Die vioolfamilie is 'n familie Europese snaarinstrumente wat met 'n strykstok bespeel word en wat in die loop van die 16de eeu in Noord-Italië ontwikkel het. Die moderne vioolfamilie bestaan uit die viool, die altviool, die tjello en – volgens die meeste, maar nie alle, bronne nie – die kontrabas. Dit is vandag die strykinstrumente wat die wydste in die Westerse musiek gebruik word. In die 16de eeu is die familie viole da braccio genoem om hulle van die gambafamilie (viole da gamba) te onderskei.
duimnael|senter|600px|Die vioolfamilie. Van links: viool, altviool, tjello en kontrabas.
Naamgewing Die Italiaanse name van die instrumente is almal van die stam viola afgelei, wat op die Middeleeus-Latynse woord vitula ("snaarinstrument") teruggaan. Violino beteken "klein viola", violone "groot viola", en violoncello (dikwels tot cello verkort) "klein violone". Die violone behoort nie tot die moderne vioolfamilie nie; sy plek word deur die kontrabas ingeneem, 'n instrument wat eienskappe van sowel die viool- as die gambafamilie vertoon.
Klassifikasie Naslaanwerke stem nie almal ooreen oor die presiese omvang van die begrip nie. Sommige bronne reken die kontrabas nie by die vioolfamilie nie, terwyl ander dit wel insluit, onder meer Miles Hoffman se The NPR Classical Music Companion, die Enciclopedia Treccani en die Encyclopædia Britannica. Die Grove Music Online en die Riemann Musiklexikon gebruik die term daarbenewens ook vir ouer Europese strykinstrumente uit die families van die viole en die vedels.
Herkoms en geskiedenis Voorlopers Die instrumente van die vioolfamilie stam waarskynlik deels van die lira da braccio en die middeleeuse Bisantynse lira af. Ander bronne noem die middeleeuse rebek, die Renaissance-vedel en die Italiaanse familie van vroeg-barokke lire as die direkte voorouers. Die musikoloog Curt Sachs noem die rebek en die vedels, en beskou die Italiaanse Renaissance-viole as die vroeë, oorgangsvorm van die vioolfamilie self.
Renaissance duimnael|regs|Die fresko Musiserende engele (1535-1536) van Gaudenzio Ferrari in Saronno is een van die vroegste afbeeldings van die vioolfamilie. Die gebruik om instrumente in verskillende groottes – en dus in verskillende stemmings – te bou, is baie oud, maar dit is eers in Renaissance-Europa doelbewus gesistematiseer om instrumentegroepe volgens die stemgroepe van 'n koor in te deel: sopraan, alt, tenoor en bas. Die reeks veranderinge wat tot die moderne vioolfamilie gelei het, het in die 16de eeu in Noord-Italië plaasgevind. Teen die einde van daardie eeu was die groep gevorm, hoewel die instrumente nog nie die name gedra het wat vandag gebruik word nie.
Die terme viola da braccio en viola da gamba het omstreeks die middel van die 16de eeu opgeduik, onder meer in die geskrifte van Silvestro Ganassi en Philibert Jambe de Fer. Die Italiaanse term violone het aanvanklik op die hele familie gedui en is eers vanaf die begin van die 17de eeu vir die basviole – die direkte voorouers van die kontrabas – gereserveer.
Een van die oudste afbeeldings van die familie is 'n houtsnee in die traktaat Symphonia Platonis cum Aristotele et Galeni cum Hippocrate (1516) van Symphorien Champier. In 1529 het Martin Agricola die viola- en rebekfamilies in Musica instrumentalis deudsch afgebeeld. Die fresko Musiserende engele (1535-1536) van Gaudenzio Ferrari in die koepel van 'n kerk in Saronno toon engele wat op 'n lira da braccio, twee viole da braccio en 'n viola da gamba speel.
Barok In die 17de eeu het strykorkeste na Franse voorbeeld aan howe oral in Europa ontstaan. In die instrumentasie van Claudio Monteverdi se Orfeo (1607) word die vioolfamilie deur 'n kwintet verteenwoordig: twee viole, twee altviole en een tjello. Arcangelo Corelli het later aan die Florentynse hof tot die verdere ontwikkeling en musikale gebruik van die familie bygedra.
Terselfdertyd het nuwe genres van kamermusiek ontstaan – onder meer die kantate en die sonate – waarin die instrumente van die vioolfamilie graag gebruik is. Deur die werke van onder andere Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach en Georg Friedrich Händel is strykmusiek in die hele Europa gewild gemaak, wat die grondslag gelê het vir ensembles wat om die vioolfamilie gebou is: strykkwartette, -kwintette, -sekstette ensovoorts.
Klassieke tydperk Teen die einde van die 18de eeu, in die tyd van die Mannheimse skool en die klassieke styl, het die instrumente hul moderne vorm gekry. Die kam is hoër gemaak en sy rug meer gerond, en effens dikker snare is gebruik. In sommige dele van Europa is die g-snaar, die laagste van die viool, toe reeds met koper- of silwerdraad omspin, maar dit het eers teen die middel van die 19de eeu die standaard geword. Die kamermusiek vir strykkwartet en groter ensembles is in die werke van onder meer Mozart en Haydn ten volle gevestig.
Moderne tyd In die 19de eeu het groot vioolbou-ondernemings ontstaan wat in reeksproduksie gespesialiseer het, en die ouer familie- en streeksmanufakture het waarde verloor. Vandag vorm die instrumente van die vioolfamilie die hoofafdeling van die simfonieorkes en die kern van kleiner strykensembles, en word hulle wêreldwyd in volksmusiek, populêre musiek, klassieke musiek en ou musiek gebruik.
Bou duimnael|regs|Die slowwe van 'n viool-, altviool- en tjellostrykstok (bo na onder) Alle snaarinstrumente deel 'n soortgelyke vorm, onderdele, konstruksie en werking, en die instrumente van die gambafamilie lyk besonder baie soos dié van die vioolfamilie. Tog verskil die twee families in vorm, stemmingsgebruik en geskiedenis. Instrumente van die vioolfamilie het elkeen vier snare, is in kwinte gestem (behalwe die kontrabas, wat in kwarte gestem is), het geen frette nie, en hul klankkas het twee boonste en twee onderste rondings, f-vormige klankgate en altyd 'n stemstok en 'n basbalk binne-in. Die instrumente van die gambafamilie het daarenteen gewoonlik vyf tot ses snare met 'n toets met frette, is in kwarte en tertse gestem, het dikwels afhellende skouers, en het nie noodwendig 'n stemstok of 'n basbalk nie.
Die boblad word van sparhout gemaak en is aan die rande dunner as in die middel. Die bodem, waarvan die dikte ook wissel, word meestal van esdoringhout gemaak (populier en wilger is vir sommige barokinstrumente gebruik). Die hals, die kam en die sye is van esdoringhout, terwyl die bosaal dikwels van ebbehout is.
Die plek van die kontrabas duimnael|regs|250px|'n Franse (bo) en 'n Duitse (onder) kontrabasstrykstok Terwyl die tjello (wat uit die basviool ontwikkel het), die altviool en die viool onbetwiste lede van die viola da braccio-familie is, word die herkoms van die kontrabas soms bevraagteken. Die kontrabas word soms by die gambafamilie gereken op grond van sy afhellende skouers, sy stemming in kwarte, die gebruik om sommige basse met meer as vier snare te bou, en sy soms plat bodem. Ander wys op die inwendige konstruksie van die kontrabas, wat soos by die ander instrumente van die vioolfamilie 'n stemstok en 'n basbalk insluit, as swaarder wegende getuienis as die uiterlike kenmerke. Wat sy herkoms ook al is, word die kontrabas histories as die laagste lid van die vioolfamilie gebruik.
Omvang en afmetings Die speelomvange van die instrumente oorvleuel mekaar, maar hul klankkleur en grootte onderskei hulle duidelik van mekaar. Die omvange is: viool g tot e⁴ (prakties; note tot a⁴ is moontlik); altviool c tot a³; tjello C tot a²; en kontrabas E₁ tot c². Die kontrabas is dikwels met 'n meganiese verlenging of 'n vyfde snaar toegerus wat sy laagste noot onderskeidelik tot C₁ of B₂ verlaag.
Sowel die viool as die altviool word onder die ken bespeel. Die altviool, die groter van die twee, is 'n rein kwint laer as die viool gestem. Die tjello word sittend bespeel, met die instrument tussen die knieë, en sy omvang reik 'n oktaaf laer as dié van die altviool. Die kontrabas word staande of op 'n hoë stoeltjie sittend bespeel, met 'n omvang wat gewoonlik 'n klein sekst, 'n oktaaf of 'n noon laer as dié van die tjello reik. Dit is die enigste lid van die familie wat in kwarte gestem is.
Instrument Stemming Lengte van die klankkas (cm) Klinkende snaarlengte (cm) Totale lengte (cm) Opmerkings Viool g–d1–a1–e2 35,5 32,7 59-60 Altviool c–g–d1–a1 39-43 37-38 70-71 Die grootte wissel aansienlik; anders as by die ander lede van die familie bestaan daar geen standaardmaat vir die altviool nie. Tjello C–G–d–a 75-76 68-69 124 Kontrabas E1–A1–D–G 109-122 104-117 178-198
Gebruik Die instrumente van die vioolfamilie is die mees gebruikte strykinstrumente ter wêreld. Hulle word tipies met die strykstok bespeel; die snare word ook getokkel om 'n besondere klankeffek te verkry (pizzicato). Hoewel hulle almal 'n plek in die klassieke musiek het, word hulle in mindere mate ook in jazz, elektroniese musiek, rockmusiek en ander populêre musiek gebruik, waar hulle dikwels versterk word of eenvoudig as elektriese instrumente gebou word. Die viool word ook volop in volks- en countrymusiek gebruik. Die kontrabas speel 'n onmisbare rol in sowel klassieke musiek as jazz.
Een van die gewildste en mees gestandaardiseerde groeperings in die kamermusiek, die strykkwartet, bestaan uitsluitlik uit instrumente van die vioolfamilie: twee viole, een altviool en een tjello. Omdat die klank by al vier op dieselfde manier voortgebring word, kan 'n strykkwartet sy klankkleur makliker laat saamsmelt as minder homogene groepe. Dit val veral op in vergelyking met die standaardblaaskwintet, wat weliswaar uitsluitlik uit blaasinstrumente bestaan, maar vier fundamenteel verskillende maniere insluit om toonhoogte voort te bring.
Verouderde lede duimnael|regs|180px|'n Klein diskantviool en 'n tenoorviool (1594) Tot aan die einde van die 17de eeu het die vioolfamilie ook die tenoorviool ingesluit, wat 'n kwint bo die tjello gestem is. Die violino piccolo, wat tot in die 18de eeu gebruik is, was omtrent so groot soos 'n halfgroot viool en is hoër as die standaardviool gestem. Dit het gedien om hoë partye makliker speelbaar te maak in 'n tyd toe die tegniek van posisiewisseling nog nie oor hulpmiddels soos die kenstuk en die skouersteun beskik het nie. Michael Praetorius se Syntagma Musicum (1619) beeld daarbenewens twee soorte driesnarige diskantviole af wat 'n oktaaf bo die viool gestem is; hy noem hulle "kleine Poschen", en hulle lyk baie soos die latere pochettes.
Oktobas duimnael|regs|130px|'n Oktobas Die oktobas, 'n groter weergawe van die kontrabas, is 'n selde gebruikte lid van die familie wat in die 19de eeu gebou is. Dit is deur die Franse strykinstrumentbouer Jean-Baptiste Vuillaume in samewerking met Hector Berlioz bedink. Die instrument is uiters onhanteerbaar om te bespeel en het daarom nie veel inslag gevind nie; tog kom dit in sommige partiture uit die Romantiek voor en word dit af en toe in moderne werke verlang. Die oktobas word staande bespeel, met 'n stelsel hefbome om die snare te verkort, omdat die posisies buite die speler se bereik is. Sy omvang reik gewoonlik 'n oktaaf laer as dié van die kontrabas. Die instrument is ongeveer 348 cm lank en die klinkende deel van sy snare is sowat 215 cm.
Eksperimentele instrumente duimnael|regs|Die viooloktet uit die 20ste eeu Daar is baie geëksperimenteer om die instrumente van die vioolfamilie te vernuwe. Die altviool, wat akoesties benadeel word deur die kompromis tussen 'n klankkas wat groot genoeg is en 'n instrument wat tegnies gemaklik bly, was die onderwerp van talle pogings om nuwe vorme en mate te vind; die bekendstes daarvan is die viola alta en die altviool volgens die Tertis-model.