In die politiek is 'n cordon sanitaire (Frans, letterlik "sanitêre kordon") of brandmuur die weiering van een of meer politieke partye om met sekere ander politieke partye saam te werk. Dit gebeur dikwels omdat die betrokke party se strategie of ideologie as onaanvaarbaar of ekstremisties beskou word. Die term is toegepas op die weiering om saam te werk met partye wat as populisties, links-ekstremisties of regs-ekstremisties gesien word. 'n Cordon sanitaire kan as 'n sosiale norm of as sosiale uitsluiting beskou word en kan tot selfsensuur lei.
In die politieke wetenskap verwys die term sedert die 1990's na die ooreenkoms tussen gevestigde partye om geen samewerking met regs-ekstremistiese of regspopulistiese partye aan te gaan nie. In Duitsland word dieselfde beginsel deurgaans die Brandmauer ("brandmuur") genoem.
'n Cordon sanitaire is oor die algemeen daarop gemik om demokratiese norme en die liberale demokrasie te handhaaf, stabiele regerings te bevorder en te verhoed dat ekstremistiese, haatdraende of outoritêre ideologie genormaliseer word. Terselfdertyd is die strategie wetenskaplik en maatskaplik omstrede, omdat die permanente uitsluiting van sekere partye politieke besluite kan blokkeer en dele van die kieserskorps in die parlement onverteenwoordig kan laat.
Ontstaan en verspreiding in Europa Die praktyk het in 1989 in België ontstaan, waar die parlementêre partye ooreengekom het om die regs-ekstremistiese Vlaams Blok van enige regeringsvorming uit te sluit. Die doel was om antidemokratiese kragte polities te isoleer en die demokratiese orde te beskerm. Die Belgiese model het in baie Europese lande navolging gevind: in state soos Frankryk, Nederland, Duitsland en Oostenryk het partye ooreengekom om regse partye nie by regeringsverantwoordelikheid te betrek nie. Hierdie uitsluiting was meestal informeel en het op 'n party-oorskrydende konsensus berus.
Sedert die 1990's het daardie konsensus toenemend verbrokkel. In lande soos Italië (1994), Oostenryk (1999), Denemarke (2001) en Finland (2023) het regspopulistiese partye ná koalisies met konserwatiewe kragte aan die regering deelgeneem. In Swede het 'n konserwatief-liberale minderheidsregering in 2022 ontstaan wat deur die regspopulistiese Swede-Demokrate (Sverigedemokraterna) gedoog word. In baie gevalle is hierdie bondgenootskappe voorafgegaan deur 'n politieke en retoriese toenadering van konserwatiewe partye tot die standpunte van Regs. Die afbou van die cordon sanitaire het teen die agtergrond van veranderde meerderheidsverhoudinge en die groeiende sukses van regspopulistiese bewegings plaasgevind.
Doel en kritiek Die politieke wetenskaplike Heike Klüver het saam met 'n kollega gegewens oor 647 regerings in 37 demokrasieë tussen 1980 en 2023 ontleed. Hulle het bevind dat regs-ekstremistiese partye nie deur regstreekse regeringsdeelname of deur die ondersteuning van minderheidsregerings swakker word nie; hulle trek gemiddeld selfs voordeel daaruit. Klüver het daaruit afgelei dat enige vorm van inskakeling van regs-ekstremistiese partye polities riskant en strategies kontraproduktief is.
Die politieke wetenskaplike Peter R. Neumann en die joernalis Richard C. Schneider beskou die handhawing van brandmure as een van vyf sentrale middele om die liberale demokrasie teen regspopuliste te verdedig. Regspopulistiese partye behaal volgens hulle in die reël geen meerderhede nie en is dus op samewerking met konserwatiewe partye aangewese. Konserwatiewe kommentators stel die geweierde samewerking dikwels voor as 'n set van die politieke linkervleuel om meerderhede vir konserwatiewe beleid te verhinder, maar volgens Neumann en Schneider is brandmure "in die eie belang van sowel middel-regse partye as die demokrasie as geheel". Hulle ken geen geval waar 'n konserwatiewe party op die duur by samewerking met regspopuliste gebaat het nie; baie konserwatiewe partye het eerder hul dominante posisie in die partystelsel verloor of is heeltemal vernietig.
Die taktiek word egter ook gekritiseer as ondemokraties en ondoeltreffend, en omdat dit politieke polarisasie kan vererger. 'n Cordon sanitaire kan besluitneming lamlê en 'n populistiese party se beeld as buitestander of as teenstander van die establishment versterk.
Voorbeelde per land Australië Die regspopulistiese party One Nation het in die laat 1990's op die voorgrond getree nadat die stigter, Pauline Hanson, weens haar meer ekstreme sienings oor ras van die konserwatiewe Liberale Party se kandidatelys verwyder is. Ná die Liberale Party se swak vertoning in die Queenslandse verkiesing van 1998 het die Howard-regering 'n beleid ingestel om One Nation laaste op die aanbevole voorkeurlys te plaas, wat die Arbeidersparty reeds gedoen het. So het 'n tydperk begin waarin die twee groot partye One Nation uit die federale politiek uitgesluit het. Met die opkoms van populistiese sentiment in die 2020's het die Liberale Party hierdie brandmuur laat vaar, wat aan kiesers gesein het dat dit aanvaarbaar is om hul stem oor te dra. In 2026 was die twee regsgeneigde partye in regstreekse mededinging om die status van amptelike opposisie.
België Ontstaan In 1989 is 'n cordon sanitaire teen die Vlaams Blok in die lewe geroep deur die ander Vlaamse partye van daardie tyd: die CVP, SP, PVV, Volksunie en Agalev. Die uiterste regse Vlaams Blok het toe 17,17% van die stemme in die gemeenteraadsverkiesing in Antwerpen gehaal. Die term cordon sanitaire is deur die ondersoekende joernalis Hugo Gijsels in die Belgiese politiek ingevoer. Die eerste protokol is op 10 Mei 1989 op voorstel van die Agalev-partysekretaris Jos Geysels gesluit, maar dit het net 'n paar weke gehou: op 26 Junie het die Volksunie-voorsitter Jaak Gabriëls dit opgesê, waarna die PVV en die CVP hulle ook nie meer daaraan gebonde geag het nie. In die aanloop tot die parlementsverkiesing van 1991 het 'n verdere poging om die protokol te laat herleef, misluk.
Ná die Vlaams Blok se nasionale deurbraak in die verkiesing van 24 November 1991 is 'n nuwe inisiatief geneem. Op 19 November 1992 het al die Vlaamse partye, behalwe die Vlaams Blok, in die Vlaamse Parlement 'n resolusie goedgekeur waarin die party se sogenaamde 70-puntplan oor immigrasie skerp veroordeel is omdat dit in stryd is met die Europese Konvensie vir Menseregte. Die resolusie het bevind dat sommige van die voorstelle daarop gemik is om immigrante volgens die patroon van apartheid as 'n groep af te sonder en stapsgewys uit die maatskaplike lewe te verban, "op dieselfde wyse as waarop Joodse medeburgers van 1933 af in Nazi-Duitsland behandel is".
In die resolusie is die beginsels van die cordon sanitaire vasgelê: geen Vlaamse party sou in enige geval bestuursooreenkomste sluit of politieke afsprake met die Vlaams Blok maak nie. Dit het sowel op plaaslike as op nasionale vlak en by verkiesings gegeld. 'n Derde ooreenkoms, die Handves vir die Demokrasie, is voor die gemeenteraadsverkiesings van 2000 aanvaar.
Politieke en media-komponent Die reëling het uit twee groot komponente bestaan. Die "politieke" komponent berus op geen wetgewing nie, maar uitsluitlik op ooreenkomste tussen partye: demokratiese partye vermy enige gesprek of koalisie met 'n ekstremistiese party en hou dit in die opposisie. Die "media"-komponent verwag van die media om nie in positiewe terme oor ekstremistiese partye te praat nie, nie aan hul partyleiers 'n platform te gee nie en die klem op moontlike hofbeslissings teen hulle te plaas. In Vlaandere bly die praktyk beperk tot 'n ooreenkoms tussen partye om nie 'n koalisie met die Vlaams Blok te vorm nie, terwyl dit in Franstalige België tot sekere media, in besonder die openbare omroep RTBF, uitgebrei is.
Voorstanders van die reëling voer aan dat dit verhoed dat sulke partye publisiteit kry, en dat dit aan die kieserskorps 'n boodskap stuur oor die nutteloosheid van 'n stem vir 'n uiterste regse party wat nooit tot regeringsverantwoordelikheid sou kon kom nie. In Franstalige België word uiterste regse politici van regstreekse mediaverskynings soos onderhoude en debatte uitgesluit. Die verbod het ook meer hoofstroom-regse partye soos die N-VA geraak. In Vlaandere bestaan daar geen mediaverbod nie, hoewel die politieke cordon sanitaire teen die uiterste regse Vlaams Belang steeds geld.
Die Vlaamse Gemeenskap het gekies om die stelsel nie op mediagebied toe te pas nie. Die politieke situasie was ook heeltemal anders, aangesien die Vlaams Blok/Belang sedert 1991 'n parlementêre fraksie gehad het, wat dit ingevolge die Kultuurpakt outomaties verteenwoordiging op die direksies van openbare instellings soos die Vlaamse openbare omroep VRT en die Universiteit Gent verseker het. Aan die Franstalige kant het die Front national en die Front nouveau de Belgique altyd elektoraal baie swak gebly en nooit oor 'n parlementêre fraksie beskik nie. In Mei 2020 het Wilfried Magazine vir die eerste keer aan Tom van Grieken, leier van die Vlaams Belang, die woord gegee, wat deur sommige as 'n deurbreking van die cordon beskou is. Die kansellasie van 'n verkiesingsdebat op die Franstalige openbare televisiediens RTBF in 2010 in die naam van die cordon sanitaire is deur die organisasie Verslaggewers sonder Grense veroordeel.
Deurbrekings Die omvorming van die Vlaams Blok tot die Vlaams Belang in 2004 het met 'n nuwe partyprogram gepaardgegaan, wat aangepas is om aan die wet te voldoen. Ná 'n mate van bespreking het die ander partye besluit om nie 'n nuwe skriftelike cordon sanitaire-ooreenkoms teen die Vlaams Belang aan te gaan nie, sodat daar formeel gesproke nie meer 'n cordon teen daardie party bestaan nie. Nietemin bly dit onseker of enige hoofstroom-Belgiese party in die afsienbare toekoms koalisiegesprekke met die Vlaams Belang sou aanknoop.
Die cordon sanitaire is deurbreek om die wet op universele jurisdiksie van 1 Augustus 2003 goed te keur. Ná die gewestelike en gemeenskapsverkiesings van 2004 het die CD&V in die loop van die koalisievorming al die parlementêre fraksies gekonsulteer, ook die Vlaams Belang wat tweede in setels was, om aan die kiesers te bewys dat daardie party se program onversoenbaar met dié van die demokratiese partye was. In Maart 2006 het Vlaamse liberale (VLD) en die CD&V in die gemeente Schoten verklaar dat hulle nie sou weier om saam met die Vlaams Belang te regeer nie indien dit nodig sou wees om die burgemeesterskap te behou. In Junie 2006 het die federale Kamer met 77 stemme (al die Vlaamse partye) teen 51 (die Franstaliges), met die Kamervoorsitter Herman De Croo wat buite stemming gebly het, 'n Vlaams Belang-resolusie in oorweging geneem waarin gevra is "om die ontmanteling van België voor te berei". Franstaliges het dit as 'n deurbreking van die cordon sanitaire beskou, terwyl die Vlaamse sosialistiese en liberale fraksieleiers verklaar het dat alle tekste wat deur parlementslede ingedien word ten minste in oorweging geneem moet word, sonder om oor die verdere hantering daarvan te beslis. Die Koning werk nie aan die cordon sanitaire mee nie: uit die oogpunt van die Belgiese Grondwet is die Vlaams Belang 'n party soos enige ander, en om die beginsel van gelykheid tussen partye en tussen kiesers te eerbiedig, kan die Koning die uiterste regs ontvang sonder dat dit beteken dat hy die party 'n oorheersende rol in 'n regeringsvorming sou gee.