thumb|Rûgebal thumb|Stâle thumb|Fertile foarm fan rûgebal Rûgebal (Equisetum arvense) is in plant út de rûgebalfamylje (Equisetaceae). De plant wurdt ek wol 'biezemke', ‘hyndersturt’, ‘hynstesturt’, ‘rottesturt’ 'kwadernaat', ‘útlûker’’ of 'ûnjer' neamd. It is in maksimaal 40 sm hege fêste plant.
Beskriuwing Yn de maitiid ferskine der blêdgrienleaze stâlen mei spoare-ieren op de top. De ynfertile (net-fruchtbere) stâlen ferskine dêrnei ûngefear twa wiken letter as de fertile stâlen oan it fertoarjen binne. De ynfertile stâlen hawwe in holte dy’t lytser is as in treddepart fan de trochsneed fan de stâle. De sydtûken steane yn krânsen om de stâle, dy ’t op dy plakken in stâleskie hat mei seis oant tolve tosken. De yn krânsen steande blêden besteane út lytse skobben, wêrby ’t de blêdskieën foar it grutstepart mei elkoar fergroeid binne ta in stâleskie. It earste lid fan de sydtûken is folle langer as de byhearrende stâleskie, dit yn tsjinstelling mei wat it gefal is by de lidrusk. De stâle hat maksimaal seis ribben.
Fersprieding De plant ferspriedet him mei spoaren dy ’t útgroeie ta in protallium of foarkym, wêrnei’t de befruchting barre kin. Allinnich op iepen grûn slagget dizze foarm fan fuortplanting. It soarte makket ek in soad woartelstokken dy’t djip de grûn yngeane en horizontale sydsprantels foarmje.
It soarte komt yn alle miljeus foar. De protallia kinne allinnich kymje yn iepen, wiete en net al te fiedselrike grûn, mar de plant kin him goed hanthavenje yn oare miljeus.
Rûgebal is in kosmopolyt fan de matige en kâlde streken fan it noardlik healrûn. It is in lid fan de groep planten dy’t foar it ferskinen fan de moderne planten de ierde dominearre. Soartegenoaten groeiden út ta tsientallen meters hege 'beammen' dy’t foar it meastepart de hjoeddeiske stienkoallagen foarmen. Yn it tiidrek fan de dinosauriërs wie dizze plantegroep de meast foarkommende. De plant is in oerlever en wie de earste dy’t nei de útbarsting fan de fulkaan Mount St. Helens wer fêste foet op de hellingen krige. Ek op yndustryiele terreinen mei swiere fersmoarging of útbrûkte en swier gearpakte grûn is de plant faak de earste dy’t komt of de lêste dy’t ferdwynt.
Giftichheid Rûgebal kin syn groeiplak dominearje. Rûgebal is foar bepaalde planten fergiftich. De plant dijt op ôffalbulten fan slakken. De swiere metalen binne foar in soad planten fergiftich, mar rûgebal slacht se op yn it eigen weefsel, wêrtroch’t de plant mear swiere metalen befettet as de boaiem.
Bestriding Rûgebal is lestich te bestriden. De woartelstokken groeie meters djip de grûn yn en fersprantelje harren dêrnei bot yn it horizontale flak.E.J Weeda, R Westra, Ch. Westra en T. Westra: Nederlandse Oecologische Flora, diel 1. Amsterdam 1985. blz. 21-22. Se brekke maklik en slane yn de groei in fiedingsfoarrie op. By skoffeljen of ploegjen wurde de woartelstokken yn lytse stikken brutsen dy ’t fannijs útrinne sille. Dêrtroch is masinaal of mei de hân weiheljen hast ûnmooglik. De plant is resistint tsjin in soad gemikalyën. Dizze eigenskippen soargje derfoar dat it soarte as in steech ûntúch beskôge wurdt.
Bedonging De plant kan net goed oer ticht skaad en tichte beplanting is dan ek in brûkbere manier om him ûnder kontrôle te hâlden. De plant groeit it bêste op fochtige, fiedingsearme en soere grûn. Drainaazje, bedonging en tafoegjen fan kalk wurde dan ek wol oanjûn om yn spesifike omstannichheden de plant te ferswakjen en ûnder kontrôle te hâlden. Rûgebol yn de tún jout oan dat de grûn net fruchtber is.
Ferdrukking Troch de 'Nederlandse Maatschappij ter bevordering van Nijverheid' yn Haarlim waard yn 1836 in sulveren medalje takend oan de boer Hendrik Jonk út Wijdewormer. Dy hie sûnt 1813 de rûgebal op syn pachtgrûn bestride mei in lânrol of wentel, lutsen troch in hynder. Troch dizze duorjende bewurking wie de plant úteinlik ferdwûn, en hie hy in sûne greide krigen.Opgaaf van een middel ter uitroeiing van het onkruid unjer of heermoes door Hendrik Jonk ...Gearchiveerd op 20 juli 2023.
Kategory:Plantesoarte Kategory:Rûgebal (skaai) Kategory:Lânseigen floara yn Abgaazje Kategory:Lânseigen floara yn Albaanje Kategory:Lânseigen floara yn Andorra Kategory:Lânseigen floara yn Armeenje Kategory:Lânseigen floara yn Azerbeidzjan Kategory:Lânseigen floara yn Belgje Kategory:Lânseigen floara yn Bosnje-Hertsegovina Kategory:Lânseigen floara yn Bulgarije Kategory:Lânseigen floara yn Denemark Kategory:Lânseigen floara yn Dútslân Kategory:Lânseigen floara yn Eastenryk Kategory:Lânseigen floara yn Estlân Kategory:Lânseigen floara yn Fatikaanstêd Kategory:Lânseigen floara yn Finlân Kategory:Lânseigen floara yn Frankryk Kategory:Lânseigen floara yn Fryslân Kategory:Lânseigen floara yn Georgje Kategory:Lânseigen floara yn Gibraltar Kategory:Lânseigen floara yn Grikelân Kategory:Lânseigen floara yn Guernsey Kategory:Lânseigen floara yn Hongarije Kategory:Lânseigen floara yn Ierlân Kategory:Lânseigen floara yn Ingelân Kategory:Lânseigen floara yn Itaalje Kategory:Lânseigen floara yn Jeropeesk Ruslân Kategory:Lânseigen floara yn Jersey Kategory:Lânseigen floara yn Kazachstan Kategory:Lânseigen floara yn Kosovo Kategory:Lânseigen floara yn Kroaasje Kategory:Lânseigen floara yn Letlân Kategory:Lânseigen floara yn Lychtenstein Kategory:Lânseigen floara yn Litouwen Kategory:Lânseigen floara yn Lúksemboarch (lân) Kategory:Lânseigen floara yn Man Kategory:Lânseigen floara yn Moldaavje Kategory:Lânseigen floara yn Monako Kategory:Lânseigen floara yn Montenegro Kategory:Lânseigen floara yn Nederlân Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Ierlân Kategory:Lânseigen floara yn Noard-Masedoanje Kategory:Lânseigen floara yn Noarwegen Kategory:Lânseigen floara yn de Oekraïne Kategory:Lânseigen floara yn Poalen Kategory:Lânseigen floara yn Portegal Kategory:Lânseigen floara yn Roemeenje Kategory:Lânseigen floara yn San Marino Kategory:Lânseigen floara yn Servje Kategory:Lânseigen floara yn Sibearje Kategory:Lânseigen floara yn Skotlân Kategory:Lânseigen floara yn Sloveenje Kategory:Lânseigen floara yn Slowakije Kategory:Lânseigen floara yn Spanje Kategory:Lânseigen floara yn Súd-Osseesje Kategory:Lânseigen floara yn Sweden Kategory:Lânseigen floara yn Switserlân Kategory:Lânseigen floara yn Tsjechje Kategory:Lânseigen floara yn Turkije Kategory:Lânseigen floara yn Wales Kategory:Lânseigen floara yn Wyt-Ruslân Kategory:Lânseigen floara yn Alaska Kategory:Lânseigen floara yn de Feriene Steaten Kategory:Lânseigen floara yn Kanada Kategory:Lânseigen floara yn Argentynje Kategory:Lânseigen floara yn Brazylje Kategory:Lânseigen floara yn Sily Kategory:Lânseigen floara yn Afganistan Kategory:Lânseigen floara yn Yndia Kategory:Lânseigen floara yn Iran Kategory:Lânseigen floara yn Kirgyzje Kategory:Lânseigen floara yn Mongoalje Kategory:Lânseigen floara yn Oezbekistan Kategory:Lânseigen floara yn Pakistan Kategory:Lânseigen floara yn Sina Kategory:Lânseigen floara yn Tadzjikistan Kategory:Lânseigen floara yn Turkmenistan Kategory:Lânseigen floara yn Austraalje Kategory:Lânseigen floara yn Nij-Seelân Kategory:Lânseigen floara yn Madagaskar