duimnael|Strykstok van 'n tjello duimnael|Strykstokke van altviool, kontrabas, gadulka en kemençe
'n Strykstok is 'n gespanne stok waaraan 'n lint hare – gewoonlik perdehare uit die stert – vasgemaak is en wat met kolofonium behandel word om die wrywing te verhoog. Die hare word oor 'n deel van 'n musiekinstrument getrek, gewoonlik oor die snare, om dit in trilling te bring; die instrument straal daardie trilling as klank uit. Verreweg die meeste strykstokke word saam met strykinstrumente soos die viool, die altviool, die tjello en die kontrabas gebruik, maar stokke word ook op die musieksaag en op ander gestrykte idiofone gebruik.
Bou duimnael|Goudgemonteerde vioolstrykstok uit die Ouchard-werkswinkel in Mirecourt duimnael|Tjellostrykstok met: 1 skroefknop 2 duimleer 3 omwikkeling van draad 4 stok 5 behaarsel van perdehare 6 ring 7 slof 8 oog (versiering van perlemoer) duimnael|Punt van 'n moderne vioolstrykstok duimnael|Slof van 'n vioolstrykstok. Daarbo die agterste ent van die stok met die strykstokmaker se handtekening. Die slofbaan tussen die slof en die stok is as 'n silwer lyn sigbaar. Regs bo die skroefknop; links onder die metaalring waaruit die stokhare te voorskyn kom.
'n Strykstok bestaan uit 'n spesiaal gevormde stok met 'n lint materiaal wat tussen die twee ente daarvan gespan is en waarmee die snaar gestryk word om klank voort te bring. Verskillende musiekkulture het uiteenlopende ontwerpe aangeneem; by sommige stokke word 'n enkele koord tussen die ente van die stok gespan. In die Westerse tradisie van stokbou – stokke vir die instrumente van die viool- en die gambafamilie – word gewoonlik 'n bos perdehare gebruik.
Die wesenlike onderdele van 'n moderne strykstok is die stok self, wat van hout of van koolstofvesel gemaak word, die behaarsel van perdehaar, die sogenaamde slof en 'n spaninrigting wat in die stok ingebou is. In die omgewing van die slof is verskeie beslagdele van metaal. Na gelang van die materiaal van hierdie beslagdele praat 'n mens van 'n nuwesilwer-, silwer- of goudstok. Omdat al die metaaldele aan een kant van die stok sit, kan die balans van die stok – dit wil sê sy swaartepunt – ook naderhand nog deur 'n spaarsamer of massiewer gebruik daarvan by die speler se voorkeure aangepas word.
Stok Die stok kan rond of agthoekig uitgevoer word en word ná die laaste houtbewerkingstappe óf gelak óf geolie. Geskikte houtsoorte is pernambukhout (ook brasielhout of fernambukhout genoem), Brosimum guianense (slanghout) en verwante soorte; laasgenoemde is veral by barokstokke gebruik.
Westerse strykstokke is histories van pernambukhout uit Brasilië gemaak. Die pernambukboom is egter deesdae 'n bedreigde spesie waarvan die uitvoer deur 'n internasionale verdrag gereguleer word, en strykstokmakers gebruik gevolglik ook ander materiale: houtsoorte soos ipê (Tabebuia) en sintetiese materiale soos koolstofveselversterkte epoksiehars en glasvesel.
Die punt van die stok is 'n onskeibare deel van die stok: dit word direk daaruit gewerk en nie aangesit nie. Dit is hol en neem die voorste, saamgeknoopte ent van die behaarsel op. Om estetiese redes word die onderste vlak van die punt dikwels met 'n dun plaatjie versier; daarvoor word been, ebbehout, ivoor, mammoetivoor of 'n metaal soos silwer gebruik.
Aan die ander ent van die stok, bo die slof, is by meesterstokke dikwels 'n vervaardigershandtekening te vinde wat aan een of albei kante op die stok gestempel word. Onmiddellik voor die slof word gewoonlik 'n leeromwikkeling op die stok aangebring, die duimleer, en daarnaas 'n fyn draadomwikkeling. Dié omwikkeling help om die stok se swaartepunt te balanseer, maar is ook 'n versierende element. Die greep kan ook van draad, sy of balein gemaak word, met 'n duimkussinkie van leer of slangvel.
Behaarsel Die perdehaarbespanning van die stok word die behaarsel genoem. Dit word in die slof en in die punt van die stok ingespan. Meestal kom dit van 'n skimmelperd, wat oorwegend wit hare het. Perdehare het 'n skubagtige struktuur wat die kragoordrag van die stok na die snare vergemaklik. Die hare word in die reël met die hand vooraf gesorteer en foutiewe hare word uitgehaal voordat die behaarsel aangebring word.
'n Strykstokmaker gebruik tipies tussen 150 en 200 hare uit 'n perd se stert vir 'n vioolstok. Stokke vir die groter lede van die vioolfamilie het 'n breër lint en gebruik dus meer hare. Haar uit Mongolië staan as die beste gehalte bekend; haar uit Siberië, Argentinië of Kanada word ook baie gebruik. Haar van hingste is duurder, aangesien dit na bewering fyner en ligter as haar van merries is en minder deur urien aangetas is. Sowel wit as swart haar kom voor. Onder strykers bestaan die wydverspreide oortuiging – wetenskaplik nóg bewys nóg weerlê – dat wit haar 'n gladder klank gee en dat swart haar, wat hoofsaaklik vir kontrabasstokke gebruik word, growwer is en dus 'n ruwer klank lewer.
Daar bestaan sintetiese alternatiewe vir die perdehaarbehaarsel. Sulke hare het nie die natuurlike haarstruktuur nie, sodat meer kolofonium nodig is; die masjinale vervaardiging vermy egter foutiewe hare. Goedkoper stokke gebruik dikwels nylon- of ander sintetiese haar, en party gebruik gebleikte perdehaar om die voorkoms van 'n beter gehalte te gee.
Kolofonium – 'n harde, klewerige stof wat van hars gemaak word en soms met byewas gemeng is – word gereeld op die stokhare aangebring om die wrywing te verhoog. Die greep tussen die behaarsel en die snare berus eintlik op die hars en in mindere mate op die hare self. Hars word spaarsaam aangebring, gewoonlik ná twee tot drie uur se speel.
Slof Die slof hou die behaarsel vas en dien die musikus as greephulp. Dit is aan die agterste ent van die stok gemonteer en met die spaninrigting daar verbind. Tradisioneel is dit van ebbehout; ander kosbare materiale soos ivoor, horing of skilpaddop is aansienlik seldsamer in gebruik.
In die onderste deel van die slof is die agterste bevestiging van die behaarsel ingelaat. Die perdehaar word op daardie plek deur 'n sogenaamde ring van nuwesilwer, silwer of goud vasgehou en gesprei. Die ring is aan die bokant boogvormig en onder plat; dit word uit gepaste dele saamgesoldeer en sit presies passend op die sogenaamde tong van die slof. Aan die onderkant word die hol slof deur 'n uittrekbare plaatjie bedek, die skuif, wat dikwels van perlemoer is, maar ook van nuwesilwer, silwer of goud kan wees.
Dikwels is in die middel van die slof aan albei kante 'n ronde versiering van perlemoer ingelaat, die oog. 'n Gewone oog bestaan uit 'n skyfie perlemoer met 'n deursnee van sowat 6 tot 7 mm. By 'n Parysse oog is die perlemoerskyfie boonop deur 'n smal metaalring omring.
Spaninrigting Bo-op die slof is die slofbaan vasgeskroef, 'n ingelate metaalplaatjie van dieselfde materiaal as die ring. In hierdie baan gly die agterste deel van die stok wanneer die stok gespan word; die stok is aan daardie ent tot ongeveer die middel van die slof hol om die skroef van die spaninrigting te kan opneem. Die skroefdraadstang van die skroef word deur 'n ringmoer gelei, die slofmoer, wat in die middel van die slofbaan in die slof ingeskroef is. Agterop die skroef sit 'n draaiknop, die skroefknop. Die skroefknop word meestal van dieselfde materiaal as die slof gemaak en by goeie stokke dikwels nog met ingelate metaalringe en 'n perlemoeroog op die eindvlak versier.
Die skroefknop, die skroef en die slofmoer vorm saam die spaninrigting. Wanneer die skroefknop gedraai word, word die slof verder na agter of na vore (in die rigting van die punt) geskuif, en daarmee word die hare van die behaarsel onderskeidelik gespan of ontspan.
Afmetings duimnael|50px|Tjellostrykstok
Vioolstrykstok Geheellengte met skroef: 75 cm Lengte van die stok: 73,5 cm Speellengte: 65 cm Deursnee van die stok: afnemend van 8,5 mm (slof) tot ongeveer 5 mm (punt) Breedte van die behaarsel: 8-9 mm Gewig: 55-64 g, gewoonlik ongeveer 57-62 g
Altvioolstrykstok Dieselfde lengte as die vioolstrykstok Deursnee: 9 mm tot 5,5 mm Gewig: 58-75 g, gewoonlik ongeveer 70 g
Tjellostrykstok Geheellengte: 70 cm Speellengte: 61 cm Deursnee: 10,5 mm tot 7 mm Breedte van die behaarsel: 11-12 mm Gewig: 70-85 g, gewoonlik ongeveer 80 g
Kontrabasstrykstok, Duitse of Dresdense vorm Deursnee van die stok: 12 tot 8 mm Geheellengte: 68,5 cm Lengte van die stok: 61 cm Speellengte: 53 cm Breedte van die behaarsel: 1,8 cm Hoogte van die slof: 5,5 cm Hoogte van die kop: 3,5 cm Gewig: 118-130 g, gewoonlik ongeveer 125 g
Kontrabasstrykstok, Franse vorm Deursnee van die stok: 12 tot 8 mm Geheellengte: 70 cm Lengte van die stok: 61,5 cm Speellengte: 53 cm Breedte van die behaarsel: 1,7 cm Hoogte van die kop: 4 cm Hoogte van die slof: 4 cm
Vervaardiging duimnael|Slof van 'n moderne vioolstrykstok
Die bou van strykstokke word as 'n veeleisende ambag beskou, en goed gemaakte stokke behaal hoë pryse. 'n Deel van die strykstokmaker se vaardigheid is die vermoë om materiaal van hoë gehalte vir die stok te kies.
By die maak van 'n houtstok word die grootste deel van die houtwerk aan 'n reguit stok gedoen. Volgens James McKean "gradeer die strykstokmaker die stok in presiese gradasies sodat dit deurgaans eweredig buigsaam is".McKean, James N. (1996). Commonsense Instrument Care. San Anselmo, Kalifornië: String Letter Publishing. . Hierdie gradasies is oorspronklik deur François Tourte bereken. Om die kromming van die stok te vorm, verhit die maker die stok versigtig in 'n alkoholvlam, 'n paar sentimeter op 'n slag, en buig die verhitte stok geleidelik – met behulp van 'n sjabloon van metaal of hout om die model se presiese kromming en vorm te verkry.
Die kuns om houtstokke te maak, het sedert die 19de eeu min verander, en die meeste moderne saamgestelde stokke stem rofweg met Tourte se ontwerp ooreen. Verskeie uitvinders het nuwe weë verken; die Incredibow het byvoorbeeld 'n reguit stok wat slegs deur die vaste spanning van die sintetiese hare gekromd word.
In 1962 het Leon en Ray Glasser in New York die stok van glasveselversterkte plastiek uitgevind en gepatenteer. In 1989 het Claudio Righetti die eerste patent op 'n stok van koolstofveselversterkte plastiek ontvang. Stokke van saamgestelde materiale (glas-, aramied- of koolstofvesel, onder meer in epoksiehars of poliëster) haal die peil van eenvoudige houtstokke. Hulle vind veral weens hul laer pryse hoofsaaklik in musiekskole ingang; by die voorste universiteite en by professionele orkeste en soliste word hulle in vergelyking met konvensionele stokke eerder selde gebruik, aangesien hulle tot dusver nóg die klankverskeidenheid nóg die speeltegniese fynhede van 'n tradisioneel vervaardigde houtstok haal.
Soorte duimnael|Die Franse (bo) en die Duitse (onder) vorm van die slof by die kontrabasstrykstok
Effens verskillende stokke, wat in gewig en lengte wissel, word vir die viool, die altviool, die tjello en die kontrabas gebruik. Dit is oor die algemeen variasies op dieselfde grondontwerp. Kontrabasspelers gebruik egter twee duidelik onderskeie vorme van die kontrabasstok. Die "Franse" stok word soos die stok van die ander gestrykte orkesinstrumente gebou, en die speler hou dit oorhands vas. Die "Duitse" stok is breër en langer as die Franse stok, met 'n groter slof wat gekrom is om by die palm van die hand te pas; die speler hou dit vas met die hand wat die slof los omvat. Die Duitse stok is die ouer van die twee ontwerpe en het die vroeëre geboë stok vervang. Die Franse stok het gewild geword toe die virtuoos Giovanni Bottesini dit in die 19de eeu aangeneem het. Albei kom in die orkes voor, hoewel 'n individuele kontrabasspeler gewoonlik verkies om die een of die ander te gebruik.
Eienskappe Drie eienskappe is by 'n strykstok van belang: