duimnael|Verklaring van die Republiek van Swellendam of Graaff-Reinet. Petrus Jacobus Delport (gebore voor 20 Februarie 1757) was ’n Kaapse burgerleier en die nasionale kommandant van die Swellendamse Patriot-beweging tydens die opstand teen die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC) in 1795. Hy het ’n groep gewapende burgers aangevoer wat die Swellendamse drosdy beset en die plaaslike VOC-amptenare gedwing het om hul ampte neer te lê. Ná die Britse oorname van die Kaap is hy in hegtenis geneem en uit die kolonie verban.
Familieagtergrond Volgens die Hugenotevereniging van Suid-Afrika was Delport ’n kleinseun van Jacques Delporte, ’n immigrant uit Vlaandere wat hom aan die einde van die 17de eeu aan die Kaap gevestig het. Die familienaam kom in die bronne as sowel Delport as Delporte voor.
Die Swellendamse opstand Ontevredenheid met die VOC se bestuur het in 1795 tot verset in die distrikte Graaff-Reinet en Swellendam gelei. Op 17 en 18 Junie het ongeveer sestig gewapende burgers onder Delport se leiding die drosdy op Swellendam beset. Die landdros en ander amptenare moes hul ampte neerlê. Daarna is ’n Nasionale Konvensie as bestuursliggaam ingestel, met Hermanus Steyn as president en nasionale landdros. Delport se rol was dié van nasionale kommandant.
Die opstandelinge het die Kompanjie se gesag verwerp en hul eie bestuur ingestel. Hoewel die gebeurtenis dikwels met die sogenaamde Republiek van Swellendam verbind word, het historici verskillende vertolkings van die gebied se staatkundige status. Die historikus C. Beyers het byvoorbeeld aangevoer dat Swellendam nie ’n volkome onafhanklike republiek geword het nie, maar deur die verwerping van VOC-gesag sy plaaslike bestuur in eie hande geneem het.
Britse oorname en verbanning Nadat Brittanje die Kaap in 1795 oorgeneem het, het die verhouding tussen die nuwe bewind en sommige voormalige Patriot-leiers gespanne gebly. Volgens die Hugenotevereniging het Delport ’n brief aan die Britse bevelvoerder gerig waarin hy hom teen die oorgawe van die land uitgespreek het.
Die historikus G.M. Theal skryf dat Delport later geweier het om die nuwe eed van getrouheid aan die Britse koning af te lê. Hy het hom ’n tyd lank aan die owerheid onttrek, maar is uiteindelik in hegtenis geneem, op ’n skip geplaas en verban. Volgens Theal het sy verbanning die ontevredenheid oor die Britse bewind in die oosteliker distrikte versterk.
Verwysings
Kategorie:Suid-Afrikaanse politici Kategorie:Geskiedenis van Suid-Afrika Kategorie:Afrikaners