Obesiteit of vetsug is 'n mediese toestand waar 'n persoon soveel vet in die liggaam opgebou het dat sy gesondheid negatief daardeur beïnvloed word. Dit kan aanleiding gee tot gesondheidsprobleme en selfs 'n korter lewensverwagting.WGO 2000, p. 6. Mense met 'n liggaamsmassa-indeks (LMI) van meer as 30 kg/m2 word as obees beskou.WGO 2000, p. 9. LMI word bereken deur die liggaamsgewig in kilogram te deel deur die kwadraat van die liggaamslengte in meter. Vetsug is redelik skaars by wilde diere, maar nie ongewoon by mense en troeteldiere nie, wat dikwels oorvoed is en te min beweeg.
Vetsug vergroot die risiko van verskillende siektes, onder andere hartsiektes, tipe 2-diabetes, obstruktiewe slaapapnee, sekere vorme van kanker, osteoartritis en asma. Myron KC., Is obesity a risk factor for asthma? Medical News Today; 10 Mei 2005. http://www.medicalnewstoday.com/releases/24118.php Vetsug word gewoonlik veroorsaak deur 'n kombinasie van 'n buitensporige inname van voedselenergie (te veel eet), gebrek aan oefening en genetiese vatbaarheid. In sommige gevalle lê die oorsaak egter hoofsaaklik in die gene, endokriene afwykings, medikasie of 'n geestesteuring. Daar is min bewyse vir die opvatting dat sommige obese individue min eet en tog as gevolg van 'n stadige metabolisme swaarder word. Obese mense verbruik deurgaans meer energie as hul slanke eweknieë vanweë die hoeveelheid energie wat die instandhouding van 'n groter lyf verg.
duimnael|links|In die middeleeue en die renaissance is vetsug dikwels as 'n teken van welvaart beskou. Dieet en oefening is die belangrikste komponente vir die behandeling van vetsug. Die kwaliteit van die dieet kan verbeter word deur minder energiedigte voedsel (met minder vet en suiker) en meer dieetvesel in te neem. Uiteindelik kan anti-vetsugmedikasie geneem word om eetlus of vetabsorpsie te rem, natuurlik in kombinasie met 'n gepaste dieet. Wanneer dieet, oefening en medikasie geen effek het nie, kan 'n maagballon help om gewig te verloor. In uiterste gevalle kan 'n operasie uitgevoer word om die maaginhoud te verklein en/of die derm te verkort. Hierdeur sal die persoon vinniger versadig voel en die liggaam se vermoë om voedingstowwe op te neem ingeperk word.
Vetsug is wêreldwyd een van die belangrikste voorkombare doodsoorsake en kom steeds meer gereeld by volwassenes en jeugdiges voor. Owerhede beskou dit as een van die ernstigste gesondheidsprobleme van die 21ste eeu.
duimnael|'n Obese tienerseun. In 'n groot deel van die moderne wêreld (veral in die Weste) gee vetsug aanleiding tot stigmatisering. Tog is dit vroeër algemeen as 'n simbool van rykdom en vrugbaarheid gesien, en in sommige dele van die wêreld is dit tot vandag toe die geval.
Indeling Obesiteit word gedefinieer deur die liggaamsmassa-indeks (LMI) en verder geëvalueer in terme van vetverspreiding via die middellyf-heupverhouding en totale kardiovaskulêre risikofaktore.NHLBI 1998, p. xiv.
Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) definieer vir volwassenes 'n LMI van 25 kg/m2 of hoër as oorgewig en 'n LMI van 30 kg/m2 of hoër as obesiteit. Die Amerikaanse Sentrums vir Siektebeheer en -voorkoming (CDC) verdeel obesiteit verder volgens die LMI: 30 tot 35 is klas I, 35 tot 40 klas II en 40 en hoër klas III.
+ LMI-kategorieë vir volwassenes Kategorie LMI (kg/m2) Ondergewig < 18,5 Normale gewig 18,5 – 24,9 Oorgewig 25,0 – 29,9 Obees (klas I) 30,0 – 34,9 Obees (klas II) 35,0 – 39,9 Obees (klas III) ≥ 40,0
Party organisasies gebruik hul eie aanpassings van hierdie definisies. In die chirurgiese literatuur word klas II en klas III verder onderverdeel, al word die presiese grense steeds bevraagteken: 'n LMI van 35 of 40 kg/m2 en hoër word erge obesiteit genoem; 'n LMI van 35 kg/m2 en hoër saam met obesiteitverwante gesondheidstoestande (of 40 tot 45 kg/m2 daarsonder) morbiede obesiteit; en 'n LMI van 45 of 50 kg/m2 en hoër super-obesiteit.
Omdat mense van Asiatiese afkoms se gesondheid by 'n laer LMI as dié van Europese afkoms benadeel word, het party lande hul definisies aangepas. Japan gebruik 'n grens van 25 kg/m2 en China een van 28 kg/m2.
By kinders wissel 'n gesonde gewig met ouderdom en geslag. Vetsug by kinders en adolessente word nie as 'n absolute getal gedefinieer nie, maar in verhouding tot 'n historiese normale groep, so dat vetsug 'n LMI is wat groter is as die 95ste persentiel. Die verwysingsdata waarop hierdie persentiele gebaseer is, dateer van 1963 tot 1994 en is dus nie beïnvloed deur die onlangse gewigstoename nie.
Vir kinders van 5 tot 19 jaar definieer die WGO obesiteit as 'n LMI twee standaardafwykings bo die mediaan vir daardie ouderdom, wat op ongeveer 18 vir 'n vyfjarige en ongeveer 30 vir 'n negentienjarige neerkom. Vir kinders onder vyf jaar geld 'n gewig drie standaardafwykings bo die mediaan vir hul lengte.
Ander maatstawwe In navorsingskringe word die liggaamsvetpersentasie – die verhouding van die totale massa van 'n persoon se vet tot sy of haar liggaamsmassa – as die beter maatstaf beskou en die LMI bloot as 'n manier om dit te benader. Volgens die American Society of Bariatric Physicians dui 'n liggaamsvetpersentasie van meer as 32 % by vroue en 25 % by mans oor die algemeen op obesiteit.
Die LMI word in party lande as verouderd beskou omdat dit nie tussen vet en spiermassa onderskei nie. Mense wat swaar liggaamlike arbeid verrig of aan sport deelneem, kan 'n hoë LMI hê met min liggaamsvet. Meer as die helfte van alle spelers in die Amerikaanse National Football League word volgens die LMI as obees geklassifiseer en een uit vier as uiters obees, hoewel hul gemiddelde liggaamsvetpersentasie van 14 % goed binne die gesonde grense val. Sumo-stoeiers word deur die LMI eweneens as erg obees geklassifiseer, maar in een studie van studentestoeiers is 40 % van hulle nie meer as obees geklassifiseer nie toe die liggaamsvetpersentasie (met 'n grens van 25 %) in die plek van die LMI gebruik is; dit is aan hul baie groot spiermassa toegeskryf.
Die Edmonton-obesiteitstadiumstelsel (EOSS), wat in Kanada ontwikkel is, vul die LMI-gebaseerde indeling aan deur mediese, funksionele en geestesgesondheidsfaktore in 'n kliniese raamwerk van vyf stadiums te betrek.
Uitwerking op gesondheid duimnael|regs|'n Man met klas III-obesiteit en 'n LMI van 53 kg/m2: 182 kg swaar en 185 cm lank. Streepmerke en vergrote borste is sigbaar. Benewens die toestande wat hierbo genoem is, word obesiteit ook met Alzheimersiekte, depressie en verskeie metaboliese siektes verbind. Na gelang van die graad van obesiteit en die aanwesigheid van bykomende siektes gaan dit met 'n lewensverwagting gepaard wat na skatting twee tot twintig jaar korter is. 'n Hoë LMI is egter 'n aanduiding van risiko en nie self die direkte oorsaak van die siektes wat deur dieet en gebrek aan beweging veroorsaak word nie.
Sterftes Die sterfterisiko is die laagste by 'n LMI van 20 tot 25 kg/m2 onder nierokers en by 24 tot 27 kg/m2 onder rokers, en dit neem toe wanneer die LMI in enige rigting daarvan afwyk. Dit blyk op minstens vier vastelande te geld. Ander navorsing dui daarop dat die verband tussen sterftes en die LMI of die middelomtrek U- of J-vormig is, terwyl die verband met die middellyf-heupverhouding en die middellyf-lengteverhouding meer eweredig positief is. By mense van Asiatiese afkoms begin die risiko van nadelige gesondheidsgevolge reeds tussen 22 en 25 kg/m2 toeneem.
Die Wêreldgesondheidsorganisasie het in 2021 beraam dat obesiteit minstens 2,8 miljoen sterftes per jaar veroorsaak. Gemiddeld verkort obesiteit die lewensverwagting met ses tot sewe jaar; 'n LMI van 30 tot 35 kg/m2 verkort dit met twee tot vier jaar en erge obesiteit (met 'n LMI van 40 kg/m2 of hoër) met tien jaar.
Siektetoestande Die bykomende siektes kom die algemeenste in die vorm van die metaboliese sindroom voor – 'n kombinasie van afwykings wat tipe 2-diabetes, hoë bloeddruk, hoë bloedcholesterol en hoë trigliseriedvlakke insluit. Die CDC het bevind dat obesiteit die enkele sterkste risikofaktor vir 'n ernstige verloop van Covid-19 is.
Komplikasies kan óf direk deur obesiteit veroorsaak word, óf indirek verband hou deur meganismes met 'n gemeenskaplike oorsaak soos 'n swak dieet of 'n sittende leefwyse. Die sterkte van die verband tussen obesiteit en bepaalde toestande wissel. Een van die sterkstes is dié met tipe 2-diabetes: oortollige liggaamsvet lê 64 % van die gevalle van diabetes by mans en 77 % van die gevalle by vroue ten grondslag.
Die gesondheidsgevolge val in twee breë kategorieë: dié wat aan die groter vetmassa toegeskryf word (soos osteoartritis, obstruktiewe slaapapnee en sosiale stigmatisering) en dié wat aan die groter aantal vetselle toegeskryf word (diabetes, kanker, hart-en-vaatsiektes en niealkoholiese vetlewersiekte). 'n Toename in liggaamsvet verander die liggaam se reaksie op insulien, wat tot insulienweerstandigheid kan lei. Meer vet skep ook 'n pro-inflammatoriese en pro-trombotiese toestand. Obesiteit en depressie beïnvloed mekaar wedersyds: obesiteit verhoog die risiko van kliniese depressie, en depressie verhoog weer die kans om obees te word.
Oorlewingsparadoks Hoewel die nadelige gesondheidsgevolge van obesiteit in die algemene bevolking goed deur navorsing gesteun word, blyk die uitkomste in sekere subgroepe by 'n hoër LMI beter te wees – 'n verskynsel wat as die obesiteit-oorlewingsparadoks bekend staan. Dit is in 1999 vir die eerste keer beskryf by mense met oorgewig en obesiteit wat hemodialise ondergaan het, en is daarna ook by mense met hartversaking en perifere arteriesiekte aangetref.
Onder mense met hartversaking het dié met 'n LMI tussen 30,0 en 34,9 'n laer sterftesyfer as dié met 'n normale gewig gehad. Dit word toegeskryf aan die feit dat mense dikwels gewig verloor namate hulle geleidelik sieker word. Mense met klas I-obesiteit en hartsiekte kry nie meer verdere hartprobleme as mense van normale gewig met hartsiekte nie; by groter grade van obesiteit neem die risiko van verdere kardiovaskulêre insidente egter toe. Selfs ná hartomleidingsoperasie is daar geen toename in sterftes onder mense met oorgewig en obesiteit nie. Een studie het bevind dat die beter oorlewing verklaar kan word deur die aggressiewer behandeling wat obese mense ná 'n hartinsident ontvang, en 'n ander dat die skynbare voordeel by perifere arteriesiekte verdwyn sodra chroniese obstruktiewe longsiekte in berekening gebring word.
Oorsake Volgens die algemeenste model van obesiteit is 'n kombinasie van 'n oormatige inname van voedselenergie en te min liggaamlike aktiwiteit die oorsaak van die meeste gevalle. 'n Beperkte aantal gevalle is hoofsaaklik aan genetika, ander mediese redes of psigiatriese siekte toe te skryf. Die stygende syfers op samelewingsvlak word toegeskryf aan 'n maklik bekombare en smaaklike dieet, groter afhanklikheid van motorvervoer en gemeganiseerde vervaardiging.
Verskeie ander faktore is al as oorsake van die wêreldwye styging voorgestel, waaronder te min slaap, endokriene ontwrigters, groter gebruik van sekere medisyne, hoër omgewingstemperature, laer rooksyfers, demografiese veranderinge, die stygende ouderdom van vroue by hul eerste swangerskap, veranderinge in epigenetiese regulering en sosiale druk om te dieet. Volgens een studie kan sulke faktore 'n net so groot rol speel as oormatige energie-inname en gebrek aan beweging, hoewel die relatiewe grootte van elkeen se uitwerking onseker bly.
Volgens die Amerikaanse Endocrine Society is daar toenemende bewyse dat obesiteit 'n versteuring van die liggaam se energiebalansstelsel is eerder as bloot die passiewe opbou van oortollige gewig. Die ontstaan daarvan behels twee verwante maar onderskeibare prosesse: 'n volgehoue positiewe energiebalans (waar die inname van energie die verbruik oortref) en die herstel van die liggaam se gewig-"stelpunt" op 'n hoër waarde.
Dieet duimnael|regs|330px|Beskikbare voedselenergie per persoon per dag, 2001–2003.