duimnael|250px|Die vlag wat sedert die laat 1990's deur djihadistiese organisasies wêreldwyd gebruik word, met die geloofsbelydenis in wit skrif op 'n swart agtergrond.
Djihadisme is die ideologie van moderne, gewapende militante Islamitiese bewegings wat state op Islamitiese beginsels wil vestig. In 'n enger sin verwys dit na die oortuiging dat 'n gewapende konfrontasie 'n doeltreffende en teologies geldige metode is om sosiaal-politieke verandering in die rigting van 'n Islamitiese regeringstelsel teweeg te bring. Die woord is 'n neologisme wat van die begrip djihad afgelei is, wat nie beteken dat die djihad self noodwendig na geweld of oorlog verwys nie; die djihadisme is egter onmiskenbaar aan gewelddadige optrede verbind, vandaar die algemene gebruik van die uitdrukking "djihadistiese terrorisme".
Die djihadisme is 'n ongelyksoortige militante ekstremistiese stroming binne die Soennitiese Islamisme in sy salafistiese gedaante. Die aanhangers daarvan, die djihadiste, gaan uit van 'n verlies aan mag, kultuur en invloed van Islam as godsdiens en as politieke stelsel wat deur globalisering, modernisering en kapitalisme veroorsaak is, en lei daaruit die aanspraak af dat die Moslems gesamentlik – en die djihadiste persoonlik – 'n herlewing van die "oer-Islam" moet bewerkstellig, hoewel in 'n radikaal salafistiese uitleg wat self eers in die moderne tyd ontstaan het. Hulle beroep hulle daarby op die Islamitiese begrip van die kleiner djihad, wat hulle as die godsdienstige plig van elke Moslem tot 'n gewelddadige stryd ter verdediging van Islam teen ongelowiges uitlê – waaronder hulle benewens die aanhangers van ander godsdienste ook Moslems met afwykende oortuigings tel. Djihadistiese ideoloë stel die djihad voor as 'n "rewolusionêre stryd" teen die internasionale orde om die Moslem-wêreld onder Islamitiese reg te verenig.
Die djihadisme het sy wortels in die ideologiese ontwikkelinge van die Islamitiese herlewingsbeweging van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, wat in die loop van die twintigste en een-en-twintigste eeu tot die Qutbisme en die salafistiese djihadisme uitgegroei het. Die Islamitiese organisasies wat aan die Sowjet-Afghaanse Oorlog van 1979 tot 1989 deelgeneem het, het die opkoms daarvan versterk, en sedertdien het dit in verskeie gewapende konflikte versprei. Volgens een raming was djihadistiese groepe in 1990 by 5 persent van die burgeroorloë betrokke, maar teen 2014 by meer as 40 persent.
Die definisie van die djihadisme wissel egter van kenner tot kenner: vir sommige verwys die woord slegs na die salafistiese djihadisme, terwyl ander dit ook op nie-salafistiese bewegings toepas, veral sjiïtiese bewegings.
Terminologie
Die begrip djihad ("inspanning", "strewe", "stryd") is grondliggend aan Islam en het verskeie gebruike. Die tradisie onderskei die "groter djihad", die innerlike stryd teen die kwaad in 'n mens self, van die "kleiner djihad", wat verder onderverdeel word in die djihad van die pen of die tong (debat of oorreding) en die djihad van die swaard (oorlogvoering). Laasgenoemde vorm het in die klassieke Islamitiese uitleg verowering en bekering beteken, gewoonlik met die uitsondering van die aanhangers van ander monoteïstiese godsdienste. Moderniste onder die Moslem-geleerdes stel die militêre djihad oor die algemeen met verdedigende oorlogvoering gelyk.
Die woord "djihadisme" is sedert die 1990's in gebruik, en het ná die aanvalle van 11 September 2001 in die Verenigde State veel wyer versprei geraak. Dit is die eerste keer deur die Indiese en Pakistanse massamedia gebruik, en deur Franse akademici, wat die presieser uitdrukking "salafisties-djihadisties" gebruik het. Die geskiedkundige David A. Charters omskryf die djihadisme as "'n rewolusionêre program waarvan die ideologie radikale maatskaplike verandering in die Moslem-wêreld belowe ... [met] 'n sentrale rol vir die djihad as 'n gewapende politieke stryd om 'afvallige' regimes omver te werp, hul ongelowige bondgenote te verdryf, en sodoende Moslem-gebiede tot regering volgens Islamitiese beginsels te herstel". Volgens Reuven Firestone beskryf die woord, soos dit gewoonlik in die Westerse wêreld gebruik word, "militante Islamitiese bewegings wat as 'n bestaansbedreiging vir die Weste beskou word". David Romano, 'n navorser in die politieke wetenskap aan die McGill-universiteit, gebruik dit vir "'n individu of politieke beweging wat sy aandag, diskoers en aktiwiteite hoofsaaklik toespits op die voer van 'n gewelddadige, onversetlike veldtog wat hy 'n djihad noem". Hy onderskei die djihadistiese diskoers, wat die djihad as 'n wêreldwye projek om die wêreld te hervorm aanbied, van die weerstandsdiskoers van groepe soos Hezbollah, wat as 'n streeksprojek teen 'n bepaalde vyand aangebied word.
Jarret Brachman beskou die woord as "lomp en omstrede", juis omdat dit die woord djihad bevat, wat vir die meeste Moslems na 'n geestelike arbeid aan die self verwys en een van die grondslae van 'n vroom lewe is. Baie Moslems gebruik die woorde "djihadisme" en "djihadis" nie, omdat hulle nie van die verbintenis tussen onwettige geweld en 'n edel godsdienstige begrip hou nie, en verkies eerder woorde wat die betrokkenes se aanspraak ontken, soos "afwykendes". Maajid Nawaz, stigter van die anti-ekstremisme-denktenk Quilliam, omskryf die djihadisme as 'n gewelddadige onderafdeling van die Islamisme: "Islamisme [is] die begeerte om enige weergawe van Islam op enige samelewing af te dwing. Djihadisme is die poging om dit met geweld te doen."
"Djihad Cool" is 'n benaming vir die herbemarking van die militante djihadisme as modieus onder jonger mense, deur middel van verbruikerskultuur, sosiale media, tydskrifte, kletsrym-video's, speelgoed en propagandavideo's. Dit is 'n subkultuur wat hoofsaaklik op mense in ontwikkelde lande toegepas word wat gewerf word om na konflikgebiede te reis.
Geskiedenis Ideologiese wortels links|duimnael|Die Egiptiese Moslem-geleerde Sayyid Qutb het met sy tronkgeskrifte die ideologiese grondslag van die salafisties-djihadistiese beweging gelê. Islamitiese ekstremisme dateer terug tot die vroeë geskiedenis van Islam met die verskyning van die Kharidjiete in die sewende eeu. Hulle het hulle tydens die eerste Islamitiese burgeroorlog van sowel die Soenniete as die Sjiïete afgeskei en was veral bekend vir 'n radikale benadering tot die takfir – die verklaring dat 'n ander Moslem 'n ongelowige is – waarvolgens hulle sowel Soennitiese as sjiïtiese Moslems tot ongelowiges of vals Moslems verklaar het en hulle gevolglik weens hul vermeende afvalligheid die dood waardig geag het.
Onder die vroeëre Moslem-geleerdes en teoloë wat 'n diepgaande invloed op die Islamitiese fundamentalisme en op die ideologie van die hedendaagse djihadisme gehad het, tel die middeleeuse denkers Ibn Taymiyyah, Ibn Kathir en Muhammad ibn Abd al-Wahhab, naas die moderne Islamitiese ideoloë Muhammad Rashid Rida, Sayyid Qutb en Abul Ala Maududi. Onder die invloedrykste ideologiese wortels van die djihadisme word die Wahhabisme gereken, wat in die agtiende eeu op die Arabiese Skiereiland ontstaan het, sowel as die Moslembroederskap, wat in 1928 in Egipte gestig is, en die Pakistanse eweknie daarvan, die Jamaat-e-Islami van Maududi.
Sayyid Qutb, 'n Egiptiese ideoloog en 'n vooraanstaande leier van die Moslembroederskap, was in die 1960's 'n invloedryke voorstander van 'n pan-Islamitiese ideologie. Hy was die eerste om dié beginsels, wat ander Moslems tot ongelowiges verklaar, uiteen te sit in sy hoofwerk Fi zilal al-Qur'an ("In die skaduwee van die Koran") en sy manifes Ma'alim fi'l-tariq ("Mylpale") van 1966, wat gelei het tot sy teregstelling deur die Egiptiese regering van Gamal Abdel Nasser in daardie jaar. Volgens Qutb het die Moslem-gemeenskap (oemma) reeds eeue tevore opgehou bestaan en na die jahiliyyah – die voor-Islamitiese tydperk van onkunde – teruggekeer, omdat dié wat hulleself Moslems noem, versuim het om die Islamitiese reg na te kom. Om Islam te herstel, het hy voorgestel dat die moderne samelewing verwerp word, dat 'n avant-garde na die voorbeeld van die vroeë Moslem-geslagte gevorm word, dat Islam verkondig word, en dat die gelowige hom op armoede en selfs die dood voorberei met die oog op 'n djihad teen wat hy as 'n jahili-regering en -samelewing beskou het, en die omverwerping daarvan. Die Qutbisme is deur baie vooraanstaande Moslem-geleerdes sowel as deur ander lede van die Egiptiese Moslembroederskap, soos Yusuf al-Qaradawi, veroordeel.
Ná Qutb se teregstelling het Ayman al-Zawahiri die Egiptiese Islamitiese Djihad gestig, 'n organisasie wat die regering wou vervang met 'n Islamitiese staat wat Qutb se idees sou weerspieël. Onder die vroeë djihadistiese groepe tel at-Takfir wa-l-Hidjra en al-Djihad, wat in die 1970's as afsplitsings van die Moslembroederskap gestig is en met terreuraanvalle op verskeie Egiptiese staatsamptenare die aandag getrek het, waaronder die moord op president Anwar Sadat in 1981. Dit was veral dié sluipmoord wat die djihadisme internasionaal bekend gemaak het, aangesien die dadergroep sy beweegredes uitvoerig geformuleer het.
Die uitleg van die ideologiese grondslae van die djihadisme verskil. Vir die politikoloog Antoine Sfeir is die djihadisme in die loop van die oorlog in Afghanistan in die 1980's gebore, as die vrug van 'n sintese tussen die tradisionalistiese Wahhabitiese stroming en die strategie van die Moslembroederskap. Vir Anne-Clémentine Larroque is die djihadisme nie "wesenseie aan die godsdiens" nie, maar 'n hedendaagse beweging wat uit die stellings van twee groot ideoloë voortkom: Qutb, wat in die 1960's die terugkeer tot 'n politieke Islam geteoretiseer het waarin die djihad 'n sentrale plek inneem, en Maududi, wat in dieselfde tydperk die stryd om die skepping van 'n Pakistanse Islamitiese staat bepleit het. Volgens die akademikus Stéphane Lacroix het die djihadisme 'n geslagslyn wat van dié van die Salafisme en die Wahhabisme onderskei moet word: dit staan eerder in die intellektuele erfenis van die moderne Islamitiese bewegings, en ontstaan in die 1950's en 1960's onder Qutb se pen as "'n rewolusionêre variant van die Islamisme". Eers in die 1990's, onder godsdienstige ideoloë soos Abu Qatada en die Palestynsgebore Abu Muhammad al-Maqdisi, het die djihadistiese diskoers gesalafiseer, 'n ontwikkeling wat sy hoogtepunt met die koms van die Islamitiese Staat bereik het. Lacroix beklemtoon dat dié wat die djihadistiese leer vasgelê het, oorwegend Egiptenaars, Siriërs en Palestyne was.
Die herkoms van die ideologie word verskillend beoordeel. Vir die Franse antiterreurregter David Bénichou het die djihadisme sy wortels in die Koran en die hadith. Die geskiedkundiges Ladan en Roya Boroumand meen daarenteen dat die bron van die djihadiste se ideologie nie die Koran is nie, maar die leninisme, die fascisme en die totalitêre strominge van die twintigste eeu. Die sosioloog Farhad Khosrokhavar sien in die djihadisme "die mees uitgewerkte totalitêre ideologie sedert die kommunisme en die nasionaal-sosialisme", en merk op dat sommige djihadiste selfs sjiïete kan wees; volgens hom neem die djihadistiese ideoloë Westerse ekstremistiese idees op, veral dié van die uiterste linkervleuel en die uiterste regtervleuel. Vir Olivier Roy is die djihadiste bowenal deur radikaliteit en geweld geboei, en nie deur Islam as sodanig nie; hy praat daarom van 'n "islamisering van die radikaliteit", teenoor die "radikalisering van Islam" wat deur die Islamkundige Gilles Kepel verdedig word.