Die Joego-Slawiese Partisane, amptelik die Nasionale Bevrydingsleer en Partisaanafdelings van Joego-Slawië (dikwels verkort tot die Nasionale Bevrydingsleër), was tydens die Tweede Wêreldoorlog die kommunisties geleide antifascistiese weerstand teen die Spilmoondhede (hoofsaaklik Nazi-Duitsland) in die besette Joego-Slawië. Dit is gelei deur Josip Broz Tito en word beskou as Europa se doeltreffendste weerstandsbeweging teen die Spilmoondhede tydens die oorlog.Jeffreys-Jones, R. (2013): In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence, Oxford University Press, , p. 87Adams, Simon (2005): The Balkans, Black Rabbit Books, , p. 1981
Dit was met sy ontstaan oorwegend 'n guerrillamag, maar het tot 'n groot vegmag ontwikkel wat later in die oorlog in konvensionele oorlogvoering betrokke was, met ongeveer 650 000 lede in laat 1944 wat in vier veldmagte en 52 afdelings georganiseer is. Die hoofdoelwitte van die Partisane was die bevryding van Joego-Slawië van die besettingsmagte en die skepping van 'n federale, multi-etniese sosialistiese staat.
Die Partisane is georganiseer op die inisiatief van Tito ná die Spilmoondhede se inval van Joego-Slawië in April 1941 en het 'n aktiewe guerrillaveldtog begin ná Duitsland se inval in die Sowjetunie in Junie. 'n Groot opstand is in Julie van daardie jaar begin, waarby Draža Mihailović se Chetniks later aangesluit het; dit het gelei tot die stigting van die kortstondige Republiek Užice. Die Spilmoondhede het in reaksie 'n reeks offensiewe teen die Partisane geloods, maar kon nie die hoogs mobiele Partisane en hulle leiers heeltemal vernietig nie. Teen laat 1943 het die Geallieerdes hulle steun van Mihailović na Tito verskuif toe die omvang van die Chetniks se samewerking duidelik word, en die Partisane het amptelike erkenning ontvang by die Teheran-konferensie. In die herfs van 1944 het die Partisane en die Sowjetse Rooi Leër Belgrado bevry ná die Belgrado-offensief. Teen die einde van die oorlog het die Partisane beheer oor die hele land sowel as Triëst en Karintië verkry. Ná die oorlog is die Partisane herorganiseer in die gewapende mag van die nuutgestigte, sosialistiese Federale Volksrepubliek Joego-Slawië.
Doelwitte thumb|200px|links|Neem julle wapens op, almal!: 'n Partisaanse propagandaplakkaat. Een van twee doelwitte van die beweging, wat die militêre vleuel was van die Verenige Nasionale Bevrydingsfront-koalisie (VNBF), gelei deur die Kommunistiese Party van Joego-Slawië (KPJ) en verteenwoordig deur die Antifascistiese Raad vir die Nasionale Bevryding van Joego-Slawië (AFRBJ), die Joego-Slawiese oorlogstydse beraadslagende vergadering, was om teen die besettingsmagte te veg. Totdat Britse voorsienings in 1944 in beduidende hoeveelhede begin arriveer het, was die besetters die enigste bron van wapens. Die ander doelwit was om 'n federale, multi-etniese, kommunistiese staat in Joego-Slawië te skep. Om dit te bereik, het die KPJ probeer spreek tot al die etniese groepe binne Joego-Slawië deur die regte van elke groep te bewaar.
Die doelwitte van die mededingende weerstandsbeweging, die Chetniks, was die behoud van die Joego-Slawiese monargie, die versekering van die veiligheid van etniese Serwiese bevolkings en die vestiging van 'n Groot Serwië deur middel van die etniese suiwering van nie-Serwiese mense uit gebiede wat hulle as regmatig en histories Serwies beskou het.: "Van die somer van 1941 af het die Chetniks al hoe groter beheer oor Serwiese opstandelinge gekry en het hulle wreedaardige misdade teen Moslems van oostelike Bosnië-Herzegowina gepleeg. Moslems se kele is gewoonlik afgesny en hulle lyke in die waterweë gegooi. Chetnik-dokumente het gepraat van die vasbeslotenheid "om Bosnië te suiwer van enigiets wat nie as Serwies beskou word nie". Dit is moeilik om te raam hoeveel Moslems in dié oorspronklike etniese suiwering omgekom het, maar dit kan gereken word as tienduisende." Die betrekkinge tussen die twee bewegings was van die begin af ongemaklik, maar van Oktober 1941 af het dit in 'n volskaalse konflik ontaard. Vir die Chetniks het Tito se pan-etniese beleid anti-Serwies gelyk, terwyl die Chetniks se rojalisme 'n abominasie vir die kommuniste was. In die vroeë deel van die oorlog het Partisaanse magte oorwegend uit Serwiese mense bestaan. In dié tyd moes die name van Moslemse en Kroatiese bevelvoerders verander word om hulle teen hulle oorwegend Serwiese kollegas te beskerm.
Na die Duitse terugval vanweë die Sowjet-Bulgaarse offensief in die herfs van 1944 in Serwië, Noord-Masedonië en Kosovo het die opkommandering van Serwiërs, Masedoniërs en Kosovaarse Albanese aansienlik toegeneem. Teen die einde van 1944 het die totale magte van die Partisane 650 000 manne en vroue beloop en is dit georganiseer in vier veldmagte en 52 afdelings, wat in konvensionele oorlogvoering betrokke was. Teen April 1945 het die Partisane meer as 800 000 beloop.
Agtergrond en oorsprong thumb|200px|Die Partisaanvegter Stjepan Filipović skree sekondes voor sy teregstelling deur 'n Serwiese staatswageenheid in die besette Joego-Slawië: "Die dood aan fascisme; vryheid vir die volk!" Dié woorde het hierna die slagspreuk van die Partisane geword.
Op 6 April 1941 is die Koninkryk Joego-Slawië van alle kante binnegedring deur die Spilmoondhede, hoofsaaklik deur Duitse, maar ook Italiaanse, Hongaarse en Bulgaarse magte. Gedurende die inval is Belgrado gebombardeer deur die Luftwaffe. Die inval het net meer as tien dae geduur, en het geëindig met die onvoorwaardelike oorgawe van die Joego-Slawiese leër op 17 April. Behalwe dat die leër hopeloos onderbewapen was in vergelyking met die Wehrmacht, het dit probeer om alle grense te verdedig, maar slegs daarin geslaag om die beperkte hulpbronne dun oor die hele front te versprei.
Die terme van die oorgawe was uiters streng en die Spilmoondhede het begin om Joego-Slawië op te deel. Duitsland het die noordelike deel van Drava Banovina (rofweg die moderne Slowenië) beset, terwyl direkte militêre besetting van 'n oorblywende Serwiese gebied gehandhaaf is met 'n marionetregering. Die Onafhanklike Staat Kroasië (NDH) is onder Duitse leiding gestig, wat oor 'n groot deel van die huidige Kroasië gestrek het en ook die hele gebied van die moderne Bosnië en Herzegowina en die Syrmia-streek van die moderne Serwië ingesluit het. Benito Mussolini se Italië het die oorblywende deel van Drava Banovina beset (geannekseer en herdoop tot die provinsie Ljubljana), 'n groot deel van Zeta Banovina en groot dele van die Dalmatiese kusstreek (sowel as byna al sy Adriatiese eilande). Dit het ook beheer oor die nuutgestigte Italiaanse goewerneurskap van Montenegro verkry. Hongarye het die Hongaarse Derde Leër gestuur en ook dele beset. Bulgarye het intussen byna die hele Masedonië geannekseer, sowel as klein gebiede in die ooste van Serwië en Kosovo. Die verbrokkeling van Joego-Slawië, die stigting van die NDH, die Italiaanse goewerneurskap van Montenegro en die anneksasies van Joego-Slawiëse gebiede deur die verskeie Spilmoondhede was onverenigbaar met die internasionale reg wat destyds in werking was. thumb|links|160px|Josip Broz Tito in Bihać, 1942.
Die besettingsmagte het sulke swaar laste op die plaaslike bevolking geplaas dat die Partisane nie net wye ondersteuning geniet het nie, maar vir baie die enigste oorlewingsopsie was. Vroeg in die besetting het Duitse magte mense sonder onderskeid gehang of geskiet, insluitend vroue, kinders en bejaardes, tot 100 plaaslike inwoners vir elke Duitse soldaat wat doodgemaak is. Hoewel dié maatreëls vir die onderdrukking van kommunistiese geleide weerstand in alle Duitse besette gebiede gegeld het, is hulle slegs in Serwië streng toegepas.
Twee van die betekenisvolste gruweldade deur die Duitse magte was die slagting van 2 000 burgerlikes in Kraljevo en 3 000 in Kragujevac. Die formule van 100 gyselaars wat geskiet is vir elke Duitse soldaat wat doodgemaak is en 50 gyselaars vir elke gewonde Duitse soldaat, is in Februarie 1943 met die helfte verlaag en in die herfs van dié jaar beëindig.
Daarbenewens het Joego-Slawië 'n ineenstorting van wet en orde ervaar, met vegters wat deur die platteland geswerf en die bevolking geterroriseer het. Te midde van die relatiewe chaos wat ontstaan het, het die Kommunistiese Party van Joego-Slawië begin om antifascisme-faksies en politieke magte te organiseer en in 'n nasionale opstand te verenig. Die party, gelei deur Tito, is verbied ná sy betekenisvolle sukses in die naoorlogse Joego-Slawiese verkiesing en het daarna ondergronds gewerk. Tito het egter nie openlik opgetree sonder die ondersteuning van die USSR nie, en aangesien die Molotof-Ribbentrop-verdrag nog van krag was, was hy verplig om te wag.
Stigting en vroeë opstand Gedurende die Aprilinval van Joego-Slawië was die leiers van die Kommunistiese Party in Zagreb, saam met Tito. Ná 'n maand het hulle na Belgrado vertrek. Terwyl die Molotof-Ribbentrop-verdrag tussen Duitsland en die Sowjetunie van krag was, het die Kommuniste hulle van openlike konflik met die nuwe regime van die Onafhanklike Staat Kroasië weerhou. In dié eerste twee maande van besetting het hulle hulle ondergrondse netwerk uitgebrei en begin om wapens in te samel. Vroeg in Mei 1941 is 'n sogenaamde Mei-konsultasie van Kommunistiese Party-amptenare van oor die land in Zagreb gehou om die weerstand teen die besetters te organiseer. In Junie 1941 is 'n vergadering van die sentrale komitee van die KPJ gehou, waar besluit is om vir die opstand voor te berei.Davor Marijan, The May Deliberations of the Central Committee of the Communist Party of Yugoslavia, Hrvatski institut za povijest, 2003, pp. 325–331,
Operasie Barbarossa, die Spilmoondhede se inval in die Sowjetunie, het op 22 Junie 1941 begin. Die eerste Partisaanopstand het op dieselfde dag in Kroasië plaasgevind, toe 40 Kroatiese Kommuniste 'n opstand in die Brezovicawoud tussen Sisak en Zagreb geloods het, waar hulle die 1ste Sisak-Partisaanafdeling gestig het.
Die eerste opstand wat deur Tito gelei is, het twee weke later in Serwië plaasgevind.Cohen 1996, p. 94. Die KPJ het amptelik besluit om op 4 Julie 'n gewapende opstand te loods, 'n datum wat later Vegtersdag genoem is – 'n openbare vakansiedag in die Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië. Ene Žikica Jovanović Španac het die eerste koeël van die veldtog op 7 Julie in die Bela Crkva-incident gevuur.
thumb|240px|Sestien Partisaantieners met blinddoeke wag op teregstelling deur Duitse magte in Smederevska Palanka, 20 Augustus 1941. Die eerste Zagreb-Sesvete-Partisaangroep is in Julie 1941 in Dubrava, Zagreb, gestig. In Augustus 1941 is sewe Partisaanafdelings in Dalmasië gestig om die opstand uit te brei. Op 26 Augustus 1941 is 21 lede van die 1ste Split-Partisaanafdeling deur 'n vuurpeloton tereggestel nadat hulle deur Italiaanse magte en die Ustaše, 'n Kroatiese fascistiese organisasie, gevang is. Verskeie ander Partisaaneenhede is in die somer van 1941 gestig. 'n Opstand het in die somer in Serwië plaasgevind, gelei deur Tito, toe die Republiek Užice geskep is. Dit is egter teen Desember 1941 deur die Spilmoondhede verslaan, en steun vir die Partisane in Serwië het daarna afgeneem.
Dit was 'n ander storie vir Serwiërs in Kroasië wat deur die Spilmoondhede beset is. Hulle het hulle tot die multi-etniese Partisane of die Serwiese rojalistiese Chetniks gewend.Cohen 1996, p. 95. Die joernalis Tim Judah sê in die vroeë stadium van die oorlog het die aanvanklike oormag Serwiërs in die Partisane feitlik 'n Serwiese burgeroorlog begin.Judah 2000, p. 119. 'n Soortgelyke burgeroorlog het in Kroasië ontstaan.
In die gebied Bosnië en Herzegowina was die oorsaak van die Serwiese opstand die Ustaše-beleid van volksmoord op Serwiërs, deportasies en gedwonge bekerings, soos elders in die NDH die geval was.