duimnael|regs|upright=1.5|Die Filharmoniese Orkes van Jalisco, waarin die eerste vier hoofklasse van musiekinstrumente volgens Hornbostel en Sachs verteenwoordig is.
Die Hornbostel-Sachs-stelsel is 'n klassifikasiestelsel vir musiekinstrumente wat deur Erich Moritz von Hornbostel en Curt Sachs ontwerp is. Dit is in 1914 in die tydskrif Zeitschrift für Ethnologie onder die titel Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch. gepubliseer. Hierdie stelsel en afgeleides daarvan word tans die algemeenste gebruik in die musiekinstrumentkunde (organologie), die etnomusikologie en enige ander vakgebied wat 'n indeling van instrumente vereis.
Die stelsel is aanvanklik in die Engelstalige wêreld met huiwering ontvang; 'n Engelse vertaling het eers in 1961 onder die titel Classification of Musical Instruments in The Galpin Society Journal verskyn. In die 1970's het die stelsel ook internasionaal die vakkundige standaard geword, en dit is tot vandag toe die belangrikste klassifikasiestelsel in die instrumentkunde. Die stelsel is in 2011 bygewerk as deel van die werk van die projek Musical Instrument Museums Online (MIMO), wat aanlyn toegang gee tot die versamelings van baie nasionale musiekinstrumentmuseums.
Geskiedenis
Mahillon se klassifikasie Victor-Charles Mahillon (1841–1924), stigter en eerste kurator van die instrumentemuseum in Brussel (gestig in 1877), was die skepper van 'n klassifikasie van musiekinstrumente. Dit is geïnspireer deur 'n indeling uit 'n Hindoeteks, die Natyasastra van Bharata Muni, wat vermoedelik uit die 1ste of 2de eeu dateer. Daardie teks onderskei tussen "gespanne" instrumente (tata vadya), naamlik snaarinstrumente; "oortrekte" instrumente (avanaddha vadya), naamlik instrumente met 'n vel; "geslane" of "vaste" instrumente (ghana vadya), naamlik slaginstrumente sonder vel; en "hol" instrumente (sushira vadya), naamlik blaasinstrumente.
Mahillon het instrumente in 1888 in vier hoofkategorieë verdeel volgens die aard van die materiaal waarin die klankvoortbrengende trilling ontstaan, oftewel die "trillende klankstof":
'n lugkolom; 'n snaar; 'n vel; die liggaam van die instrument self.
Die inrigtings en tegnieke waarmee hierdie vier basiese materiale in werking gestel word, bepaal daarna die onderkategorieë. Die eerste drie is "die sogenaamde slap of elastiese stowwe wat deur die snare, die velle en die lug verteenwoordig word". Die laaste groep, wat later idiofone genoem is, bestaan daarenteen "gewoonlik uit stywe stowwe (plantaardig, dierlik of mineraal: hout, bamboes, horing, been, metaal, klip, plastiek, glas ...)".
Mahillon, wat 'n groot versameling nie-Europese instrumente bestuur het, het 'n klassifikasiestelsel gesoek wat op die instrument self kon steun, sonder gegewens buite die fisiese struktuur daarvan soos herkoms, funksie of speelwyse. Sy indeling het homself eers in die etnomusikologie en die buite-Europese organologie bewys, maar dit het ook 'n baie deegliker studie van Europese instrumente moontlik gemaak.
Mahillon se stelsel het egter enkele gebreke gehad, veral 'n gebrek aan eenduidigheid, aangesien dieselfde instrument in twee onderskeie klasse kon tuishoort. Mahillon klassifiseer die viool byvoorbeeld as 'n snaarinstrument, wat heeltemal logies is (want dit is die trilling van die snare wat die klank voortbring, wat dan deur die resonanskas versterk word); dit is egter moeilik om te sê of die instrument daarna as 'n stryk- of as 'n tokkelinstrument geklassifiseer moet word, want die viool laat albei speelwyses toe. Mahillon, wat van hierdie probleem bewus was, het probeer om sy stelsel te regverdig deur te bepaal dat slegs die "normale" gebruik vir die indeling tel; dit kan egter moeilik wees om daardie "normale" gebruik vir 'n onbekende instrument vas te stel waarvan die herkoms, speelwyse en funksie nie bekend is nie.
Hersiening en sistematisering deur Hornbostel en Sachs Die musiekwetenskaplikes Curt Sachs (Duits, 1881–1959) en Erich Moritz von Hornbostel (Oostenryks, 1877–1935) het 'n hersiening en sistematisering van Mahillon se klassifikasie opgestel en dit in 1914 gepubliseer. Mahillon se indeling was hoofsaaklik op die in Europa verspreide instrumente gebaseer; Hornbostel en Sachs het die stelsel so uitgebrei dat dit die indeling van alle instrumente uit al die kulture van die wêreld moontlik maak.
Hulle het die klassifikasiekriteria tot elemente van die struktuur van die instrumente beperk. Selfs waar die kriterium die speelwyse is (by die idiofone en membranofone), kan dit uitsluitlik uit die struktuur van die instrument afgelei word. Daardeur word dit moontlik om elke instrument bloot op grond van 'n ondersoek van sy eie eienskappe te klassifiseer, sonder enige verdere gegewens oor sy speelwyse, funksie of herkoms. Dit is 'n klassifikasie van etnomusikoloë, wat in die eerste plek op buite-Europese musiek en instrumente betrekking het, waaroor die kontekstuele inligting dikwels baie skraal is.
Hul doel was tegelyk 'n uitbreiding van die grondbeginsel van Mahillon se klassifikasie en 'n presieser, meer sistematiese beskrywing van die strukturele inrigtings vir klankvoortbringing, sodat alle vorme van alle instrumente uit alle kulture van die wêreld eenduidig – dus sonder Mahillon se dubbelsinnighede – geklassifiseer en aangedui kan word: instrumente wat bekend is, wat nog ontdek moet word, of wat bloot denkbaar is.
Met die opkoms van elektriese musiekinstrumente het Sachs in 1940 'n vyfde hoofgroep bygevoeg.
Beginsel en opbou Die stelsel is formeel op die Dewey-klassifikasiestelsel vir biblioteke gemodelleer. Dit het vyf hoofklasse, elk met verskeie vlakke daaronder, wat in totaal op meer as 300 basiese kategorieë neerkom.
Die stelsel is hiërargies opgebou. Elke kategorie stem met 'n syfer ooreen, en met elke stap van verdere verfyning word 'n syfer bygevoeg, sodat die getal syfers toeneem soos die aanduiding meer bepaald word. Onder die hoofgroepe volg die eerste subgroepe as getalle met twee syfers, daarna hul subgroepe met drie syfers, en so voorts. Die getalle word ter wille van leesbaarheid met punte in groepe van drie syfers verdeel. Die xilofoon staan byvoorbeeld in die groep 111.212.
'n Lang klassifikasienommer beteken nie noodwendig dat die instrument ingewikkeld is nie. Die ventiellose bugel het byvoorbeeld die nommer 423.121.22, hoewel dit as 'n betreklik eenvoudige instrument beskou word. Die syfers dui die volgende aan:
4 – dit is 'n blaasinstrument 42 – die trillende lug word deur die instrument self begrens 423 – die lippe van die speler laat die lug regstreeks tril (in teenstelling met 'n instrument met 'n riet soos die klarinet, of 'n instrument waarin die lugstroom op 'n snede breek soos die fluit) 423.1 – die lippe van die speler is die enigste middel om die toonhoogte te verander (daar is dus geen ventiele soos by die trompet nie) 423.12 – die instrument is buisvormig eerder as 'n skulpinstrument 423.121 – die speler blaas in die einde van die buis, nie in die sykant nie 423.121.2 – die buis is gebuig of geknik, nie reguit nie 423.121.22 – die instrument het 'n mondstuk
Die nommer 423.121.22 identifiseer nie die bugel eenduidig nie, maar merk dit as 'n bepaalde soort instrument wat baie met ander instrumente in dieselfde klas in gemeen het. Die brons lur, 'n instrument wat tot die Bronstydperk terugdateer, word ook as 423.121.22 geklassifiseer.
Agtervoegsels Na die nommer kan 'n aantal agtervoegsels bygevoeg word. 'n 8 dui aan dat die instrument 'n klawerbord het, en 'n 9 dat dit meganies aangedryf word. Daarbenewens het elke hoofgroep sy eie agtervoegsels vir besonderhede wat nie as beslissend vir die grondaard van die instrument beskou word nie. By die membranofone kan agtervoegsels byvoorbeeld aandui of die vel van 'n trom vasgeplak, vasgespyker of aan die romp vasgeryg is; by die snaarinstrumente met die vingers, met 'n plektrum of met 'n strykstok bespeel word.
Die ou klavier word so met die nommer 314.122-4-8 aangedui:
3 – dit is 'n snaarinstrument 31 – 'n eenvoudige snaarinstrument, of siter 314 – 'n bordsiter 314.1 – 'n eintlike bordsiter 314.12 – die instrument het 'n resonator 314.122 – die resonator is kasvormig 314.122-4 – die instrument word met hamers bespeel 314.122-4-8 – die hamers word deur 'n klawerbord in werking gestel
Saamgestelde instrumente Dit is ook moontlik om instrumente te klassifiseer wat elemente uit meer as een groep bevat. Sulke instrumente kan besonder lang nommers hê waarin ook dubbelpunte en koppeltekens gebruik word. Hornbostel en Sachs verwys self na die geval van verskillende doedelsakke waar sommige van die pype 'n enkelriet (soos 'n klarinet) en ander 'n dubbelriet (soos 'n hobo) het.
Kritiek en beperkings Die probleem van hierdie klassifikasie kom uit die sistematisering self. Omdat die kriteria hulle uitsluitlik op fisiese gegewens rig wat deur die blote ondersoek van die instrument kenbaar is, word alle ander sosiaal-musikale gegewens van die indeling uitgesluit. Daar is dus nie uit die nommer op te maak of 'n instrument slegs vir godsdienstige doeleindes gebruik word nie, of dit net vir 'n bepaalde seremonie bespeel word, of dit 'n sentrale rol in die groepsverhoudinge van 'n bepaalde kultuur speel, en so meer.
Die karakterisering en indeling van 'n instrument is trouens net die eerste stap van die ontleding daarvan:
Die stelsel laat ook musiekwetenskaplikes en organoloë wat hulle uitsluitlik op Europese musiek rig, ontevrede. Dit maak naamlik geen werklike onderskeid tussen instrumente wat so verskillend is soos die viool, die gamba, die kontrabas, die kitaar en die luit nie, wat almal in dieselfde kategorie beland: snaarinstrumente (klas 3), saamgesteld (32, die resonator is 'n integrale deel van die instrument), generiese luite waarvan die snaarvlak parallel met die oppervlak van die resonator loop (321), met 'n steel (321.3), waar die steel "aan die resonator vas is of in sy verlenging gekerf is" (321.32), en met 'n kasvormige resonanskas (321.322). Die nommer 321.322 dui dus die viool net so goed as die kitaar aan. Die stelsel onderskei gevolglik nie tussen snaarinstrumente wat oorwegend gestryk word en dié wat oorwegend getokkel word nie; die twee word in dieselfde klas saamgevoeg. Violiste speel wel ook pizzicato (dus deur die snaar te tokkel), en in die jazz word die kontrabas selfs hoofsaaklik getokkel; sommige hedendaagse musikante gebruik ook by wyse van eksperiment 'n strykstok op 'n kitaar se snare. Nogtans verskil die inrigting vir klankvoortbringing, die manier waarop die instrument gehou word, die speeltegnieke en die strukturele keuses van die instrumentmaker aansienlik tussen 'n viool en 'n kitaar, en die klassifikasie gee dit nie genoeg weer nie.
Hornbostel en Sachs was natuurlik van hierdie moeilikheid bewus, maar hul hoofdoel was om die dubbelsinnigheid op te los wat Mahillon se klassifikasie aangekleef het (dieselfde instrument in twee verskillende klasse). Aangesien daardie dubbelsinnigheid uit die verskeidenheid speelwyses op een instrument voortkom, het hulle die speelwyse doelbewus as onderskeidende kriterium vir die vorming van klasse buite rekening gelaat. Daarmee neem hulle wetend die teenoorgestelde risiko, naamlik dié van willekeurige samevoeging.