Byzantijnse Tijdlijn 667 v.Chr. De stad Byzantium, het toekomstige Constantinopel en Istanboel, wordt gesticht. ca. 509 v.Chr. - ca. 2e eeuw na Chr. Opkomst van het Romeinse Rijk ca. 235 - 284 Crisis van de derde eeuw 292 Hervormingen van Diocletianus: de tetrarchie 330 Constantijn de Grote verplaatst de regeringszetel naar "Nova Roma", dat na zijn dood in 337 Constantinopel zou gaan heten. De stad zou met uitzondering van 1204-1261 meer dan een millennium de hoofdstad van het Byzantijnse Rijk blijven. 395 Het Romeinse Rijk wordt na de dood van Theodosius I definitief in een westelijk en een oostelijk deel opgesplitst. 461-468 De Vandaalse Oorlog (461-468) eindigt met een grote nederlaag tegen de Vandalen bij Kaap Bon. 502-628 Byzantijns-Perzische oorlogen. 527 Justinianus I wordt tot keizer gekroond. 7 april 529 De Codex Justinianus wordt gepubliceerd. 532-537 Justinianus I bouwt de Hagia Sophia. 533-554 Justinianus' generaals veroveren Noord-Afrika en Italië op de Vandalen en Ostrogoten. 568 De Langobardische invasie resulteert in het verlies van het grootste gedeelte van Italië. 610 Grieks, het Middelgrieks, wordt officieel de taal van het keizerlijke hof en de ambtelijke stukken. De overgang van Oost-Romeinse Rijk naar Byzantijnse Rijk is compleet. 634-641 Arabische legers veroveren de Levant en Egypte. In de komende decennia veroveren ze Noord-Afrika en later ook nog Sicilië op de Byzantijnen. 730-787 en 813-843 De Longobardische oorlogen resulteren in het verlies van het overgebleven Italiaanse grondgebied, met uitzondering van kleine gebieden van de Mezzogiorno. 960-1042 Het Byzantijnse Rijk behaalt een aantal overwinningen op de Abassidische en Fatimidische Kalifaten, waarbij delen van Mesopotamië, Syrië en Palestina worden heroverd. 843-1025 De Macedonische dynastie komt aan de macht en het Keizerrijk herleeft op militair en territoriaal gebied. Byzantijnse schrijvers behouden veel van de overgebleven Oudgriekse en Latijnse teksten Macedonische renaissance 1002-1018 Keizer Basileios II vecht herhaaldelijk tegen de Bulgaren wat uiteindelijk zal leiden tot de ondergang van het Bulgaarse Rijk. 1014 Het Bulgaarse leger wordt compleet bij de Slag bij Kleidon vernietigd. Basileios II krijgt de bijnaam Bulgarendoder. 1018 Het Bulgaarse Rijk geeft zich over en wordt door het Byzantijnse Rijk geannexeerd. De hele Balkan wordt bij het Rijk gevoegd met de Donau als nieuwe noordgrens. 1025 Met de dood van Basileios II is het hoogtepunt van Byzantijnse macht voorbij en begint het langdurige verval van het Byzantijnse Rijk. 1054 Het Oosters Schisma vindt plaats. 1064-1308 Byzantijns-Seltsjoekse oorlogen 1071 Keizer Romanos IV wordt verslagen door de Seltsjoeken bij de Slag bij Manzikert, waardoor het grootste gedeelte van Klein-Azië verloren gaat. De laatste Byzantijnse bezittingen in Italië worden in hetzelfde jaar door Normandiërs veroverd. 1081 De Komnenos-dynastie komt aan de macht door Alexios I en het Byzantijnse Rijk raakt betrokken bij de kruistochten. Welvaart en kunst bereiken nieuwe hoogten. De Turken vestigen zich onderwijl in Anatolië. 1091 Het Byzantijnse leger verslaat de Petsjenegen in de Slag bij Levounion. 1097 Nicea wordt door Byzantijnse legers en kruisvaarders op de Turken heroverd. 1097-1176 De Byzantijnse legers heroveren de kust van Klein-Azië op de Turken en richten zich op centraal Anatolië. Vorstendom Antiochië wordt een Byzantijns protectoraat. 1122 De Byzantijnen verslaan de Petsjenegen in de Slag bij Beroia. 1167 De Byzantijnen behalen een beslissende overwinning op de Hongaren in de Slag bij Sirmium en Hongarije wordt een Byzantijnse satellietstaat. 1176 Manuel I probeert Konya, de hoofdstad van de Seltsjoeken, tijdens de Slag bij Myriokephalon in te nemen. Manuel I moet zich echter terugtrekken nadat zijn belegeringstuig is verwoest. Dit is de laatste poging om Anatolië te heroveren. 1180 Na de dood van Manuel I raakt het rijk verder in verval. 1185 Een succesvolle opstand in Bulgarije betekent het verlies van de Balkan. 1204 Constantinopel wordt door de kruisvaarders ingenomen en dezen stichten het Latijnse Keizerrijk. 1261 Constantinopel wordt door de Patriarch van Constantinopel heroverd, die door Michaël VIII, de keizer van Nicea, wordt gesteund. Het Griekse gezag over een ten dode opgeschreven rijk wordt hersteld. 1299-1453 Byzantijns-Ottomaanse oorlogen 1453 De Ottomanen veroveren Constantinopel, en met de dood van Constantijn XI komt het Byzantijnse Rijk tot een einde.
Het Byzantijnse Rijk (Grieks: Βυζαντινή Αυτοκρατορία) (kortweg Byzantium of Oost-Romeinse Rijk, Grieks: Βασιλεία Ρωμαίων, Basileía Rhōmaíōn, Romeinse Rijk, ook wel Romania, Grieks: Ῥωμανία, Rhōmanía) was de voortzetting van het Romeinse Rijk in de oostelijke provincies dat in de late oudheid en de daaropvolgende middeleeuwen een groot deel van het oostelijke Middellandse Zeegebied besloeg, met als hoofdstad Constantinopel.
Het Byzantijnse Rijk was de overgebleven oostelijke helft van het Romeinse Rijk, nadat het westelijke deel, het West-Romeinse Rijk, uiteindelijk ten onder was gegaan door onder andere de Grote Volksverhuizing en interne instabiliteit tijdens de 5e eeuw. Hoewel de cultuur, de religie en de taal van het rijk vanaf de Herakliden overwegend Grieks waren, beschouwden de Byzantijnen zichzelf als inwoners van het Romeinse Rijk, en zagen hun heersers zich niet alleen als de opvolgers van de Romeinse keizers maar zelfs als een ononderbroken continuering hiervan. De inwoners hebben zichzelf dan ook nooit Byzantijnen genoemd. De naam Byzantijnse Rijk werd pas ten tijde van de renaissance bedacht en raakte vanaf de 20e eeuw in zwang onder historici die onderscheid wilden maken met het oorspronkelijke, nog verenigde Latijnstalige Romeinse Rijk. Het Griekstalige Byzantijnse Rijk vormde lange tijd een buffer tussen West-Europa en het Arabische Rijk en de Centraal-Aziatische rijken als de Seltsjoeken en de Mongolen.
Het Byzantijnse Rijk had een grote invloed op de cultuur en kennis in West-Europa. Zo werd via de Byzantijnen de wetenschap in de Oudheid, voor zover die bewaard gebleven was bij de Byzantijnen (en ook bij de Arabieren), opnieuw geïntroduceerd in Europa. Vanaf 1204, het jaar dat de kruisvaarders Constantinopel plunderden en het rijk definitief op zijn retour raakte, kwam er een grote uittocht op gang van Byzantijnse intellectuelen en kunstenaars naar het steeds welvarender wordende Europa. Met name voor Italië betekende dit een belangrijke stimulans voor de renaissance.
In de laatste eeuwen van zijn bestaan was het rijk geslonken tot een klein gebied in West-Anatolië en Griekenland, vooral door verliezen aan de Turkse Ottomanen. In 1453 kwam er definitief een einde aan het Byzantijnse Rijk, toen Constantinopel door de Ottomaanse sultan Mehmet II werd veroverd die zich daarop keizer van het Romeinse Rijk noemde en zich hierbij geroepen voelde om verder de rest van het Romeinse Rijk te heroveren.
Geschiedenis, korte versie 330 – 650: verwijdering van westers christendom Constantinopel is in 330 gesticht, waarna het politieke centrum van het Romeinse Rijk hierheen werd verplaatst.Paragraaf 'Geschiedenis, korte versie' werd 4 april 2011 toegevoegd als rechtstreekse samenvatting van het artikel 'Byzantijnse Rijk' uit Encarta Encyclopedie 2001. In 395 deelde Theodosius I het Rijk administratief op in een oostelijk deel, bestuurd vanuit Constantinopel, en een westelijk deel, eerst bestuurd vanuit Rome, vanaf 402 vanuit Ravenna.
In de periode 457-518 werd het Oost-Romeinse Rijk geschokt door verscheidene ketterse bewegingen. De Oost-Romeinse heersers probeerden afscheidingstendensen van Egypte en Syrië te ondervangen door een monofysitisch-gezind beleid te voeren.
Justinianus I (527-565) veroverde Italië, Zuid-Spanje en gebieden in Noord-Afrika. Na 568 verliest Constantinopel het grootste deel van Italië aan de Longobarden, Zuid-Spanje aan de Visigoten, en de Afrikaanse gebieden aan de Arabieren. Onder Herakleios (610-641) veroveren de Arabieren Armenië, Syrië, Palestina en Byzantijns Egypte. De keizerlijke Byzantijnse macht groeide naar absolutisme. Latijn wordt door Koinē Grieks vervangen. Het Oost-Romeinse Rijk wordt het Byzantijnse Rijk.
650 – 867: iconoclasme Byzantium weerstond het opkomende Bulgaarse rijk in Europa, maar verloor vanaf 754 het exarchaat Ravenna aan de Franken die er de Pauselijke Staat creëerden. Byzantium hield de Arabieren buiten Klein-Azië, maar verloor in 826 wel Kreta aan de Arabieren.
De beeldenstrijd oftewel iconoclasme (726-843) had het rijk zowel innerlijk verdeeld als uiterlijk verzwakt, en had de banden met de Kerk van Rome zeer geschaad. Het herstel van de orthodox-christelijke eenheid (843) en daaropvolgende culturele opleving herstelden de inwendige kracht van het Byzantijnse Rijk.
867 – 1057: bloeiperiode Basileios I (867-886) veroverde gebied tot aan de bovenloop van de Eufraat en een deel van Zuid-Italië. Basileios II (976-1025) vernietigde het Bulgaarse Rijk en bekeerde het Kievse Rijk tot het Byzantijnse christendom.
Byzantiums politiek-religieuze zelfstandigheid liep via het schisma van Photios I van Constantinopel in 867 en het Oosters Schisma van 1054 uit op een diepe breuk met het pauselijke Rome. Midden 11e eeuw drongen de Seldjoekse Turken door tot in Klein-Azië, Hongaren en Petsjenegen ageerden aan de Donau, Normandische vorsten in Zuid-Italië.
1057 – 1453: verval Sociaal-economisch takelde het rijk af. De contacten met het Westen brachten meer haat op dan baat. Het bondgenootschap met Venetië vergde een hoge prijs. De Kruistochten leidden in 1204 tot inneming van Constantinopel door de Latijnen die er een Latijns keizerrijk stichtten, het Byzantijnse Rijk viel terug op Epirus, Trebizonde en Nicea. In 1261 werd vanuit Nicea een kernrijk met Constantinopel als hoofdstad hersteld.
Financieel verzwakt, sociaal en religieus nutteloos in het geweer, schrompelde het rijk daarna langzaam ineen. Rond 1350 hadden de Osmaanse Turken heel Klein-Azië veroverd, en ook in Europa drongen volken op, zoals de Bulgaren en de Slavische volkeren. Begin 15e eeuw knabbelden de Turken ook aan het Europese grondgebied van de Byzantijnen, totdat ze in 1453 uiteindelijk de hoofdstad Constantinopel veroverden.
Geschiedenis, lange versie De Tetrarchie thumb|links|Kaart van het Romeinse Rijk omstreeks 395. Getoond worden de verdelingen van het Rijk in: Gallië, Italië, Illyricum en Oriënt, grofweg de vier zones die door Diocletianus werden ingesteld.
De 3e eeuw stond voor het Romeinse Rijk in het teken van drie crises: aanvallen van buitenaf, burgeroorlogen en een zwakke economie.Bury (1923), 1 Fenner, Economic Factors roman-empire.net (gearchiveerd) Langzamerhand werd Rome steeds minder belangrijk als centrum van het eens zo machtige Romeinse Rijk. De crisis van de 3e eeuw maakte de tekorten zichtbaar van het regeringsstelsel dat Augustus had ingesteld om het immense Rijk te kunnen besturen. Zijn opvolgers hadden weliswaar enige aanpassingen doorgevoerd, maar de gebeurtenissen van die tijd maakten duidelijk dat een nieuw, meer gecentraliseerd en uniform systeem nodig was.Bury (1923), 1
Diocletianus was verantwoordelijk voor een nieuw bestuurssysteem, de tetrarchie. Hij stelde een medekeizer of Augustus aan. Elke Augustus moest dan een jongere collega aannemen, de Caesar, die in het bestuur deelde en uiteindelijk zijn oudere partner zou opvolgen. Nadat Diocletianus en Maximianus echter afstand van de troon hadden gedaan, zakte de tetrarchie in elkaar, om door Constantijn de Grote te worden vervangen door een systeem van dynastieke, dat wil zeggen erfelijke troonopvolging."Byzantine Empire" Encyclopaedia Britannica Gibbon (1906), II, 200
Constantijn de Grote en zijn opvolgers