Kanaän (Fenisies: 𐤊𐤍𐤏𐤍, Hebreeus: כְּנַעַן, Koine: Χανααν, Arabies: كَنْعَانُ) was 'n Semitiessprekende bevolking en streek in die Suid-Levant in die antieke Nabye Ooste gedurende die laat 2de millennium v.C. Kanaän was geopolities belangrik in die laat Bronstydperkse Amarnatydperk (14de eeu v.C.) as die gebied waar Egiptiese, Hetitiese, Mitanni- en Assiriese invloedsfere byeengekom of oorvleuel het. Baie van die hedendaagse kennis van Kanaän kom uit argeologiese uitgrawings in die streek.
Die naam "Kanaän" kom deur die hele Bybel voor as 'n geografiese streek wat met die "Beloofde Land" verbind word. Die antieke Kanaän stem rofweg ooreen met die hedendaagse Israel en die Palestynse Grondgebiede, Wes-Jordanië, die suidelike en kusgebiede van Sirië en Libanon, tot by die suidgrens van Turkye.
Die naam "Kanaäniete" is 'n etniese sambreelterm wat verskeie inheemse bevolkings (beide gevestigde en nomadiese groepe) deur die gebiede van die Suid-Levant, of Kanaän, insluit. Dit is verreweg die etniesegroepnaam wat die meeste in die Bybel gebruik word. Die Bybelse kenner Mark Smith sê, terwyl hy argeologiese ontdekkings aanhaal, "die Israelitiese kultuur het grootliks met die Kanaänitiese kultuur oorvleuel en daaruit geleen... Kortliks was die Israelitiese kultuur grootliks Kanaänities van aard."
Die naam "Kanaäniete" is baie eeue later gebruik as 'n oorkoepelende term vir mense wat later as die antieke Grieke, van omstreeks 500 v.C. as die Fenisiërs en ná die emigrasie van sommige Kanaänitiessprekers na Kartago (wat in die 9de eeu v.C. gestig is) ook deur die Puniërs van Noord-Afrika vir hulleself gebruik is (as "Chanani").
Etimologie Die naam "Kanaän" kom van die Hebreeuse כנען, via die Koinenaam Χανααν (Chanaan) en die Latynse Canaan. Dit kom voor as Kinâḫna (Akkadies: 𒆳𒆠𒈾𒄴𒈾, KURki-na-aḫ-na) in die Amarna-briewe (14de eeu v.C.) en verskeie ander antieke Egiptiese dokumente. In Grieks kom dit eerste voor in die werk van Hekataios as Khna (Grieks: Χνᾶ). Dit kom ook in Fenisies voor op muntstukke uit die 2de eeu v.C.
Die etimologie is onseker. Volgens 'n vroeë verduideliking kom dit van die Semitiese stam knʿ, "om laag, nederig, onderhorig te wees".Wilhelm Gesenius, Hebrew Lexicon, 1833 Sommige geleerdes stel voor dit beteken "laagland", in teenstelling met Aram, wat dan "hoogland" sal beteken. Ander meen dit beteken "die onderhoriges", soos die naam van Egipte se provinsie in die Levant, en dat dit tot 'n eienaam ontwikkel het net soos wat Provincia Nostra (die eerste Romeinse provinsie noord van die Alpe) Provence geword het.
'n Alternatiewe voorstel, deur Ephraim Avigdor Speiser in 1936, kom die term van die Horitiese Kinaḫḫu, wat vermoedelik na die kleur pers verwys; dit beteken "Kanaän" en "Phoenicia" is sinonieme vir die "Land van Pers". Op tablette wat in die vroeë 20ste eeu in die Horitiese stad Nuzi ontdek is, blyk dat die term "Kinaḫnu" gebruik is as 'n sinoniem vir rooi (Tiriese pers) wat van so vroeg as 1600 v.C. deur die Kassitiese heersers van Babilon uit slakke vervaardig is, en aan die Mediterreense kus deur die Fenisiërs. Pers materiaal het 'n bekende uitvoerproduk van Kanaän geword en word in Eksodus genoem. Die pers materiaal van Tirus in Fenisië was wyd bekend en is deur die Romeine verbind met die adel en koningskap. Volgens Robert Drews is Speiser se voorstel egter algemeen verwerp.
Argeologie en geskiedenis Oorsig Daar is verskeie tydperkmodelle vir Kanaän. Een van hulle is soos volg: Voor 4500 v.C. (voorgeskiedenis tot Steentydperk): gemeenskappe van jagter-versamelaars wat geleidelik pek gemaak het vir gemeenskappe wat geboer het 4500-3500 v.C. (Kopersteentydperk): vroeë metaalbewerkers en boere 3500-2000 v.C. (vroeë Bronstydperk): voor geskrewe rekords in die streek 2000-1550 v.C. (middel-Bronstydperk): stadstate 1550-1200 v.C. (laat Bronstydperk): Egiptiese heerskappy 1200 tot verskeie datums volgens streek: Ystertydperk
Ná die Ystertydperk is die tydperke genoem na die verskillende ryke wat in die streek geheers het: Assiries, Babilonies, Persies, Hellenisties (met verwysings na die Grieke) en Romeins.
Kopersteentydperk (4500–3500) 220px|thumb|Die Gassuliese ster. 220px|thumb|'n Voorbeeld van Gassuliese dolmen, Jordanië.
Die eerste golf migrasie, wat die Gassuliese kultuur genoem word, het omstreeks 4500 v.C. in Kanaän begin. Dit is die begin van die Kopersteentydperk in Kanaän. Van hulle onbekende tuisland het hulle 'n reeds gevestigde tradisie van metaalbewerking gebring. Hulle was bekwame kopersmede; hulle werk was die gevorderdste metaaltegnologie in die antieke wêreld. Dit stem ooreen met artefakte van die latere Maikop-kultuur, en dit laat sommige geleerdes dink hulle verteenwoordig twee takke van 'n oorspronklike metaalwerktradisie.
Genetiese ontledings het gewys die Gassuliërs het tot die Y-haplogroep T1a1a behoort.
Aan die einde van die Kopersteentydperk het die stedelike nedersetting 'En Esoer aan die Suid-Mediterreense kus ontstaan.
Vroeë Bronstydperk (3500-2000 v.C.) Teen die vroeë Bronstydperk is ander nedersettings gevestig, soos Ebla (waar 'n Oos-Semitiese taal, Eblaïties, gepraat is). Dit is teen omstreeks 2300 v.C. ingelyf by die Mesopotamies gebaseerde Akkadiese Ryk van Sargon die Grote en Naram-Sin van Akkad (Bybelse Akkad). Sumeriese verwysings na die Mar.tu ("tentbewoners", later Amoerroe, dus die Amoriete) se land wes van die Eufraatrivier dateer van selfs voor Sargon, minstens uit die bewind van die Sumeriese koning Ensjakoesjanna van Uruk.
Amoriete by Hazor, Kadesj (Qadesh-aan-die-Orontes) en elders in "Amoerroe" (Sirië) het in die noorde en noordooste aan Kanaän gegrens. (Oegarit kan dalk ingesluit word by dié Amoritiese entiteite.) Ná die val van die Akkadiese Ryk in 2154 v.C. het volke uit die Zagrosberge (in die moderne Iran) oos van die Tigris die streek binnegekom wat Chirbet Kerak-erdeware gebruik het. DNS-ontledings het ook bewys bevolkings van Zagros van die Kopersteentydperk en die Kaukasus van die Bronstydperk het van 2500-1000 v.C. na die Suid-Levant migreer.
Die eerste stede in die Suid-Levant is in dié tydperk gestig. Die grootste stede was 'En Esoer en Meggido. Dié "proto-Kanaäniete" het gereelde kontak gehad met ander volke suid van hulle soos Egipte, asook noord van hulle (Horiete, Hattiërs, Hetiete, Luwiane) en Mesopotamië (Sumer, Akkad, Assirië), 'n neiging wat deur die Ystertydperk voortgeduur het. Aan die einde van die tydperk het die mense die stede verlaat en teruggekeer na 'n leefstyl van boerdrygemeenskappe en halfnomadiese veeboere, hoewel gespesialiseerde handwerkvervaardiging voortgeduur en handelsroetes oop gebly het.
Middel-Bronstydperk (2000-1550 v.C.) links|thumb|160px|'n Kaänanitiese skarabee met Egiptiese nswt-bjt- en anch-simbole om 'n cartouche met onontsyferde hiërogliewe, 1648-1540 v.C.
Die mense het weer in stede begin woon en die streek is in stadstate verdeel. Die belangrikste hiervan was blykbaar Hazor. Baie aspekte van die Kanaänitiese materiële wêreld het nou 'n Mesopotamiese invloed weerspieël en die hele gebied het geïntegreerd geraak in 'n groot, internasionale handelsnetwerk.
Reeds teen die bewind van Naram-Sin van Akkad (omstreeks 2240 v.C.) is "Amoerroe" een van die vier gebiede om Akkad genoem, saam met Assirië, Sumer en Elam. Amoritiese dinastieë het ook 'n groot deel van Mesopotamië oorheers en het die staat Babilonië in 1894 v.C. gestig. Later het "Amoerroe" die Assiriese/Akkadiese term vir die binneland van Suid- sowel as vir Noord-Kanaän geword. Teen dié tyd was Kanaän blykbaar verdeel in twee konfederate, een gesentreer om Megiddo en die ander om die noordeliker stad Kadesj. 'n Amoritiese koning van Babilonië, Hammurabi (1792-1750 v.C.), het die Eerste Babiloniese Ryk gestig, wat tot aan die einde van sy lewe bestaan het. Ná sy dood is die Amoriete uit Assirië verdryf, maar hulle het Babilonië oorheers tot in 1595 v.C., toe hulle deur die Hetiete verdryf is.
Omstreeks 1650 v.C. het die Kanaäniete die oostelike Nyldelta binnegeval waar hulle, bekend as die Hiksos, die oorheersende mag geword het. In Egiptiese inskripsies is die name "Amar" en "Amoerroe" (Amoriete) streng toegepas op die noordelike bergstreek oos van Fenisië.
Argeologiese uitgrawings van 'n paar terreine wat later as Kanaänities geïdentifiseer is, wys vooruitgang in die streek het 'n hoogtepunt bereik in die middel-Bronstydperk, onder die leierskap van die stad Hazor.
Laat Bronstydperk (1550-1200 v.C.) Volgens die Bybel het die migrerende Semitiessprekende volke wat hulle blykbaar in die streek gevestig het, onder meer Amoriete ingesluit wat Babilonië voorheen oorheers het. Die Hebreeuse Bybel noem die Amoriete in die nageslag van Gam (Genesis 10:16-18). Die Amoriete het blykbaar 'n belangrike rol in die vroeë geskiedenis van Kanaän gespeel. In Genesis 14:7, Josua 10:5 en Deuteronomium 1:19, 27 en 44 woon hulle in die suidelike bergwêreld, terwyl Numeri 21:13, Josua 9:10 en 24:8 en 12, ensovoorts vertel van twee groot Amoritiese konings wat in Gesbon en Astarot, oos van die Jordaan, gewoon het. In ander verse, soos Genesis 15:16 en 48:22, Josua 24:15 en Rigters 1:34, word die woord "Amoriete" as 'n sinoniem gebruik vir "Kanaäniete"; "Amoriete" word egter nooit gebruik vir die bevolking aan die kus nie.
thumb|220px|Basaltleeus van 'n tempel in Hazor, omstreeks 1500-1300 v.C. Hazor is gewelddadig verwoes tydens die verval van die Bronstydperk. thumb|220px|Kanaänitiese sarkofae (Israel-museum). thumb|220px|Die Merneptah-stele in die Egiptiese Museum in Kaïro. In die eeue voor die verskyning van die Bybelse Hebreërs het dele van Kanaän en Suidwes-Sirië skatpligtig aan die Egiptiese farao's geword, hoewel die oorheersing van die Egiptenare sporadies gebly het, en nie sterk genoeg om gereelde plaaslike rebellies en interstedelike konflik te voorkom nie.
Onder Toetmoses III (1479-1426 v.C.) en Amenhotep II (1427-1400 v.C.) het die konstante teenwoordigheid van die sterk hand van die Egiptiese heerser en sy leërs die Amoriete en Kanaäniete lojaal gehou. Toetmoses III het egter verslag gedoen van 'n nuwe en bekommerende element in die bevolking. Habiroe, of in Egipties 'Apiru, word vir die eerste keer genoem. Dit lyk of hulle huursoldate, struikrowers of misdadigers was wat eens 'n gevestigde lewe kon gelei het, maar deur slegte geluk of weens omstandighede 'n ontwortelde element van die bevolking geword het; hulle was bereid om hulle te verhuur aan enige plaaslike leier wat hulle dienste wou koop.
Dit lyk of die Habiroe eerder 'n sosiale klas as 'n etniese groep was. Een ontleding wys hulle was hoofsaaklik Horiete, hoewel 'n paar Semiete en selfs Kassitiese en Luwitiese avonturiers was. Die bewind van Amenhotep III was dus nie so rustig vir die Asiatiese provinsie nie, omdat die Habiroe groter politieke onstabiliteit veroorsaak het. Tydens die bewind van die volgende farao, Achenaten (bewind omstreeks 1352-1335 v.C.), het die Habiroe hulle lojaliteit van Egipte na die Hetitiese Ryk verskuif.
Die Egiptiese mag in Kanaän het 'n groot terugslag beleef toe die Hetiete, of Hat.ti, tydens Amenhotep III se bewind in Sirië inbeweeg. In die tyd van sy opvolger het hulle 'n nog groter dreigement geword deur die Amoriete te verstrooi en 'n nuwe vlaag Semitiese migrasie te veroorsaak. Abdi-Asjirta en sy seun, Aziroe, wat eers bang vir die Hetiete was, het later 'n verdrag met hulle koning gesluit. Hulle het by die Hetiete aangesluit en die distrikte wat nog lojaal aan Egipte was, aangeval en verower. Die verre farao was te besig met sy godsdienstige vernuwings om op noodroepe te reageer.