duimnael|320px|Chronologiese oorsig volgens Nurse en Philippson (2003): 1 = 4 000–3 500 BP (jaar voor hede): oorsprong 2 = 3 500 BP: aanvanklike ekspansie "vroeë splitsing": 2.a = oostelik,2.b = westelik 3 = 2 000–1 500 BP: Urewe-kern van Oos-Bantoe 4–7: suidwaartse opmars 9 = 2 500 BP: Kongo-kern 10 = 2 000–1 000 BP: laaste fase duimnael|300px|Kaart wat die verspreiding van die vroeë Ystertydperk oor Afrika aandui; al die getalle is n.C.-datums, behalwe die "250 v.C."-datum. Die Bantoe-ekspansie was ’n groot reeks voorhistoriese migrasies van die oorspronklike Proto-Bantoesprekende groep, wat vanuit ’n oorspronklike kern in die gebied van Wes- en Sentraal-Afrika oor Sentraal-Afrika, Oos-Afrika en Suider-Afrika versprei het. In die proses het die Proto-Bantoesprekende setlaars bestaande jagter-versamelaar- en veeboergroepe wat hulle teëgekom het, opgeneem, verdryf en moontlik in sommige gevalle vervang.
Daar is taalkundige bewyse vir dié ekspansie – ’n groot aantal van die tale wat in Afrika suid van die ewenaar gepraat word, stem opvallend met mekaar ooreen, wat op ’n onlangse gemeenskaplike kulturele oorsprong van hul oorspronklike sprekers dui. Die taalkundige kern van die Bantoetale, wat ’n tak van die Atlanties-Kongo-taalfamilie vorm, was in die suidelike streke van Kameroen geleë. Genetiese bewyse dui ook daarop dat daar ’n groot menslike migrasie uit Sentraal-Afrika was, met wisselende vlakke van vermenging met die plaaslike bevolking.
Daar word geglo dat die ekspansie tussen sowat 6 000 en 1 500 jaar gelede (ongeveer 4000 v.C. tot 500 n.C.) plaasgevind het. Taalkundige ontleding dui daarop dat die ekspansie in twee rigtings verloop het: die eerste (die sogenaamde "westelike stroom") het suidwaarts beweeg, hetsy langs die kus van die Atlantiese Oseaan of met die riviere deur die Kongo-reënwoud, en het teen omstreeks 500 v.C. sentraal-Angola bereik. Die tweede (die sogenaamde "oostelike stroom") het ooswaarts beweeg, hetsy langs die noordelike rand van die woud of langs die Ubangirivier, en het teen omstreeks 500 v.C. die gebied wes van die Victoriameer bereik. Van daar af het hulle in twee groepe verdeel: die een het weswaarts getrek om weer by die westelike stroom aan te sluit, en die ander het oor Oos- en Suider-Afrika versprei. Die ekspansie het die gebied wat vandag as Suid-Afrika bekend staan waarskynlik reeds teen 300 n.C. bereik.
Teorieë oor die ekspansie Bantoekundiges meen dat die Bantoe-ekspansie heel waarskynlik op die hooglande tussen die hedendaagse Kameroen en Nigerië begin het. Die Mambilla-streek van 60 000 km², wat hier oor die grensgebiede strek, is geïdentifiseer as die tuiste van die oorblyfsels van "die Bantoe wat tuis gebly het" toe die grootste deel van die Bantoesprekers uit die streek weggetrek het. Argeologiese getuienis uit die afsonderlike werk van Jean Hurault (1979, 1986 en 1988) en Rigobert Tueché (2000) in die streek dui op kulturele kontinuïteit van 3000 v.C. tot vandag toe. Die meerderheid van die groepe van die Bamenda-hooglande (wat al 2 000 jaar lank tot vandag toe bewoon word), effens suid van en aangrensend aan die Mambilla-streek, het ’n ou geskiedenis van afkoms uit die noorde, in die rigting van die Mambilla-streek.
Aanvanklik het argeoloë aangeneem dat hulle argeologiese ooreenkomste sou vind in die ou kulture van die streke waardeur die Bantoesprekers na bewering getrek het. Taalkundiges, wat die tale geklassifiseer en ’n stamboom van verwantskappe opgestel het, het gemeen dat hulle elemente van die materiële kultuur sou kon rekonstrueer. Hulle het aanvaar dat die ekspansie veroorsaak is deur die ontwikkeling van die landbou, die maak van keramiek en die gebruik van yster, wat die ontginning van nuwe ekologiese sones moontlik gemaak het. In 1966 het Roland Oliver ’n artikel gepubliseer wat hierdie korrelasies as ’n redelike hipotese voorgehou het.
Die veronderstelde Bantoe-ekspansie het die jagter-versamelaars van die proto-Khoisan, wat voorheen Suider-Afrika bewoon het, verdryf of geassimileer. In Oos- en Suider-Afrika het Bantoesprekers moontlik veeboerdery oorgeneem by ander, onverwante Koesjities- en Niloties-sprekende volke wat hulle teëgekom het. Veewagterspraktyke het die verre suide etlike eeue voor die Bantoesprekende migrante bereik. Argeologiese, taalkundige, genetiese en omgewingsgetuienis ondersteun almal die gevolgtrekking dat die Bantoe-ekspansie ’n beduidende menslike migrasie was. Oor die algemeen het die bewegings van Bantoesprekende volke uit die grensstreek tussen Kameroen en Nigerië deur ’n groot deel van Afrika suid van die Sahara die genetiese struktuur van die vasteland radikaal hervorm en tot uitgebreide vermenging tussen migrante en plaaslike bevolkings gelei. ’n Genetiese studie van 2023 van 1 487 Bantoesprekers uit 143 bevolkings in 14 Afrikalande het aan die lig gebring dat die ekspansie sowat 4 000 jaar gelede in Wes-Afrika plaasgevind het. Die resultate het getoon dat Bantoesprekers beduidende genevloei ontvang het van plaaslike groepe in die streke waarheen hulle uitgebrei het.
Die oorheersende vaderlike haplogroep onder die Bantoe is E1b1a1-M2. Die voorouers van die Bantoe het oorspronklik uit Noordoos-Afrika gekom en om die "groen Sahara" beweeg. Op grond van tandkundige getuienis het Irish (2016) tot die gevolgtrekking gekom dat die gemeenskaplike voorouers van die Wes-Afrikaanse en Proto-Bantoevolke moontlik in die westelike deel van die Sahara ontstaan het, gedurende die Kiffiaanse tydperk by Gobero, en dat hulle moontlik suidwaarts uit die Sahara na verskeie dele van Wes-Afrika (bv. Benin, Kameroen, Ghana, Nigerië en Togo) getrek het weens die verwoestyning van die groen Sahara omstreeks 7000 v.C. Vanuit Nigerië en Kameroen het landbouende Proto-Bantoevolke begin migreer en gedurende die migrasie tussen 2500 v.C. en 1200 v.C. in Oos-Bantoevolke (bv. in die Demokratiese Republiek van die Kongo) en Wes-Bantoevolke (bv. in die Republiek van die Kongo en Gaboen) verdeel.
Demografie voor die ekspansie Voor die ekspansie van Bantoesprekende boere is Sentraal-, Suider- en Suidoos-Afrika waarskynlik bewoon deur pigmee-versamelaars, Khoisan-sprekende jagter-versamelaars, Nilo-Sahariessprekende veewagters en Koesjities-sprekende veeboere.
Sentraal-Afrika Daar word vermoed dat die Sentraal-Afrikaanse pigmeë en die Bantoesprekers sowat 70 000 jaar gelede uit ’n gemeenskaplike voorouerbevolking vertak het. Baie Batwa-groepe praat Bantoetale, maar ’n aansienlike deel van hul woordeskat is nie van Bantoe-oorsprong nie. ’n Groot deel daarvan is plantkundig, handel oor die insameling van heuning of is andersins op die woud toegespits, en word tussen die westelike Batwa-groepe gedeel. Daar is voorgestel dat dit die oorblyfsel is van ’n onafhanklike westelike Batwa-taal (Mbenga of "Baaka").
Suidoos-Afrika Voor die koms van Bantoesprekers in Suidoos-Afrika het Koesjities-sprekende volke vanuit die Ethiopiese Hoogland en ander noordeliker gebiede na die streek gemigreer. Die eerste golwe het bestaan uit sprekers van Suid-Koesjitiese tale, wat van sowat 5 000 jaar gelede af om die Turkanameer en in dele van Tanzanië gevestig het. Baie eeue later, omstreeks 1000 n.C., het sommige sprekers van Oos-Koesjitiese tale hulle ook in die noorde en aan die kus van Kenia gevestig.
Khoisan-sprekende jagter-versamelaars het Suidoos-Afrika ook voor die Bantoe-ekspansie bewoon.
Nilo-Sahariessprekende veewagterbevolkings het ’n derde groep van die streek se bewoners voor die Bantoe-ekspansie gevorm.
Suider-Afrika Voor die Bantoe-ekspansie het Khoisan-sprekende volke Suider-Afrika bewoon. Hul nasate het grootliks met ander volke vermeng en ander tale aangeneem. ’n Handjievol leef steeds van versameling, dikwels aangevul deur werk vir naburige boere in die droë streke rondom die Kalahari-woestyn, terwyl ’n groter aantal Nama hul tradisionele bestaanswyse voortsit deur vee aan te hou in Namibië en die aangrensende dele van Suid-Afrika.
Geskiedenis en verloop Die oudste erdewerk wat gevind is in ’n gebied wat deur Bantoesprekers bewoon is (Shum Laka in die noorde van Kameroen), dateer uit 5000 v.C. Die Proto-Bantoesprekers het in dorpies gewoon en oliepalms, neute, graan en moontlik jamswortels verbou. Hulle het klipwerktuie gebruik, bokke en tarentale aangehou en bote gebou wat vir visvang gebruik is.
Ondanks intensiewe navorsing is die oorsaak van die Bantoe-ekspansie, en van die rigtings wat gevolg is, steeds onduidelik, wat sommige navorsers laat meen dat dit toevallig begin het. Daar bestaan egter konsensus dat daar verskeie verspreidingsgebeurtenisse was.
c. 5000 v.C. tot c. 500 n.C. Dit is onduidelik of die eerste verspreidingsverloop tot een migrasie gelei het, en of dit uit verskeie kleiner verspreidings op verskillende tye bestaan het. Hoewel vroeë modelle gestel het dat die vroeë sprekers sowel yster gebruik het as landbou beoefen het, verskyn beslissende argeologiese getuienis dat hulle yster gebruik het eers so laat as 400 v.C., al het hulle wel landbou beoefen. Die Bantoesprekende volk het in twee breë groepe verdeel wat in verskillende rigtings versprei het; hulle staan as die "westelike stroom" en die "oostelike stroom" bekend.
Westelike stroom Vindplekke suid van Shum Laka (in die suide van Kameroen en in Gaboen) dui daarop dat die westelike stroom tussen 5000 en 3000 v.C. begin het. Die aanvanklike vordering was baie stadig, en sentraal-Kameroen is eers omstreeks 1500 v.C. bereik. Dié traagheid was te wyte aan die aanvanklike gebrek aan ystergereedskap, wat dit heelwat makliker sou gemaak het om die woud skoon te maak, en die westelike stroom het waarskynlik die kus en die groot riviere van die Kongostelsel suidwaarts gevolg. Hulle het moontlik ook die see gebruik om die suidelike rand van die reënwoud te bereik. Daar word vermoed dat die agteruitgang van die Wes-Sentraal-Afrikaanse reënwoud weens klimaatsverandering tussen 2000 v.C. en 500 v.C. die ekspansie gehelp het. Hulle het die suidelike rand van die woud teen omstreeks 500 v.C. bereik.
Oostelike stroom Die oostelike stroom, wat vermoedelik later as die westelike stroom begin het, het ooswaarts versprei, moontlik langs die noordelike rand van die reënwoud of langs die Ubangirivier. Urewe-erdewerk dui daarop dat hulle die gebied wes van die Victoriameer teen 500 v.C. bereik het. Dit was een van Afrika se oudste ystersmeltsentrums. Teen die eerste eeu v.C. het Bantoesprekende gemeenskappe in die gebied van die Groot Mere tegnieke vir die smee van yster ontwikkel wat hulle in staat gestel het om koolstofstaal te vervaardig.
Verspreiding uit die gebied van die Groot Mere het in nog twee strome geskied. Die een het weswaarts getrek en in die Demokratiese Republiek van die Kongo en Angola by die westelike stroom aangesluit, terwyl die ander suidwaarts getrek en oor Oos- en Suider-Afrika versprei het. Argeologiese vondste het getoon dat Bantoesprekende gemeenskappe tussen 100 v.C. en 300 n.C. in die kusgebiede van Misasa in Tanzanië en Kwale in Kenia aanwesig was. Dié gemeenskappe het ook met die gemeenskappe wat reeds aan die kus was, geïntegreer en ondertrou. Ander pioniersgroepe het teen 300 n.C. langs die kus die hedendaagse KwaZulu-Natal in Suid-Afrika bereik, en teen 500 n.C. die hedendaagse provinsie Limpopo.
Wisselwerking tussen Bantoesprekers en jagter-versamelaars duimnael|San-rotskuns wat ’n skilddraende vegter uitbeeld. Dit is vroeër vertolk as die uitbeelding van historiese gebeure, maar onlangse studies van San-kuns dui daarop dat dié wat "kontakskilderye" genoem word, godsdienstig van aard is en uitdrukking gee aan abstrakte konflik van uiteenlopende aard.