Abu'l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar (15 Oktober 1542 – 27 Oktober 1605, Oerdoe: ), Akbar I, of Akbar die Grote (Oerdoe: Akbar-e-Azam) was die derde Mogolkeiser van Indië en het van 1556 tot 1605 – ongeveer 'n halwe eeu – geregeer. Hy word oor die algemeen as een van die grootste Mogolkeisers beskou. Voordat hy oorlede is, het hy 'n groot en stabiele Mogolryk in Indië gevestig. Hy was 'n seldsame kulturele, artistieke en politieke sintetiseerder. In weerwil van Moslemitiese ortodoksie, het hy met Hindoevroue getrou. Hindoe's is ook deur hom in sy hofstelsel as ministers aangestel. Hy was die eerste Mogol wat vroeë Christelike sendelinge in sy hof uitgenooi het. Hy het verdraagsaamheid, pluralisme en vrede tussen Islam, Hindoeïsme en Zoroastrisme bevorder. Hy het ook 'n nuwe Mogolse skool van kuns ontwikkel: 'n kuns van werklike en lewende temas, delikate uitvoering en verrassende kleur wat vroeë Hindoeïstiese en Persiese style gekombineer het.William K Stevens, Indian Ruler's Legacy on view in Philadelphia, New York Times, 2 Februarie 1986
Akbar het die Mogolryk geleidelik uitgebrei sodat dit die grootste deel van die Indiese subkontinent omvat het, deur middel van militêre, politieke, kulturele en ekonomiese oorwig. Om die uitgestrekte staat te verenig, het hy 'n gesentraliseerde stelsel van administrasie ingestel en 'n beleid gevolg om oorwonne heersers deur huwelike en diplomasie te versoen. Om vrede en orde in 'n godsdienstig en kultureel verskeidenheidsryke ryk te bewaar, het hy beleide aanvaar wat hom die steun van sy nie-Moslem-onderdane besorg het, onder meer die afskaffing van die godsdiensbelasting en die aanstelling van hulle in hoë burgerlike en militêre poste.
Onder Akbar het Mogol-Indië 'n sterk en stabiele ekonomie ontwikkel wat in omvang en rykdom verdriedubbel het, wat tot 'n uitbreiding van die handel en 'n groter beskerming van die Indo-Persiese kultuur gelei het. Sy howe in Delhi, Agra en Fatehpur Sikri het heilige manne van baie gelowe, digters, argitekte en ambagsmanne gelok en het as middelpunte van die kuns, die letterkunde en die geleerdheid bekend geword. Timoeriedse en Perso-Islamitiese kultuur het met inheemse Indiese elemente begin saamsmelt in 'n eiesoortige Mogolstyl van skilderkuns en boukuns.
Vroeë jare en troonsbestyging duimnael|links|170px|'n Portret uit die tyd van Akbar as seun, wat 'n skildery aan sy vader Humayun in Kaboel aanbied. Geskilder tussen 1550 en 1556. Nadat Humayun in 1539 by Chausa en in 1540 by Kannauj deur die magte van Sher Shah Suri verslaan is, het hy weswaarts na die huidige Sind gevlug. Daar het hy die veertienjarige Hamida Banu Begum ontmoet en met haar getrou, en die volgende jaar, op 15 Oktober 1542, is Akbar in die Radjpoetvesting van Amarkot gebore, waar sy ouers deur die plaaslike Hindoeheerser Rana Prasad skuiling gegee is.
Gedurende die lang tydperk van sy vader se ballingskap is Akbar in Kaboel deur sy ooms Kamran Mirza en Askari Mirza en hul vroue grootgemaak. Hy het sy jeug deurgebring met leer jag, hardloop en veg, en hoewel hy nooit leer lees of skryf het nie, het hy elke aand vir hom laat voorlees. In 1551 het Humayun die negejarige Akbar as goewerneur van Ghazni aangestel en die volgelinge, grond en militêre bevel wat voorheen aan sy oorlede broer Hindal Mirza behoort het, aan hom oorgedra.
Ná die chaos oor die opvolging van Sher Shah Suri se seun Islam Shah het Humayun Delhi in 1555 herower met 'n leër wat deels deur sy Persiese bondgenoot Tahmasp I verskaf is. 'n Paar maande later is Humayun oorlede. Akbar se voog Bairam Khan het sy dood verswyg om die opvolging voor te berei, en op 14 Februarie 1556 is die veertienjarige Akbar by Kalanaur in die Pandjab op 'n nuutgeboude verhoog gekroon en as Shahanshah – Persies vir "koning van konings" – uitgeroep. Bairam Khan het in sy plek geregeer totdat hy mondig geword het.
Akbar is gebore in Umarkot in Sind. Sy vader Humayun is deur die Afgaanse heerser Sher Shah Suri van die Indiese troon verdryf. Na 'n ballingskap van meer as twaalf jaar het Humayun die koningskap herower. In 1556 volg Akbar sy pa op. Omdat hy net 14 jaar oud was, het Bairam Khan as regent oorgeneem. In 1560 het Akbar die werklike mag deur proklamasie oorgeneem.
Die oomblik toe Akbar aan die bewind kom, het hy slegs 'n deel van die voormalige ryk beheer. Hy het die Mogolryk enorm uitgebrei met onder andere Malwa, Goedjarat, Bengale, Kaboel, Kasjmir en Khandesh.
Akbar het rede gehad om bekommerd te wees oor die afwesigheid van 'n opvolger. 'n Tweeling is vir hom Hassan en Hussein gebore, maar die twee is op 'n jong ouderdom oorlede. 'n Sufi-heilige, Sheikh Salim Chishti, wat in die dorp Sikri naby Agra gewoon het en met groot agting beskou is, het voorspel dat hy nog drie seuns sou hê. Na die geboorte van prins Salim, die eerste van die drie seuns wat inderdaad vir hom gebore is, het keiser Akbar 'n nuwe hoofstad daar gebou, Fatehpur Sikri. Maar in 1585, 'n paar jaar nadat hy daar kom woon het, moes hy die stad weer verlaat; geskiedkundiges noem onder meer 'n tekort aan drinkwater, sy veldtogte in die noordweste en 'n verlies aan belangstelling as redes. Die hoofstad is toe na Lahore verskuif en in 1599 na Agra. Die ander twee seuns, Murad en Daniyal, is weens hul alkoholverslawing voor hul vader Akbar oorlede.
In 1599 het prins Salim, die latere keiser Jahangir, in opstand gekom teen hom. Akbar het egter daarin geslaag om die rebellie te onderdruk. Natuurlik het hierdie rebellie die verhouding tussen pa en seun nie goed gedoen nie, maar Akbar het nie meer ander seuns gehad om aan mag oor te gee nie. Om 'n burgeroorlog te voorkom en om ordelike opvolging te verseker, het hy uiteindelik met sy seun versoen.
Militêre veldtogte duimnael|Die Mogolryk in 1605. Gebiede wat slegs gedeeltelik geïntegreer was, word met ligter skakering aangedui. Akbar het organisatoriese veranderinge aan die mansabdari-stelsel gebring en 'n hiërargiese skaal van militêre en burgerlike range gevestig. Daarby het vernuwings in kanonne, vestingbou en die gebruik van olifante gekom. Hy het ook belangstelling in luntslotgewere getoon en die hulp van die Ottomane en van Europeërs – veral die Portugese en Italianers – gesoek om gevorderde vuurwapens en artillerie te bekom. Sy vesier Abu'l-Fazl het verklaar dat daar "met die uitsondering van Turkye, waarskynlik geen land is waarin sy kanonne meer middele het om die regering te beveilig as [Indië]" nie; vakkundiges gebruik die uitdrukking "buskruitryk" om die sukses van die Mogols in Indië te verklaar.
Noord-Indië duimnael|links|200px|Afgaanse troepe van die Surryk gee hulle by die beleg van Mankot (1557) aan Akbar se Mogolmagte oor. Uit die Akbarnama (1590–1595). Toe Akbar die troon bestyg het, was die Mogolgesag steeds wankelrig: die Surs het Agra en Delhi ná Humayun se dood herower, en die Mogolvesting Kaboel was self deur die heerser van Badakhsjan aangeval. Bairam Khan het die adel oorreed om teen die sterkste van die Surheersers, Sikandar Shah Suri, in die Pandjab op te trek.
Akbar het ook Hemu, 'n minister en generaal van een van die Surheersers wat homself as Hindoekeiser uitgeroep en die Mogols uit die Indo-Gangetiese vlaktes verdryf het, in die gesig gestaar. Sy leër onder Bairam Khan het Hemu en die Surleër op 5 November 1556 by die tweede slag van Panipat, sowat 80 kilometer noord van Delhi, verslaan. Kort daarna het Mogolmagte Delhi en toe Agra beset. In die volgende ses maande het hulle 'n verdere groot slag teen Sikandar gewen, wat na Bengale gevlug het, en Lahore en Multan in die Pandjab beset. In 1558 het Akbar Ajmer ingeneem, die poort na Radjpoetana.
Sentraal-Indië en die val van Bairam Khan Teen 1559 het die Mogols 'n opmars suidwaarts na Radjpoetana en Malwa begin, maar Akbar se geskille met sy regent het die uitbreiding tydelik gestuit. Die agtienjarige keiser wou 'n aktiewer aandeel in die bestuur van die ryk hê en het Bairam Khan in die lente van 1560 ná 'n dispuut aan die hof ontslaan en hom beveel om op bedevaart na Mekka te gaan. Bairam Khan is deur mense wat op sy val gehoop het, tot opstand aangehits, maar is in die Pandjab verslaan; Akbar het hom vergewe en die keuse gegee om aan die hof te bly of sy bedevaart voort te sit. Hy het die bedevaart gekies en is op weg na Mekka deur 'n groep Afgane vermoor.
In 1560 het 'n Mogolleër onder Akbar se voedsterbroer Adham Khan die verowering van Malwa begin. Akbar was egter ontevrede met die nadraai daarvan: sy voedsterbroer het al die buit gehou en die oorgegewe garnisoen saam met hul vroue en kinders volgens Sentraal-Asiatiese gebruik laat uitmoor. Akbar het self na Malwa gery om hom van sy bevel te onthef, en toe Adham Khan hom laat in 1561 ná 'n verdere dispuut in die gesig gestaan het, het die keiser hom van 'n terras in die paleishof by Agra gegooi. Ná Adham Khan se dood het Akbar die gesag onder gespesialiseerde ministersposte verdeel om te verhoed dat enige enkele edelman te magtig word.
Radjpoetana duimnael|regs|170px|Akbar skiet die Radjpoetkryger Jaimal tydens die beleg van Chittorgarh in 1568. Nadat die Mogolheerskappy oor Noord-Indië gevestig is, het Akbar sy aandag op Radjpoetana gerig, wat strategies belangrik was as 'n mededingende magsentrum langs die Gangesvlaktes. Van 1561 af het die Mogols die Radjpoete sowel met oorlog as met diplomasie betrek. Die meeste Radjpoetstate het Akbar se opperheerskappy aanvaar, maar die heersers van Mewar en Marwar het buite die keiserlike raamwerk gebly.
In 1567 het Akbar die vesting Chittorgarh in Mewar aangeval. Udai Singh II het na die berge van Mewar teruggetrek en die verdediging aan die krygers Jaimal en Patta oorgelaat; die vesting het in Februarie 1568 ná 'n beleg van vier maande geval. Akbar het die val as "die oorwinning van Islam oor die ongelowiges" verkondig en die oorlewende verdedigers en 30 000 nie-vegtendes laat uitmoor. Die val van Chittorgarh is deur 'n aanval op die vesting Ranthambore in 1568 gevolg. Daarna het die meeste Radjpoetkonings hulle onderwerp; slegs die geslagte van Mewar het bly weerstand bied, en Udai Singh se seun Maharana Pratap is in 1576 by die slag van Haldighati verslaan, hoewel hy die grootste deel van sy koninkryk gedurende Akbar se bewind kon behou.
Wes- en Oos-Indië Akbar se volgende doelwitte was Goedjarat en Bengale, wat Indië deur die Arabiese See en die Golf van Bengale met die handelsentrums van Asië, Afrika en Europa verbind het. Goedjarat het ryk landbougebiede, 'n indrukwekkende tekstielbedryf en die besigste seehawens van Indië gehad. In 1572 het Akbar Ahmedabad beset en is hy as die regmatige heerser van Goedjarat uitgeroep; teen 1573 het hy die opstandige Mirzas verdryf, en Surat en die ander kusstede het spoedig oorgegee. 'n Opstand het hom na Goedjarat laat terugkeer: hy het Radjpoetana in elf dae oorgesteek – 'n reis wat normaalweg ses weke geneem het – en op 2 September 1573 'n beslissende oorwinning behaal. Die verowering het meer as vyf miljoen roepee per jaar aan sy skatkis gelewer.
Ná Goedjarat was Bengale die laaste sentrum van Afgaanse mag. In 1574 het die Mogols Patna van Daud Khan afgeneem, en die oorwinning by die slag van Tukaroi in 1575 het tot die inlywing van Bengale en dele van Bihar gelei. Daud Khan het 'n jaar later in opstand gekom, is verslaan en later gevang en tereggestel.
Die noordweste, Kasjmir en die Dekan Akbar het Fatehpur Sikri eers in 1581 vir 'n veldtog verlaat, toe die Pandjab weer deur sy broer Mirza Muhammad Hakim ingeval is. In Augustus 1581 het hy Kaboel ingeneem en dit ná sy broer se dood in 1585 amptelik as 'n provinsie van die ryk ingelyf. Dertien jaar lank, van 1585 af, het hy in die noorde gebly en sy hoofstad na Lahore verskuif terwyl hy uitdagings van Oesbeekse stamme hanteer het. In 1586 het hy 'n verdrag met Abdullah Khan gesluit waarin die Mogols onderneem het om tydens die Oesbeekse inval in Safawidiese Khorasan neutraal te bly.