Orissa (Orissaansk: ଓଡ଼ିଶା, transliteraasje: Oṛiśā, útspr.: [oˈɽisa], ) is in dielsteat yn it easten fan Yndia. De steat leit oan 'e kust fan 'e Golf fan Bengalen. Sûnt 1 novimber 2011 hjit de steat yn it Ingelsk offisjeel Odisha, mei't dat tichter by eigentlike útspraak fan 'e namme komme soe. Itselde jildt foar de Orissaanske taal, dy't no offisjeel as Odia oantsjut wurdt, mar foarhinne as Oriya bekend stie.
Geografy Orissa wurdt yn it noarden begrinzge troch Jharkhand, yn it noardeasten troch West-Bingalen, yn it suden troch Andhra Pradesh en yn it westen troch Chhattisgarh.
It lânskip bestiet út ferskate sônes. De East-Ghats en in part fan it Chota Nagpur-plato lizze yn'e westlike en noardlike dielen fan 'e steat. It oare part wurdt foarme troch fruchtbere alluviale kustflaktes en de dellingen fan 'e rivieren de Mahanadi, Brahmani en Vaitarani. Dizze rivieren mûnje allegear út yn de Golf fan Bingalen. De kustflaktes wurde brûkt foar yntinsive rysbou.
Skiednis thumb|left|Ien fan 'e âldste stiennen bylden fan Orissa op 'e Dhauli-heuvel, flakby Bhubaneswar, dêr't Ashoka syn boadskip fan frede en berou yn skreaun hat. Orissa hat in ryk kultureel erfgoed. Yn 'e âldheid stie it gebiet bekend as it keninkryk Kalinga. It wie it toaniel fan 'e bloedige Kalinga-oarloch (261 f.Kr.), fierd troch kening Ashoka. De ferskriklike slachting yn dy striid brocht Ashoka derta om him ta it boedisme te bekearen en it prinsipe fan geweldleazens oer de hiele wrâld te fersprieden.
De grutte hongersneed (1866) In swarte side yn 'e skiednis wie de hongersneed fan 1866, lokaal bekend as de Na Anka Durbhiksha. Troch it útbliuwen fan 'e moesson en it falen fan it Britske bestjoer stoar likernôch in tredde fan 'e befolking (sawat in miljoen minsken). Orissa wie geografysk doe sa isolearre, dat help fan bûtenôf hast net mooglik wie. De ramp hie grutte gefolgen: it Britske regear begûn dêrnei mei de oanlis fan grutskalige yrrigaasjewurken en ferbettere ferbinings om nije katastrofes foar te kommen.
Moderne skiednis Op 1 april 1936 ûntstie de provinsje Orissa op taalkundige basis, mei Sir John Austen Hubback as earste gûverneur. thumb|left|Ruïne fan in yn 2008 yn 'e brân stutsen tsjerke yn Orissa. Yn augustus 2008 wie de steat yn it nijs troch religieus geweld yn it distrikt Kandhamal. Nei de troch maoïsten opeaske moard op 'e Hindoe-geastlike Lakshmanananda Saraswati namen radikale hindoe's wraak op 'e kristlike minderheid. Likernôch 600 doarpen waarden oanfallen en 5.600 huzen waarden platbaarnd. Krapoan 100 kristenen waarden fermoarde en 50.000 minsken sloegen op 'e flecht. In groep kristenen dy't earst feroardiele wie foar de moard op 'e geastlike, waard yn 2011 op boarch frijlitten en yn 2019 definityf frijsprutsen troch it Yndiaaske Heechgerjochtshof.
Op 4 novimber 2011 tekene presidint Pratibha Patil de wet wêrmei't de namme fan de steat offisjeel feroare waard yn Odisha.
Befolking Hoewol't de steat neffens de folkstelling fan 2011 goed 42 miljoen ynwenners hie, wurdt it oantal hjoed-de-dei (2026) op goed 47 miljoen rûsd. In opfallend skaaimerk is dat Orissa ien fan 'e heechste persintaazjes lânseigen stammen fan hiel Yndia hat. Dy saneamde Adivasi foarmje mear as 22 prosint fan 'e befolking en binne ferdield oer 62 ferskillende groepen, wêrfan de Santal en de Munda de meast bekende binne. De measte stammen wenje yn 'e heuvelachtige binnenlannen en hawwe harren eigen talen en kulturele tradysjes behâlden.
Op it mêd fan religy is de steat frij homogeen mei in tige sterke mearderheid fan hindoes, dy't mear as 93 prosint fan de befolking útmeitsje. De kristlike en moslimmienskippen foarmje lytse minderheden fan elk minder as trije prosint. De measte kristenen wenje yn 'e tribale distrikten, wylst de moslims benammen yn 'e gruttere stêden en oan 'e kust te finen binne. De offisjele taal is it Odia, in klassike taal mei in skiednis fan mear as 1.500 jier, dy't troch de grutte mearderheid as memmetaal praat wurdt. Wat de ferdieling oer de steat oangiet, wenje de measte minsken yn 'e fruchtbere kustflaktes, wylst de urbanisaasje yn 'e rest fan 'e steat noch relatyf leech is; mear as 80 prosint fan 'e befolking wennet noch yn doarpen op it plattelân. thumb|Shri Jagannatha timpel. + Religy yn Orissa Religy % (2001) % (2011) Ferskil (%) Hindoeïsme 94,39% 93,63% -0,76% Kristendom* 2,44% 2,77% +0,33% Islam 2,07% 2,17% +0,10% Oars (benammen Animisme) 1,10% 1,43% +0,33%
Stêden De stedske ûntwikkeling yn Orissa is foaral konsintrearre yn 'e kustregio, al foarmje stêden yn it binnenlân lykas Rourkela en Sambalpur essinsjele yndustriële motors foar de steat.
Rang Stêd Ynwennertal (2011) Karakter en bysûnderheden 1 Bhubaneswar 840.834 De moderne haadstêd. Fanwegen de hûnderten âlden timpels ek de "Timpelstêd fan Yndia" neamd. Sintrum foar technology en ûnderwiis. 2 Cuttack 610.189 De âlde histoaryske haadstêd. Leit op in lânstonge tusken rivieren. Ferneamd om de sulverkeunst en as hannelssintrum. 3 Rourkela 552.239 In wichtige yndustrystêd yn it noardwesten, foaral bekend troch ien fan 'e grutste stielfabriken fan Yndia. 4 Berhampur 355.823 In wichtich hannelssintrum yn it suden fan 'e steat dêr't siden sari's produsearre wurde. 5 Sambalpur 270.331 In poarte nei it westen fan Orissa, ferneamd om it Sambalpuri-tekstyl (ikat) en de deunby lizzende Hirakud-daam. 6 Puri 200.564 In hillige stêd oan 'e kust, ien fan 'e fjouwer wichtichste Hindoe-beafeartsplakken en ferneamd om it jierlikse Ratha Yatra-festival. 7 Balasore 144.373 In wichtige haven- en lânboustêd yn it noardeasten tichteby de grins mei West-Bingalen. 8 Bhadrak 121.338 In histoaryske stêd dy't in krúsjale rol spilet yn 'e hannel en lânbou fan 'e regio. 9 Baripada 116.874 De kulturele haadstêd fan it distrikt Mayurbhanj, bekend om syn tribale erfgoed. 10 Jharsuguda 97.730 In fluch groeiend yndustrieel knooppunt, ryk oan grûnstoffen.
De offisjele sifers oer it kristendom yn Orissa jouwe mooglik in fertekene byld fan 'e werklikheid. Om't Dalits harren rjocht op oerheidsstipe ferlieze as se har offisjeel bekeare, kieze in soad derfoar om har by de folkstelling as hindoe op te jaan, wylst se yn harren priveelibben it kristendom belide. Dy dûbele identiteit en de striid om wetlike foardielen binne in wichtige boarne fan sosjale spanningen yn 'e steat.
Bestjoerlike yndieling thumb|250px|De distrikten fan Orissa. Orissa bestiet út trije divyzjes (regio's), ferdield yn 30 distrikten.
Distrikt Haadplak Oerflak (km²) Ynwennertal (2011) Sintrale Divyzje (Cuttack) Angul Angul 6.375 1.273.821 Balasore Balasore 3.806 2.320.529 Bhadrak Bhadrak 2.505 1.506.523 Cuttack Cuttack 3.932 2.624.470 Dhenkanal Dhenkanal 4.452 1.192.811 Jagatsinghpur Jagatsinghpur 1.668 1.136.971 Jajpur Panikoili 2.899 1.827.192 Kendrapara Kendrapara 2.644 1.440.361 Khordha Khurda 2.813 2.251.676 Nayagarh Nayagarh 3.890 962.789 Puri Puri 3.479 1.698.730 Noardlike Divyzje (Sambalpur) Balangir Balangir 6.575 1.648.997 Bargarh Bargarh 5.837 1.481.255 Deogarh Deogarh 2.940 312.520 Jharsuguda Jharsuguda 2.081 579.505 Kendujhar Kendujhar 8.303 1.801.733 Mayurbhanj Baripada 10.418 2.519.738 Sambalpur Sambalpur 6.624 1.041.099 Subarnapur Sonepur 2.337 610.183 Sundargarh Sundargarh 9.712 2.093.437 Súdlike Divyzje (Berhampur) Boudh Boudh 3.098 441.162 Gajapati Paralakhemundi 4.325 589.104 Ganjam Chhatrapur 8.206 3.529.031 Kalahandi Bhawanipatna 7.920 1.576.869 Kandhamal Phulbani 8.021 733.110 Koraput Koraput 8.807 1.379.647 Malkanagiri Malkanagiri 5.791 613.192 Nabarangpur Nabarangpur 5.291 1.220.946 Nuapada Nuapada 3.852 610.382 Rayagada Rayagada 7.073 967.911 Totaal Orissa 155.707 41.974.218
Ekonomy Njonken de yntinsive lânbou yn de kustflaktes is Orissa ryk oan grûnstoffen. It is ien fan 'e wichtichste sintra foar de stiel- en aluminiumyndustry yn Yndia troch de grutte foarrieden fan izererts en bauksyt yn it binnenlân.
Toerisme It toerisme yn Orissa wurdt faak opdield yn 'e saneamde Kulturele Gouden Trijehoek en it ekotoerisme yn 'e natuerparken.
De haadstêd Bhubaneswar stiet bekend as de "Timpelstêd" mei de machtige Lingaraj-timpel as hichtepunt. De stêd biedt in blik op de Kalinga-arsjitektuer dy't mear as tûzen jier âld is. thumb|left|Dûnser op it karrefestival yn Puri. Ien fan 'e hillichste stêden foar hindoes is Puri. De Jagannath-timpel is it sintrum fan it deistich libben en miljoenen minsken bringe in besite oan it Ratha Yatra ('karrefestival'). De strannen fan Puri binne ek populêr by toeristen.Yn Konark stiet de wrâldferneamde Sinnetimpel (Surya Mandir), dy't boud is yn 'e foarm fan in gigantyske striidwein mei 24 fyn útwurke tsjillen. It is in UNESCO-Wrâlderfgoed en wurdt beskôge as ien fan 'e grutste masterwurken fan 'e Yndiaaske boukeunst.Yn it suden en westen fan 'e steat, benammen om Koraput hinne, is der in soad belangstelling foar de kultuer fan 'e lânseigen stammen. Toeristen bringe faak in besite oan 'e merken (haats, iepen bazars) wêr't ferskate stammen lykas de Bonda en de Gadaba harren guod ferkeapje.
Natoer Mear as 30 prosint fan 'e steat bestiet út bosk.
thumb|Sâltwetterkrokkedil yn it Nasjonaal Park Bhitarkanika. It Nasjonaal Park Simlipal is ien fan 'e grutste en wichtichste natoerreservaten fan Yndia. It park is in ûnderdiel fan it UNESCO-netwurk fan biosfearreservaten. It is ferneamd om syn tichte salbosken (Shorea robusta), wetterfallen lykas de Barehipani en as habitat foar de Bingaalske tiger en de Aziatyske oaljefant. De Chilika-mar is de grutste brakwettermar fan Yndia en it op ien nei grutste fan 'e wrâld. It is in tige wichtich gebiet foar trekfûgels dy't út Sibearje en Sintraal-Aazje komme. Dêrnjonken is it ien fan 'e pear plakken dêr't de Irrawaddy-dolfinen noch foarkomme. It Nalbana Fûgelreservaat is in eilân yn 'e mar dat yn de wintermoannen tûzenen fûgels lûkt, lykas flamingo's en pilekaanfûgels. It Nasjonaal Park Bhitarkanika bestiet út ien fan 'e grutste mangrove-ekosystemen fan Yndia. Yn it park libje sâltwetterkrokkedillen en leit de Olive Ridley-skyldpodde syn aaien.
Kategory:Steat yn Yndia Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1936