duimnael|Die gambafamilie: 1-3. viola da gamba (diskant, alt, tenor/bas); 4. violone of "groot basgamba", uit Michael Praetorius se Syntagma musicum (1619)
Viola da gamba (Italiaans, van viola "viool" en gamba "been") is 'n versamelnaam vir 'n familie historiese snaarinstrumente wat met 'n strykstok bespeel word. Die familie het omtrent dieselfde tyd as die vioolfamilie ontstaan en was veral gedurende die Renaissance en die Barok (1600-1750) in gebruik. Die benaming da gamba spruit uit die speelhouding: die instrumente van al die stemlae – diskant, alt/tenor, bas en violone – word, anders as die viole da braccio ("armviole"), tussen die bene gehou. Die kleiner tipes word so met die klankkas op die skoot geplaas dat die hals boontoe steek.Annette Otterstedt: Viola da gamba. In: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. 2de uitgawe, Supplementband (S9), kol. 1572-1597, hier kol. 1573. Hierna aangehaal as "MGG-S".
Die gambas het waarskynlik in die 15de eeu in Spanje ontstaan. Hulle het vyf of ses, later ook sewe snare in kwart-terts-stemming en 'n toets met frette van derm. Hoewel basgambas oppervlakkig aan die tjello herinner, verskil die familie in verskeie opsigte van die vioolfamilie: die gamba het 'n plat bodem, afhellende eerder as geronde skouers, c-vormige eerder as f-vormige klankgate, en vyf tot sewe eerder as vier snare. Daarby kom die stemming in kwarte met 'n terts in die middel (eerder as in kwinte), die frette, en die feit dat die strykstok in ondergreep gehou word.
Die gambas het hulle tot in die 18de eeu in die musiek van talle Europese lande gehandhaaf, veral in Italië en Frankryk, Engeland en Duitsland, telkens met eie vorme van snaarlengte en bouwyse en met uiteenlopende funksies in die solo-, ensemble- en continuospel. Met die opkoms van die tjello en die kontrabas het die gambas, wat tot dan toe die kamermusiek van akademies, die aristokrasie en die welgestelde burgery bepaal het, geleidelik in die vergetelheid geraak, maar het van hul bou- en speeltegniese eienaardighede aan die moderne instrumente oorgedra. Veral deur die historiese uitvoeringspraktyk het die viola da gamba sedert die begin van die 20ste eeu 'n herlewing beleef.
Naam Die uitdrukking viola, wat uit Italiaans en Oud-Provensaals kom, en sy etimologiese verwante ( en ) is sedert die Middeleeue bekend. Die vroegste belegde vorm is die Middeleeus-Latynse viella, wat eweneens die vedel aandui. Die uiteenlopende maniere van klankvoortbringing kom die opvallendste na vore in die familie van die Spaanse vihuelas, wat sedert die 13de eeu gedokumenteer is en as vihuela de péndola met 'n veerkiel getokkel, as vihuela de arco met die strykstok gestryk en as vihuela de mano met die vingers getokkel is.
In die 16de eeu het daar met die ontwikkeling van die instrumentbou afleidings van viola ontstaan. Dié het enersyds op die grootte betrekking gehad, byvoorbeeld violino en violetta as verkleinde en violone as vergrote bouvorme; andersyds het die violefamilie volgens die speelhouding in armviole (viole di braccio) en beenviole (viole di gamba) uiteengeval. Die benaming viola da gamba is voorafgegaan deur die algemeen meer gebruiklike naam violone, wat nog in 1553 in Diego Ortiz se Tratado de Glosas as aanduiding vir die hele familie gegeld het, voordat dit uitsluitlik vir die basinstrumente voorbehou is.Hans Heinrich Eggebrecht (red.): Meyers Taschenlexikon Musik. Band 3: On–Zz. Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 297. In byna al die ander Europese tale het die Italiaanse term viola di [da] gamba deurgedring, so in Engels viol (de gamba), in Frans viole (de gambe) en in die vroeë Nederlands fiool de gamba.
Viola cum arculo en vihuela de arco is verdere historiese benaminge vir die instrument. In die 15de en 16de eeu is die woord viola nooit uitsluitlik vir gambas gebruik nie: dit was 'n versamelnaam wat ook die vroeë viole (viola da braccio) ingesluit het. Dat die "altviool" uiteindelik in sommige tale eenvoudig viola genoem is (Engels, Italiaans, Spaans), terwyl ander tale 'n ander deel van die uitdrukking gekies het – Frans alto, Duits Bratsche (uit die Italiaanse braccio) – het die dubbelsinnigheid van die naam vergroot.
Ontstaan duimnael|links|Die engelekonsert op die tweede aansig van Matthias Grünewald se Isenheimer altaar (ca. 1506-1515) is een van die bekendste afbeeldings in die Duitse Renaissance-skilderkuns. Die gambafamilie het drie voorlopers: die rabāb, die luit en die viella. Die rabāb het saam met die Moorse kultuur na Spanje gekom en is sedert die 10de eeu bekend as 'n fretlose tokkel- en strykinstrument met twee enkele of dubbele snare.Hans Heinrich Eggebrecht (red.): Meyers Taschenlexikon Musik. Band 3: On–Zz. Bibliographisches Institut, Mannheim/Wene/Zürich 1984, ISBN 3-411-01998-0, p. 87. Die strykinstrument word op die skoot gehou of hang van die gryphand af, en word eerder in ondergreep as in bogreep gespeel. Die ondergreep het die voordeel dat meer krag uitgeoefen kan word; boonop word die stokhare deur vingerdruk gespan. Die lang strykstok laat die speler toe om hele passasies op een streek te speel in plaas daarvan om vir elke toon tussen op- en afstryk te wissel.Otterstedt, p. 16.
Ook die luit, wat speeltegniek en naam aan die oed ontleen het, was 'n ontwikkeling van die Arabiese kultuurkring. In Spanje het dit in die 16de eeu met die vihuela meegeding; in die res van Europa het dit in talle bouvorme die gewildste tokkelinstrument geword, want deur die aantal snare kon die speler na willekeur transponeer. Die frette en die daarop berustende tabulatuurnotasie het die instrument maklik aanleerbaar gemaak.
Baie dui daarop dat die viella uit Noord-Frankryk of Vlaandere gekom het. Dit was 'n modeïnstrument van die 12de eeu wat aan die vedel herinner het, wat Spanje bereik het en in die vihuela sowel etimologies as boutegnies voortgeleef het: anders as die ronde klankkaste van rabāb en luite het dit 'n plat bodem en sywaarts ingeronde sye soos die kitaar. Die vihuelas wat Johannes Tinctoris in De usu et inventione musicae (ca. 1487) beskryf, word reeds volgens hul speeltegnieke – tokkel en stryk – onderskei. Sommige afbeeldings van die vihuela de mano uit die 15de eeu laat die latere gambavorm reeds duidelik herken. Die viola da gamba was in die geheel 'n gestrykte vihuela de mano met die stemming, frette en snaaraantal van die luit, asook die speel- en stokhouding van die rabāb.Otterstedt, p. 17.
Vihuelaspelers het in die tweede helfte van die 15de eeu begin om hul plat, oorspronklik getokkelde instrumente met 'n strykstok te bespeel. Binne twee of drie dekades het dit gelei tot 'n geheel nuwe strykinstrument wat baie eienskappe van die vihuela behou het – 'n plat bodem, skerp middelinsnydings, frette, aanvanklik dun sye en dieselfde stemming – vandaar sy oorspronklike naam vihuela de arco (Spaans arco, "strykstok"). Die invloed op die speelhouding word aan die voorbeeld van Moorse rabābspelers toegeskryf.Woodfield, p. 19.
Stefano Pio (2012) voer egter aan dat 'n herondersoek van dokumente in die lig van nuwe gegewens op 'n ander oorsprong as die vihuela de arco uit Aragon dui. Volgens Pio het die instrument in Venesië ontstaan en daar onafhanklik ontwikkel; hy ag dit onwaarskynlik dat die vihuela de arco so 'n snelle ontwikkeling deur Italiaanse eerder as Venesiese instrumentbouers sou ondergaan het. In elk geval het 'n tydperk van tien jaar die geboorte en verspreiding van 'n nuwe instrumentefamilie in Italië gebring, met instrumente van uiteenlopende groottes, waaronder die violoni wat Bernardo Prospero in 1493 as "so groot soos 'n man" beskryf het. Ian Woodfield wys in The Early History of the Viol daarenteen op getuienis dat die instrument wel by die vihuela begin, maar dat Italiaanse instrumentbouers hul eie, hoogs ontwikkelde tradisies onmiddellik op die vroeë weergawe toegepas het nadat dit in Italië ingevoer is.
As produk van drie boutipes het die viole enersyds boutegnies sonder eenvormige norme gebly – daar was lang en kort halse, ronde en plat skouers, uiteenlopende vorme van klankgate; andersyds het hulle hulle in hul veelvormigheid ewe goed geleen tot solistiese spel as melodie-instrument, tot die rol van akkoordinstrument in die consort, en tot die basso continuo. Gevorm deur drie kulture, het die viola da gamba Italië bereik toe die Katolieke Konings aan die einde van die Reconquista in 1492 Jode en Moslems uit Spanje verdryf het. Met Joodse musikante het dit die hof van die Este in Ferrara en die humanistiese akademies bereik.Otterstedt, p. 18.
Bou Algemene bouvorm duimnael|Soos baie historiese instrumente het die viola da gamba geen eenvormige gestalte gehad nie. Die omtrekke hier afgebeeld kom van meesters uit dieselfde tydperk, maar uit verskillende streke: Jacob Stainer (Absam, 1673), Joachim Tielke (Hamburg, ca. 1699), Barak Norman (Londen, 1699), Nicolas Bertrand (Parys, 1701) en Pieter Rombouts (Amsterdam, 1708).Otterstedt, p. 155. duimnael|Kam van 'n sewesnarige Franse basgamba van Dieulafait (ca. 1720)Otterstedt, p. 212.
Die viola da gamba is in drie groottes gebou: diskant, alt/tenor en bas. Die twee ontwikkelingstrappe verskil veral in die stemming. Terwyl die noord-Alpiese tipe, wat moontlik van Vlaamse oorsprong was, vyf snare gehad het wat in kwarte gestem is, was die suid-Alpiese tipe uit Italië sessnarig en het dit die kwart-terts-stemming van die luit oorgeneem. Die Italiaanse vorm het beter geblyk te wees en het die noord-Alpiese in die loop van die 17de eeu verdring. Dit het reeds die kenmerke van die klassieke gamba vertoon: die spits toelopende bo-rondings of skouers en die plat bodem.
Tot aan die begin van die 17de eeu was dit instrumente in die 12′-register, soos die teoretici Praetorius, Pietro Cerone en Adriano Banchieri hulle beskryf het. Selfs die basinstrument wat in Marin Mersenne se Harmonie universelle (1636) afgebeeld en met 'n hoogte van 146 cm aangegee word, het hierdie ligging behou, wat in die ensemblespel transposisies vereis het om die stemminge van die verskillende instrumente by mekaar te laat pas. Die klinkende snaarlengte (mensuur) meet ongeveer 80 cm (ter vergelyking: die kontrabas het 102-108 cm, die tjello 69-71 cm), by tenorgambas ongeveer 60 cm, by die alt 50 cm en by die diskant 40 cm.MGG-S, band 9, kol. 1580.Harders, p. 25.
Die boblad van die viola da gamba bestaan gewoonlik uit sparhout, en die bodem, die sye en die hals saam met die krul uit verskillende esdoringhoutsoorte.Harders, p. 26 e.v. Ook berk en vrugtehoutsoorte soos pruim en kersie is geskikte houtsoorte vir die bodem.Otterstedt, p. 202. Op die bodem, wat binne met lyste versterk en onder die boonste blok afgeskuins is, sit die sykrans, wat met hoekblokkies versterk word. Anders as by die vioolvorm steek dié egter nie uit nie: die middelrondings bly stomp. Die boblad het die instrumentbouer – anders as by die hedendaagse industrieel vervaardigde kontrabasse – meestal nie oor stoom gebuig nie, maar uit massiewe hout uitgesteek.Harders, p. 37. Moderne nabouings gaan al hoe meer oor na stoombuiging. Anders as by die vioolfamilie steek die boblad nie oor die sye uit nie. Die toets en die stertstuk is sedert die 17de eeu uit ebbehout gemaak, soos dit vandag by strykinstrumente gebruiklik is; voorheen was esdoring en peer die voorkeurhoutsoorte. Vir die sywaarts geplaaste stemskroewe is hardehoutsoorte geskik.Otterstedt, p. 214. Sedert die Barok is die stemstok met bodemplaat en die basbalk by gambas in gebruik.