die gebied van die huidige Luxemburg is deur Kelte gestig en dateer uit die 2de eeu v.C. Sowat honderd jaar later het die Romeine die streek binnegedring toe Julius Caesar met sy troepe tussen omstreeks 58 en 52 v.C. op 'n veroweringsveldtog in Gallië en Germanië was. Dit het vervolgens deel van die Romeinse Ryk (Imperium Romanum) geword.
In die 5de eeu, die tydperk van die volksverhuising, is die Romeine deur Germaanse Franke teruggedring. Rondtrekkende monnike het die bewoners in die gebied tot die Christendom bekeer en kloosters opgerig. Die beroemde Klooster Echternach is in 698 deur die Angel-Saksiese sendeling Willibrord gestig.
Middeleeue Koning Lotarius II van Lotaringe (omtrent 835-869) het die gebied van Luxemburg as leen aan die abdy van Sint Maximinus van Trier (Duitsland) gegee. Die owerstes van die klooster het Luxemburg as leenhere in die 9de en 10de eeu geregeer. Die burg wat tot beskerming van die streek opgerig is, het sy naam ook aan die omliggende gebied verleen. Die vroegste dokument waarin die naam Luxemburg verskyn dateer uit die jaar 963 toe graaf Siegfried Lucilinburhuc, die "klein burg" op die rotse van die huidige stad gekoop het.
Luxemburg was tot 1443 'n onafhanklike graafskap en later 'n hertogdom binne die verband van die Heilige Romeinse Ryk. Tydens die Middeleeue het vier Duitse keisers, vier Boheemse en een Hongaarse koning vanuit Luxemburg gekom; die bekendstes was Hendrik VII, hertog van Luxemburg en keiser van die Heilige Romeinse Ryk (1308–1313); Johan die Blinde, graaf van Luxemburg en koning van Boheme; Karel IV, Wenceslous II en Sigismond, keisers van die Heilige Romeinse Ryk en konings van Boheme. In sy bloeitydperk het die magsgebied van die Huis Luxemburg van Duitsland tot by die Russiese grens gestrek. Keiser Karel IV (1347–1378) het Luxemburg in 1354 tot hertogdom verhef.
Vroeë moderne tyd duimnael|links|In sy geskiedenis het Luxemburg groot dele van sy grondgebied aan België, Pruise en Frankryk afgestaan Tussen 1443 en 1815 is Luxemburg deur buitelandse magte regeer: Deur die Boergondiërs (1443 tot 1506), deur die Spanjaarde (1506 tot 1684), deur die Franse (1684 tot 1697), deur die Oostenrykers (1714 tot 1795), en 'n tweede keer deur die Franse (1795 tot 1814).
Die Kongres van Wene (1815) het die onafhanklikheid aan Luxemburg verleen as deelstaat van die Duitse Bond en in personele unie met die koning van Nederland (tot by die jaar 1890, die begin van Luxemburg se eie dinastie). Eers met die Verdrag van Londen (1839) het die groothertogdom sy volle soewereiniteit verkry, wat egter nog twee keer – tydens die Eerste en Tweede Wêreldoorlog – geskend is. Die land is in sy geskiedenis ook drie keer gedwing om gebiede aan Frankryk, België en Duitsland af te staan.
Volledige onafhanklikheid In 1890 het die Nederlandse koningshuis, die Huis Oranje-Nassau, in sy manlike linie uitgesterf. Volgens 'n privaatregtelike familieverdrag, wat tussen die prinse uit die Huis Nassau (die Nassause Erfvereniging) gesluit is, het die naaste manlike bloedverwante, die hertoë van Nassau-Weilburg, aan die bewind gekom. Sodoende is Luxemburg vir die eerste keer in sy geskiedenis deur sy eie erflike dinastie, die huis Nassau-Weilburg, geregeer.
Ná die afsterwe van die Nederlandse koning Willem III in 1890 het Luxemburg sy volle onafhanklikheid verwerf. Die groothertogdom het egter ook ná die stigting van die Noord-Duitse Bond en die Duitse Ryk tot en met 1919 'n lidstaat van die Duitse Doeane-Unie (Deutscher Zollverein) gebly.
20ste eeu Gedurende die Eerste Wêreldoorlog (1914–1918) is die Luxemburgse neutraliteit deur Duitse troepe geskend. Die groothertogdom is beset en het as opmarsgebied teen Frankryk gedien. Die soewereiniteit en politieke meganismes van die groothertogdom is egter nie aangetas nie. Die pro-Duitse gesindheid van groothertogin Marie Adelheid tydens die oorlog het in 1918 aanleiding tot 'n staatskrisis gegee. Liberale en Sosialiste het 'n poging onderneem om die monargie af te skaf en die aansluiting by België teweeg te bring, maar die Luxemburgse parlement het in Desember 1918 met 29 teen 11 stemme ten gunste van die onafhanklikheid van die groothertogdom gestem. Marie Adelheid het in die volgende jaar onder politieke druk geswig en ten gunste van haar suster Charlotte bedank.
In 1922 is die doeane-unie tussen België en Luxemburg gestig, terwyl die Franse troepe die land in 1925 ontruim het.
Vandag is Luxemburg 'n lidstaat van die Europese Unie wat ondanks die noue samewerking met sy bure sy politieke en kulturele onafhanklikheid handhaaf. Die nasionale leuse is dan ook "Mir wëlle bleiwe wat mir sinn" (Ons wil bly wat ons is).
Politiek duimnael|upright|Groothertog Guillaume V van Luxemburg Die Groothertogdom Luxemburg is 'n grondwetlike monargie met 'n parlementêre demokratiese stelsel. Die Groothertog is volgens die Luxemburgse Grondwet van 1868 die staatshoof. Die parlement met een kamer (Frans: Chambre des Députés) is die wetgewende orgaan van Luxemburg. Nasionale verkiesings vind elke vyf jaar saam met die verkiesings vir die Europese Parlement plaas. Luxemburgers, wat in die amptelike kiesersregister gelys is, is verplig om aan die verkiesings deel te neem.
Die uitvoerende gesag lê by die Groothertog en die regering. Die destydse regering beklee sy amp sedert November 2023 en word gevorm deur die Eerste Minister Luc Frieden, wat ook die tradisionele titel Staatsminister dra, twaalf ministers, 'n adjunkminister en 'n staatssekretaresse. Die Staatsraad met 27 lede dien as 'n raadgewende orgaan, en nege lede word respektiewelik deur die parlement, die Groothertog en die Staatsraad self benoem.
Die belangrikste politieke partye in Luxemburg is die Chrëstlich-Sozial Vollekspartei (CSV, Christelik-Sosiale Volksparty), die Lëtzebuergesch Sozialistesch Arbechterpartei (LSAP, Luxemburgse Sosialistiese Arbeidersparty), die Demokratesch Partei (DP, Demokraties-Liberale Party), Déi Gréng (Groen Party) en die Aktiounskommittee fir Demokratie an Rentengerechtegkeet (Protesbeweging).
Sedert 17 November 2023 fungeer Luc Frieden (CSV) as eerste minister nadat 'n koalisieregering met DP gevorm is.
In 'n referendum op 10 Julie 2005 het die Luxemburgers die voorgestelde Europese Grondwet met 56,52 persent van die uitgebragte stemme goedgekeur.
Geografie duimnael|links|Kaart van Luxemburg duimnael|Die Uelzecht- of Alzette-rivier in die hoofstad Luxemburg duimnael|Die Sauer-rivier mond in Wasserbillig in die Moesel uit Luxemburg word soms die "groen hart" van Europa genoem. Julius Caesar het in een van sy werke reeds die ondeurdringbare bosgebiede van die streek beskryf. Die groothertogdom word deur twee groot natuurlandskappe oorheers – Ösling en Gutland.
Die yl bevolkte Ösling-plato in die noorde strek, met 'n gemiddelde hoogte van 450 meter bo seevlak, oor 'n oppervlakte van 828 km² en maak deel uit van die Ardenne-bergreeks. Daarnaas strek ook uitlopers van die Duitse Eifelgebergte tot Noord-Luxemburg. Ingebed in die Öslinglandskap met sy beboste heuwels lê die riviervalleie van Sauer (Frans: Sûre), Wiltz, Clerf (Frans: Clerve) en Our. Die hoogste bergpiek in Luxemburg, die Buurgplaatz met 559 meter, is in die Ösling geleë.
Gutland in die suide (1 758 km²) is 'n dig bevolkte vlakte met bosgebiede, klein riviere, weivelde, akkerland en wingerde. Die Moeselrivier (Frans: Moselle, Duits: Mosel) vorm die grenslyn tussen Luxemburg en Duitsland. Teen die kalkhellings van sy vallei is wingerde aangeplant.
Die belangrikste riviere van Luxemburg naas die Moesel is Sauer, Our en Uelzecht (Frans: Alzette).
Flora en fauna Groot dele van Luxemburg was oorspronklik met loofbosse bedek, veral beuke- en eikebome. Die oorblyfsels van hierdie bosgebiede word tans veral in die Ösling van Noord-Luxemburg aangetref. Ander tipiese plantspesies sluit steekpalms en heidestruike in. Gutland in die suide is die hoofstreek van intensiewe boerdery. In die suidooste van die groothertogdom word enkele Mediterreense plantspesies soos byvoorbeeld Lamiaceae aangetref.
Die getal inheemse dierspesies is lankal verminder. Die bosgebiede van Luxemburg is de natuurlike habitat van Sentraal-Europese soogdierspesies soos vosse, rooi wild, wilde varke, Europese dassies, eekhorinkies en boommarters. Die belangrikste voëlspesies sluit reiers, ysvoëls, spegte en Falconiformes soos jakkalsvoëls en valke in.
Klimaat Luxemburg het 'n gematigde Wes-Europese klimaat wat hoofsaaklik deur westerse Atlantiese winde beïnvloed word, met aangename, warm somers en matige winters. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 9 °C (0,8 °C in Januarie en 17,5 °C in Julie) en die gemiddelde jaarlikse reënval 782,2 millimeter. Weerstoestande in die noorde van die land, die Ösling, word deur laer temperature en hoër neerslae gekenmerk.
Ekonomie Struktuur duimnael|Die besigheidspark Centre Drosbach in Luxemburg (stad)