Zonhoven is een gemeente in het midden van de Belgische provincie Limburg. De gemeente ligt ten noorden van provinciehoofdstad Hasselt en grenst verder aan Houthalen-Helchteren, Genk en Heusden-Zolder. Het is een verstedelijkte woon- en werkgemeente in het randgebied van Hasselt. De gemeente behoort tot het kieskanton Hasselt en het gerechtelijk kanton Houthalen-Helchteren.
De gemeente telt ruim 22.000 inwoners op een oppervlakte van 39,34 km². Het dorpscentrum in het midden van de gemeente telt zo'n 11.000 inwoners. De overige bevolking woont verspreid over drie andere plaatsen: Halveweg, Terdonk en Termolen. Zonhoven heeft geen deelgemeenten.
Archeologische vondsten uit de periode 11.000 v.Chr. tot 5.000 v.Chr., waaronder de enige vaste prehistorische polijststeen van Vlaanderen, geven aan dat het grondgebied al vroeg werd bewoond. Van de middeleeuwen tot de vroegmoderne tijd behoorde Zonhoven samen met zijn buurtdorpen tot het Land van Vogelsanck. Sinds de komst van industrie in de 19e en 20e eeuw kent de gemeente een grote bevolkingstoename: tussen 1930 en 1980 verdrievoudigde de bevolking. Vooral de ijzerertswinning speelde een voorname rol in de Zonhovense economie.
Toponymie De plaatsnaam 'Zonhoven' betekent "waterrijk, laaggelegen (moeras)land dicht bij of aan de waterloop de Son". en , Toponymie van Zonhoven. Historisch-naamkundige studie, Zonhoven, uitgegeven door gemeentebestuur, 1982, 208 en 279-282 De huidige naam kwam mede tot stand door volksetymologie. Op een bepaald moment in de geschiedenis hadden de taalgebruikers geen weet meer van de oorspronkelijke betekenis van de oude naam Sonuwe. Zij interpreteerden de naam toen vrijelijk naar zijn woordvorm (son- klinkt als zon- en -uwe klinkt enigszins als -hoven) en kwamen zo uit op Zonhoven. Om de plaatsnaam te verklaren moet men luisteren naar de lokale uitspraak /sōnəvə/ en niet naar de schrijftaalvorm Zonhoven kijken. in Het Daghet in den Oosten 1885-1986, 1, 4-6., "De nederzettingsnamen in het land van Vogelzang" in Naamkunde 1982, afl. 1-2, 17-45. Eveneens opgenomen in Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde 1982, nr. 23, 8-37.
Zonhoven wordt voor het eerst vermeld als Sonu(w)e in 1280. en , Cartulaire de l'église Saint Lambert de Liége, 2e editie, Brussel, Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, 1895, 311-313. In de 14e eeuw komen de namen Sonuwe , Cartulaire de l'église Saint Lambert de Liège, 5e editie, Brussel, Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, 1933, 305., Sonowe , Le livre des fiefs du comté de Looz sous Jean d'Arckel, 1364-1378, Brussel, Uitgeverij Hayes, 1875, 74., Zonue, De oorkondentaal in Belgisch-Limburg van circa 1350 tot 1400, Tongeren, BIUCN, 1952, 336-337., Zonuwe(n) , Historia lossensis libri decem, Luik, 1717, 36-41. , Le livre des fiefs du comté de Looz sous Jean d'Arckel (1364-1378), Brussel, Uitgeverij Hayes, 1875, 272. en Zonow en , Toponymie van Zonhoven. Historisch-naamkundige studie, Zonhoven, uitgegeven door gemeentebestuur, 1982, 33-50. voor en in de 15e eeuw de namen Zonouwen en Zo(n)ewe. , Indices op de Brugsche Poortersboeken, deel II (1450-1794), Brugge, Desclée de Brouwer, 1938, 646. In 1527 vindt men de eerste vermelding van de naam Zonhoven terug in een verslag van de schepenbank. Later werd ook Sonhoven of Soenhoven als plaatsnaam gebruikt.
Het woorddeel zon- duidt op de Son. Dit is een oude benaming voor de Zonderikbeek, een beek die door Zonhoven stroomt en gedeeltelijk het landschap van de gemeente vormt, maar die bij Zonhovenaren eerder als de Roosterbeek bekendstaat. Anders dan de algemene opvatting slaat het eerste gedeelte in de plaatsnaam Zonhoven dus niet op de zon als ster.Rotary Houthalen - Zonhoven, geraadpleegd op 11 oktober 2013. Als gevolg van dit misverstand hebben verschillende ondernemingen, scholen en sportverenigingen de voorvoegsels zon- of sun- in hun naam verwerkt, en de zon of een zonnewijzer in hun logo afgebeeld. Voorbeelden zijn basisschool De Zonnewijzer, het bier Zonderik, café 't Zonnehof en honkbalvereniging Sunville Tigers. Ook in het wapen en de vlag van Zonhoven is de zon verwerkt.
Het element -hoven gaat terug op -ouwe, dat "alluviaal land" betekent. Het verwijst naar de vallei van de Zonderikbeek. In het verleden vermoedde men dat -hoven verwees naar "hof", wat "hofstede" of "boerderij" betekent. Bijgevolg was "de hoeve van de familie Zon" een mogelijke verklaring voor de naam Zonhoven, maar deze verklaring is inmiddels verworpen.
Geschiedenis Prehistorie De vele archeologische vondsten uit de periode 11.000 v.Chr. tot 5.000 v.Chr., zoals polijststenen, stenen gebruiksvoorwerpen en voorhistorische wapens, geven aan dat het grondgebied van de gemeente Zonhoven al vroeg werd bewoond. Deze vondsten zijn uniek in Vlaanderen. In het natuurgebied de Teut vonden meermaals archeologische opgravingen in de buurt van De Holsteen plaats. Dit is de verzamelnaam voor acht grote, prehistorische zandstenen die in 1862 ontdekt werden. In de onmiddellijke omgeving van de stenen vond men heel wat oude voorwerpen, waaronder stekers, schrabbers en pijlpunten., De Holsteen en zijn bewoners, Zonhoven, uitgegeven door heemkundige kring, 2012, 1-34. Een van de acht stenen is de enige vaste polijststeen in Vlaanderen. Het levert het bewijs dat de mens de omgeving al heel vroeg bezocht. en , "De Holsteen” te Zonhoven: geo-archeologie van een prehistorisch landschap" in Archeologie in Vlaanderen 1990, afl. 1, 31-54., "De Holsteen te Zonhoven: archeologische verkenning van een beschermd landschap" in Monumenten & Landschappen 1993, jrg. 12, afl. 4, 41-45.
Land van Vogelsanck
Zonhoven behoorde vanaf de 11e eeuw tot het graafschap Loon. De toenmalige graaf Gerard van Loon stichtte een nieuwe heerlijkheid, het Land van Vogelsanck, waartoe aanvankelijk slechts de dorpen Zolder, Bolderberg, Stokrooie en Viversel behoorden. Het jachtgoed werd nadien uitgebreid met Zonhoven, Houthalen en het gebied Houweiken. De heerlijkheid stond onder het rechtstreekse gezag van de graven van Loon. Het Land van Vogelsanck heeft in zijn geschiedenis veel heren gekend die het gebied verkregen door schenking of als bruidsschat. Hendrik van Bastenaken was de eerste heer die grote interesse toonde in het gebied. Hij installeerde schepenbanken onder leiding van een schout en vaardigde de eerste privileges en schepenbankreglementen uit. Hij liet ook het kasteel Vogelsanck uitbouwen, dat niet ver van het Zonhovense gehucht Halveweg ligt. De dorpen werden alle onderworpen aan het Oppergerecht te Vliermaal. Zonhoven vormde een eenheid met de andere dorpen die deel uitmaakten van het Land van Vogelsanck, maar behield in grote mate zijn zelfstandigheid. De heerlijkheid werd een vrije baronie omstreeks 1600 waarvan Zonhoven tot aan het Franse bewind deel zou blijven uitmaken. Vanaf dan werden op de munten niet langer de namen van de dorpen geschreven, maar voortaan stond er de naam Vogelsanck., Zonhoven, Hasselt, uitgegeven door Leon Crollen, 1948, 18-21., "Het land van Vogelzang" in Mededelingen van de Vereniging voor Limburgse Dialect- en Naamkunde 1982, nr. 23, 1-7.
Op 3 april 1490 vond de slag van Zonhoven plaats tussen Johan van Horne, de prins-bisschop van Luik, en Everhard van der Marck op de heide ten oosten van Zonhoven. , Art et organisation militaires dans la principauté de Liège et dans le comté de Looz au Moyen-Age, Brussel, Paleis der Academiën, 1968, 357-362.
Het dorp Zonhoven telde van eind 15e eeuw tot eind 18e eeuw tien gehuchten: Berkenen, Dorp, Engstegen, Heuven, Kolveren, Oppelsen, Teneikenen, Terdonk, Termolen en Waard. Dit zijn de tien oudste nederzettingen binnen de huidige gemeente. De tien gehuchten vormden vijf heerwagens: Oppelsen-Termolen, Heuven-Terdonk, Dorp-Engstegen, Kolveren-Teneikenen en Berkenen-Waard., "Kempische buurtschappen en hun benaming" in Limburg 1973, afl. 52, 255-265. Binnen elke heerwagen vertegenwoordigden twee tienmannen de twee gehuchten waaruit de heerwagens bestonden. De tienmannen werden afwisselend jaarlijks verkozen voor een periode van twee jaar.
In 1795, bij de oprichting van de gemeenten door het Directoire, ontstonden uit het Land van Vogelsanck de gemeenten Zolder, Zonhoven en Houthalen. Houweiken werd samengevoegd met het noordelijke deel van Heusden onder die laatste naam. Waterschei ging deel uitmaken van de gemeente Genk en Nieuwdorp werd een onderdeel van de gemeente Peer. De familie de Villenfagne behield het kasteel en ruim 1.000 hectare van het domein, waaronder een Zonhovens deel.
Grenstwisten met Hasselt thumb|Grenspaal geplaatst in 1666 met de tekst "Zonhovenaren niet verder onder lijfstraf"
In 1330 schonk Lodewijk IV van Loon de heidegronden tussen Zonhoven en Hasselt aan de stad Hasselt met de bepaling dat de grens ging tot "waar men gewoon was te weiden met de beesten". Zonhoven was van oordeel dat de heidegronden, die een grote economische waarde hadden, nooit aan de graaf hadden toebehoord en dat hij ze dus niet kon schenken. Dit leidde tot felle grenstwisten tussen de Goede Stad Hasselt en Zonhoven die honderden jaren zouden aanslepen. Het conflict leidde tot zware vernielingen, aanvallen, arrestaties, een dode en langdurige processen voor het Loonse hooggerechtshof en de Luikse schepenbank. Zowel Hasselt als Zonhoven werden veroordeeld tot boetes en teruggaven van land.Heideconflict Hasselt-Zonhoven, geraadpleegd op 23 augustus 2017. Ondanks de vele vonnissen liepen de gemoederen hoog op en werden in de 16e eeuw tientallen conflicten en processen gevoerd. , "Histoire des contestations qui ont surgi entre Hasselt et Zonhoven pour la possession de la bruyère entre le deux communes" in Bulletin des mélophiles de Hasselt 1866, afl. 4, 79-83. , "Note relative aux conflits entre Hasselt et Zonhoven au sujet de la bruyère" in Verzamelde Opstellen 1936, afl. 12, 44-45.
Na nieuwe schermutselingen, "Hasselt-Zonhoven" in Verzamelde Opstellen 1935, afl. 11, 297-299. beval de toenmalige prins-bisschop van Luik, Maximiliaan Hendrik van Beieren, op 23 juli 1666 de oprichting van 21 arduinen grenspalen om de grens definitief af te bakenen. Tot op heden zijn drie van deze paalstenen overgebleven en staat een van deze stenen, de Paalsteen, op zijn oorspronkelijke plaats, niet ver van Kuringen. De twee andere overgebleven exemplaren staan achter de Sint-Quintinuskerk en het oud-gemeentehuis in het dorpscentrum van Zonhoven en in het Openluchtmuseum Bokrijk in Genk. De grenspalen bleken echter niet te helpen, want inwoners rukten de palen uit., "Paalstenen" in De Hasselaar 1958, uitgegeven door stadsbestuur. Een jaar later werden nieuwe paalstenen geplaatst. Opnieuw werden langdurige processen gevoerd en de prins-bisschop zag zich zelfs verplicht om een militair detachement te zenden om de gemoederen te bedaren. In 1761 bracht een groep van ongeveer 600 Zonhovenaren opnieuw zware vernielingen aan omdat Hasselt stukken grond had verkocht uit het betwiste gebied. en , Toponymie van Zonhoven. Historisch-naamkundige studie, Zonhoven, uitgegeven door gemeentebestuur, 1982, 99-129.