Halen is een stad in de provincie Limburg in België. De stad telt ruim 9000 inwoners en behoort tot het gerechtelijk kanton Hasselt 2 en het kieskanton Herk-de-Stad.
Halen heeft, naast de kern en hoofdplaats Halen, nog twee deelgemeenten: Loksbergen en Zelem. Ook Zelk is een kerkdorp van Halen.
Toponymie Halen werd voor het eerst vermeld in 741 als Halon. De naam zou komen van Hal, een grote overdekte ruimte. Ook wordt geopperd dat het Germaanse Halhum, bocht in het hoogland, ten grondslag ligt aan de naam. De huidige benaming werd al in het midden van de dertiende eeuw gebruikt. In de zeventiende eeuw werd voor het eerst de schrijfwijze met ae gebruikt naar analogie van de toenmalige spelling van het woord halen. Het gemeentebestuur bleef de oorspronkelijke benaming gebruiken. Vanaf het jaar XIV van de Franse republikeinse kalender, in september 1805, werd de schrijfwijze Haelen ingevoerd. In 1865 werd de officiële benaming terug gewijzigd naar de originele benaming. Vanaf 1 januari 1866 werd opnieuw Halen gebruikt in de officiële stukken.Registers van de burgerlijke Stand van Halen
Geschiedenis In 741 werd Halen door Robrecht van Haspengouw geschonken aan de Abdij van Sint-TruidenKarel VERHELST, Het Oude Land van Loon: De domeingroep Halen, eindwerk departement Geschiedenis, 1996 maar vanaf 1189 behoorde Halen tot het hertogdom Brabant. In 1206 werd door hertog Hendrik I van Brabant de stedelijke vrijheid aan Halen geschonken. Het werd wellicht tussen 1206 en 1229 hoofdplaats van een van de drie meierijen van de hoofdmeierij Tienen, dat toen een groot gebied omvatte, en wel onder meer de dorpen Wever, Attenrode, Meensel, Glabbeek, Webbekom, Geetbets, Winge, Kersbeek, Kortenaken en Vissenaken. Deze dorpen liggen tegenwoordig in Vlaams-Brabant.
Op de grens met Geetbets en Kortenaken werd in 1237 een vrouwenklooster gesticht, de Abdij van Mariënrode, die bestaan heeft tot in de Franse tijd (1796), toen de abdij werd opgeheven.
Tijdens de Middeleeuwen was Halen, vanwege de samenvloeiing van vele riviertjes aldaar, een overslagplaats waar de lading van de grotere binnenvaartschepen overgeladen werd op kleinere binnenvaartschepen die als bestemming Zoutleeuw, Tienen of Sint-Truiden hadden. De lakenhandel was vanaf de veertiende eeuw eveneens een belangrijke economische activiteit: Op de locatie van het huidige gemeentehuis stond in de Middeleeuwen de lakenhal. Ook de landbouw was vanwege de vruchtbare grond een belangrijke economische factor.
De verdediging van Halen bestond uit een slotgracht met mogelijk een aarden wel. De stad had drie poorten: de Diesterpoort, de Luikerpoort en de Koepoort. In 1385 werd de stad omwald. Of er toen al een muur was is niet duidelijk.
De ruitvormige ringmuur, opgetrokken in ijzerzandsteen werd waarschijnlijk pas in de vijftiende eeuw voor het eerst gebouwd. Ze had twee poorten: de Diester Poort in het westen en de Luikerpoort in het oosten. Daarnaast was er nog de Koepoort of Kempische Poort. Zowel in 1567 als 1572 vonden verwoestingen plaats, respectievelijk door Hollandse en Spaanse troepen. Het duurde tot 1706 voordat de versterkingen weer werden hersteld, en van 1769-1780 werden ook de twee stadspoorten weer opgebouwd. In 1798 werd Halen toegevoegd aan het departement Nedermaas, de latere provincie Limburg. In 1823 werden de omwallingen gesloopt om met de stenen een school te bouwen.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog vond hier in 1914 de Slag der Zilveren Helmen plaats waarbij het Belgische leger een overwinning boekte op de Duitse cavalerie. In de gemeente bevindt zich een museum dat herinnert aan die slag. Ook is er de Belgische Militaire Begraafplaats en het Duits Kruis.
Halen is gelegen aan de doorgaande weg die van Diest naar Hasselt loopt. Dit heeft geleid tot de uitbating van enkele afspanningen. De landbouw was echter vanouds het belangrijkste bestaansmiddel. Tegenwoordig kent Halen ook enkele bedrijventerreinen (Halensbroek en Stadsbeemd) met kleine en middelgrote ondernemingen.
Kernen Halen bestaat naast het centrum uit het kerkdorp Zelk. Loksbergen sinds 1965 en Zelem sinds de gemeentefusie van 1977 zijn deelgemeenten.
Deelgemeenten # Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Halen 18,93 4,829 255 71020A 2 Loksbergen 7,20 1.733 241 71020A1 3 Zelem 10,46 2.928 280 71020B
Aangrenzende gemeenten Lummen, Herk-de-Stad, Geetbets, Kortenaken, Bekkevoort en Diest
Demografie Demografische evolutie voor de fusie
Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1970=volkstellingen op 31 december 1866*: Afsplitsing van Loksbergen in 1866
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari
Inwoners van jaar tot jaar op 1 januari1992 tot heden jaar Aantalhttps://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https%3A%2F%2Fstatbel.fgov.be%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2Ffiles%2Fdocuments%2Fbevolking%2F5.1%2520Structuur%2520van%2520de%2520bevolking%2FBevolking_per_gemeente.xlsx&wdOrigin=BROWSELINK Evolutie: 1992=index 1001992 100,01993 101,31994 102,21995 102,81996 103,11997 103,01998 104,21999 104,62000 105,82001 106,82002 107,12003 108,12004 108,32005 109,62006 111,12007 111,82008 113,62009 116,12010 117,72011 119,02012 120,42013 121,32014 122,12015 122,92016 123,22017 122,52018 121,82019 121,42020 122,22021 120,52022 122,02023 123,12024 122,92025 122,22026 123,4
Politiek Structuur De gemeente Halen ligt in het kieskanton Herk-de-Stad en het provinciedistrict Sint-Truiden, het kiesarrondissement Hasselt-Tongeren-Maaseik (identiek aan de kieskring Limburg).
Halen Supranationaal Nationaal Gemeenschap Gewest Provincie Arrondissement Provinciedistrict Kanton Gemeente AdministratiefNiveau Hasselt Halen BestuurEuropese Commissie Belgische regering Vlaamse regering Deputatie Gemeentebestuur RaadEuropees ParlementKamer vanvolksvertegenwoordigers Vlaams Parlement Provincieraad GemeenteraadKiesomschrijvingNederlands KiescollegeKieskring LimburgHasselt-Tongeren-Maaseik Sint-Truiden Herk-de-StadHalenVerkiezing Europese Federale Vlaamse Provincieraads- Gemeenteraads-
(Voormalige) Burgemeesters Burgemeesters van Halen sinds het begin van de 15e eeuw:Kort Overzicht van de Geschiedenis van de stad Halen, P.J. MAAS (onderwijzer), Uitgever J. Saels, 1877Halen een duik in 't verleden 1900-1960 bewogen jaren, Maurice VANDERHAEGHEN, 1998
Periode Burgemeester 1403 - 1417 Librecht Zanden 1417 - 1420 Hendrik Kuninckx 1420 - 1423 Goswijns Van Selke 1423 - 1431 Jan Van Nederheem 1431 - 1435 Laurens Van Menselen 1435 - 1451 Willem de Cliver 1451 - 1459 Jan Van Halle 1459 - 1491 Jan Van Der Eycken 1461 - 1464 Jan Van Den Hove 1464 - 1466 Jan Van Der Eycken 1466 - 1473 Jan Van Den Hove 1473 - 1476 Niedaas Van den Venne 1477 - 1483 Jan Van Lathem 1483 - 1489 Philips de Zwane 1489 - 1494 Hendrik Van Beringen 1494 - 1533 Zeger Claes 1533 - 1539 Christoffel Duhem 1539 - 1552 Engelbert Van der Vorst 1556 - 1577 Jan Van Craywinkel 1583 Jacob De Hont 1584 - 1624 Joost Van der Vorst 1624 - 1626 Jan Lamberti 1626 - 1644 Cornelius De Bruyn 1644 - 1656 Arnold de Longueville 1656 - 1676 Jan Van Cannart Periode Burgemeester 1676 - 1686 Jan-Frans Standarts 1686 - 1700 Lambert Van Cannart 1700 - 1740 Hendrik Richard 1740 - 1751 Melchior Frans Debruyn 1751 - 1788 Sulpitius Paulus Severijns 1788 - 1805 Guillaume Aerts 1805 - 1830 Marcel Michiels 1830 - 1849 Petrus Jacobus Jacobs 1850 - 1865 Louis Michiels 1866 - 1867 Dionysus Vaes 1867 - 1872 Carolus Debruyn 1872 - 1914 Firmin Jacobs 1914 - 1921 Eugeen Cleeremans 1921 - 1926 Firmin Jacobs 1926 - 1927 Louis Gijsens 1927 Patrice Decoster 1927 - 1964 Etienne Jacobs (Kath. Unie / CVP) 1965 - 1973 Marcel Vanschoenbeek (Vertrouwen) 1974 - 1981 Eugeen Bastijns (CVB) 1981 - 1982 Walter Somers (CVB) 1983 - 1987 Willy Neven (CVP) 1987 - 1994 Gaston Gemis (CVP) 1995 - 2012 Willy Neven (Inzet) 2013 - heden Erik Van Roelen (CD&V)
Resultaten gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976 Partij of kartel 10-10-19761976-2000:Verkiezingsdatabase Binnenlandse Zaken. Gearchiveerd op 10 januari 2022. 10-10-1982 9-10-1988 9-10-1994 8-10-2000 8-10-2006Gegevens 2006: http://www.vlaanderenkiest.be/verkiezingen2006. Gearchiveerd op 20 juli 2023. 14-10-2012Gegevens 2012: www.vlaanderenkiest.be/verkiezingen2012 14-10-201813-10-2024Stemmen / Zetels %19%19%19%19%19%19%21%21%21 CVP1/ INZETA/ Inzet 2006B/ CD&V2/ CD&VplusC29,911639,251939,071948,33A1062,23A1358,54B1243,8821152,021356,5C14 PVV1/ INZETA/ Inzet 2006B/ Open Vld2/ CD&VplusC- 6,87109,671118,232317,323 NIEUW1/ VU2/ INZETA21,771413,011210,9621- - - - SP1/ D.N.A.D/ sp.a-Groen!3/ sp.a4/ Vooruit515,81220,591421,161425,991527,9D530,193615,684311,1419,751 CVB1/ D.N.A.D32,521720,281419,141422,9214- - - - N-VA1- - - - - - 20,051419,51417,113 Vlaams Blok1/ Vlaams Belang2/ HVB3 - - - - 8,871111,28212,1630-16,623 MBSVP- - - 2,770- - - - - 5411 57995870603363126321652469054769Opkomst % 99,8696,6295,4695,89 93,7393,464,2Blanco en ongeldig %2,55 4,673,635,985,564,4 5,15,61,8 De zetels van de gevormde coalitie zijn vet weergegeven. De grootste partij staat in kleur.
Legislatuur 1995 - 2000 CVP, VLD en Volksunie trokken in kartel naar de kiezer onder de naam 'INZET'.Inzet versterkt; De Standaard; 9 oktober 2000. Gearchiveerd op 15 april 2023.
Legislatuur 2001 - 2006 De SP en Christelijke Volksbelangen (CVB) trokken in kartel naar de kiezer onder de naam 'De Nieuwe Aanpak' (DNA).Inzet 2006 behoudt absolute meerderheid; Het Belang van Limburg; 8 oktober 2006 Ook het kartel van CVP, VLD en Volksunie onder de naam INZET werd verder gezet.
Legislatuur 2007 - 2012 De sp.a en Groen! trokken in kartel naar de kiezer. Ook het kartel INZET (CD&V-VLD) werd verder gezet.Wat staat op het spel in Halen?; De Standaard; 14 augustus 2012. Gearchiveerd op 17 april 2023.
Legislatuur 2013 - 2018 Het kartel INZET viel uit elkaar. CD&V en Open VLD kwamen apart naar de kiezer. N-VA kwam voor het eerst op.Wat staat op het spel in Halen?, De Standaard, 14 augustus 2012. Gearchiveerd op 17 april 2023. CD&V behaalde de absolute meerderheid, maar besloot een coalitie te sluiten met de sp.a.
Legislatuur 2019 - 2024 CD&V versterkte zijn absolute meerderheid met twee extra zetels ten koste van de sp.a.
Legislatuur 2024 - 2030 CD&V Plus versterkte opnieuw zijn absolute meerderheid met een zetel en beschikte over 14 van de 21 zetels in de gemeenteraad.
Bezienswaardigheden thumb|180px|De Sint-Pietersbandenkerk van Halen
De Sint-Pietersbandenkerk De Van Helmontmolen Overblijfselen van de Abdij van Mariënrode in Rotem De Rotemse Molen De Markt, een goed bewaard rechthoekig marktplein met enkele monumentale panden De kern Zelk met enkele monumenten, zie aldaar De wijk Rotem met enkele monumenten en een museum over de slag der Zilveren Helmen, zie aldaar Belgische militaire begraafplaats van Halen Vroegere pannenfabriek De Panoven in Loksbergen. Gekandelaarde winterlinde als kruispunt- en kapelboom.
Galerij
Natuur en landschap Halen ligt op de grens van Haspengouw en Hageland. De gemeente ligt aan de Velpe en de samenvloeiing van de Demer en de Gete. De Velpe mondt in Zelk in de Demer. Iets voor de monding van de Gete komt de Herk uit in de Gete. Ook de (gekanaliseerde) Melsterbeek komt op de grens met Donk ter hoogte van Halen in de Gete.
Noordoostelijk en zuidwestelijk gericht loopt een reeks getuigenheuvels, waaronder Blokkenberg, Kluisberg, Mettenberg, Molenberg, Bokkenberg. Deze bereiken hoogten tot 80 meter en bevatten ijzerzandsteen, dat als bouwmateriaal werd gewonnen.
In het landschap komen meerdere holle wegen voor.
Sport