duimnael|Die nege beginverse van Homeros se Odusseia. duimnael|Odusseus en die Sirenes, deur John William Waterhouse, 1891.
Die Odusseia (ook geskryf Odussee of OdysseePharos-Afrikaans/Engels – Grieks: Ὀδύσσεια) is een van twee belangrike, antieke Griekse epiese gedigte wat met Homeros verbind word. Dit is een van die oudste letterkundige werke wat behoue gebly het en is by hedendaagse lesers steeds gewild. Dit is gedeeltelik ’n opvolg op die Ilias, die ander werk wat waarskynlik deur Homeros geskryf is, en is soos die Ilias in 24 boeke verdeel. Dit is die tweede werk van die Westerse letterkunde (die Ilias is die eerste) en is vermoedelik geskryf aan die einde van die 8ste eeu v.C.
Die hoofonderwerp van die gedig is Odusseus (of Odysseus), die heldhaftige koning van Ithaka, en sy lang reis huiswaarts ná die val van Troje. Dit neem hom tien jaar om terug te kom op Ithaka ná die tienjarige Trojaanse Oorlog, en op die reis trotseer hy talle gevare en verloor hy sy hele bemanning. In sy afwesigheid is aangeneem dat hy dood is, en sy vrou, Penelope, en sy seun Telemachos moes in dié tyd hard probeer om ’n klomp onhebbelike vryers aan ’n lyntjie te hou wat graag met die "weduwee" wou trou.
Die Odusseia is in Homeriese Grieks saamgestel, omstreeks die 8ste of 7de eeu v.C.; teen die middel van die 6de eeu v.C. het dit reeds deel van die Griekse letterkundige kanon geword. In die oudheid is Homeros se outeurskap as vanselfsprekend aanvaar, maar die meeste hedendaagse vakkundiges neem aan dat die Ilias en die Odusseia onafhanklik van mekaar ontstaan het, elkeen as deel van ’n lang mondelinge tradisie. Omdat min mense kon lees en skryf, is die gedig deur ’n aoidos of rapsood vir ’n gehoor voorgedra. Die oorspronklike gedig is in ’n mondelinge tradisie geskep en was bedoel om gesing eerder as gelees te word. Die Odusseia is geskryf in ’n streeklose poëtiese dialek van Grieks en bestaan uit 12 110 reëls van daktiliese heksameter.
Belangrike temas in die epos sluit nostos (; "terugkeer", tuiskoms), swerftog, xenia (; "gasvriendskap"), toetsing en voortekens in. Vakkundiges bespreek die prominente plek wat sekere groepe in die gedig inneem, soos vroue en slawe, wat groter rolle speel as in ander werke uit die antieke letterkunde. Dit val veral op in vergelyking met die Ilias, wat op die dade van soldate en konings tydens die Trojaanse Oorlog toegespits is.
Die Odusseia word as een van die belangrikste werke van die Westerse kanon beskou. Die eerste volledige Engelse vertaling het in 1616 verskyn, en verwerkings en herverbeeldings word steeds in ’n wye verskeidenheid mediums geskep.
Agtergrond
Datering duimnael|Die oudste bekende manuskripfragment van die Odusseia, in die 3de eeu v.C. in Ptolemeïese Egipte vervaardig en by Medinet Ghoram opgegrawe. Daar is al baie voorstelle vir die datering van die samestelling van die Ilias en die Odusseia gemaak, maar daar is geen eenstemmigheid nie. Robert Lamberton sê die eposse het "die begin van wydverspreide geletterdheid" van die middel van die 5de eeu v.C. af oorspan, maar die taal van die gedigte kan lank voor daardie tydperk gedateer word. Die Grieke het in die 8ste eeu v.C. ’n aangepaste weergawe van die Fenisiese alfabet begin gebruik om hul eie skryfstelsel te skep; as die Homeriese gedigte van die vroegste produkte van daardie geletterdheid was, sou hulle teen die einde van daardie eeu saamgestel gewees het.
Volgens Rudolf Pfeiffer is hulle waarskynlik neergeskryf, maar daar is geen bewyse van publikasie of fisiese verspreiding vir ’n geletterde gehoor nie. Die datering word verder bemoeilik deurdat die Homeriese gedigte, of dele daarvan, honderde jare lank deur rapsode voorgedra is.
Samestelling en outeurskap
Vakkundiges is dit eens dat die Homeriese eposse oor honderde jare as deel van ’n mondelinge tradisie ontwikkel het. Milman Parry en Albert Lord het in die vroeë 20ste eeu getoon dat hulle die kenmerke van mondelinge digkuns duidelik vertoon, wat selfs ’n ongeletterde digter in staat sou stel om lang gedigte te improviseer en hulle al pratende saam te stel. Vakkundiges stem nie saam oor hoe die gedigte uit hierdie tradisie ontstaan het nie, en dit is nie duidelik of die mondelinge tradisie volle krediet vir die samestelling daarvan kan eis nie. In die 19de eeu het ’n reeks verwante vrae oor die outeurskap van die eposse as die Homeriese kwessie bekend geword. Bronne uit die oudheid het mitiese vertellings geskep om Homeros te verklaar. Die debat oor baie van die Homeriese vrae duur vandag nog voort, byvoorbeeld oor die samestellingsverhouding tussen die Ilias, die Odusseia en die grootliks verlore gedigte van die Epiese Siklus; oor die vraag of Homeros geleef het en, indien wel, wanneer; en of die gedigte enige geografiese, historiese of kulturele werklikheid weerspieël. Herodotos skryf die Ilias en die Odusseia aan Homeros toe, maar ander werke, waaronder die Homeriese himnes, is histories ook aan hom toegeskryf.
Tekstuele rekonstruksies dui daarop dat die gedigte baie vorme aangeneem het. Omdat terugvoer ’n belangrike deel van ’n lewende voordrag is, kon die inhoud van die gedig van vertelling tot vertelling verskil. Hierdie konteks is belangrik om die eposse te verstaan en te interpreteer; John Miles Foley skryf dat voordrag ’n noodsaaklike deel van hul betekenis is. Die voordrag van epiese poësie is ’n onderwerp in albei gedigte, en die Odusseia beeld selfs beroepsangers soos Femios en Demodokos uit. As dié voordragte binne die verhaal op die moderne begrip van die eposse se voordrag toegepas word, sou dit kon beteken dat hulle in die 2de en vroeë 1ste millennium v.C. by die huise van vername families as deel van feesmale of etes voorgedra is, en dat toehoorders dit kon gerig het of daaraan kon deelgeneem het. Hulle is waarskynlik gereciteer, dit wil sê nie met musiek begelei nie.
Soos die Ilias is die Odusseia in vier-en-twintig dele verdeel. Vroeë vakkundiges het gemeen dat dit met die 24 letters van die Griekse alfabet ooreenstem, maar dit word wyd as ahistories beskou. Die verdeling is waarskynlik lank ná die gedig se samestelling gemaak, maar word vandag algemeen as deel van die gedig se moderne struktuur aanvaar. Daar is baie teorieë oor hoe dit ontstaan het. Sommige meen dit was ’n egte deel van die mondelinge tradisie, of dat dit deur Alexandrynse vakkundiges bedink is. Pseudo-Plutarchos het die verdelings aan Aristarchos van Samothrake toegeskryf, maar daar is getuienis hierteen. Sommige vakkundiges verbind die segmentering van die eposse aan die voordragtradisie, byvoorbeeld as ’n skepping van die rapsode.
Albei eposse veronderstel ’n mate van voorkennis by hul gehore, byvoorbeeld oor die Trojaanse Oorlog. Dit dui sterk daarop dat die eposse met ’n reeds bestaande mitologiese tradisie in gesprek was. Hoewel die Trojaanse Oorlog vir albei belangrik is, verwys die Odusseia nie regstreeks na enige gebeure uit die Ilias se uitbeelding van die oorlog nie, en daar word oor die algemeen aanvaar dat hulle onafhanklik van mekaar gevorm het. Daar is argumente dat enigeen van die twee eposse eerste saamgestel is; dit is nie duidelik nie.
Invloede duimnael|regs|Terracotta-plaket van die Mesopotamiese monster Humbaba, wat as ’n moontlike inspirasie vir die figuur van Polifemos beskou word. Vakkundiges merk sterk invloede van Nabye-Oosterse mitologie en letterkunde in die Odusseia op. Martin West wys op aansienlike ooreenkomste tussen die Heldedig van Gilgamesj en die Odusseia. Sowel Odusseus as Gilgamesj is bekend daarvoor dat hulle na die uithoeke van die aarde reis en op hul reise die land van die dooies besoek. Op sy vaart na die onderwêreld volg Odusseus die aanwysings van Kirke, wat aan die rand van die wêreld woon en met sonbeelde verbind word. Soos Odusseus kry Gilgamesj aanwysings oor hoe om die land van die dooies te bereik van ’n goddelike helper: die godin Siduri, wat, soos Kirke, aan die see aan die uithoeke van die aarde woon en wie se huis eweneens met die son verbind word. Gilgamesj bereik Siduri se huis deur ’n tonnel onder die berg Mashu, die hoë berg waaruit die son in die hemel opkom. West voer aan dat die ooreenkoms tussen Odusseus en Gilgamesj se reise na die uithoeke van die aarde die gevolg is van die Gilgamesj-epos se invloed op die Odusseia. Die klassieke volkskundige Graham Anderson wys op ander patrone: die helde van die Odusseia en Gilgamesj ontmoet vroue wat mense in diere kan verander, is betrokke by die dood van goddelike beeste, en geniet ná ’n reis deur die onderwêreld ongelukkig die geselskap van ’n "wulpse dame in ’n bo-aardse paradys".
Vakkundiges het ondersoek of figure binne die gedig self ontstaan het en of hulle aan ’n tradisie buite die gedig behoort. Adrienne Mayor sê die Oostenrykse paleontoloog Othenio Abel het ongegronde bewerings gemaak dat die vyfde-eeuse v.C. filosoof Empedokles die sikloop met prehistoriese olifantskedels verbind het. Of die epiese gedig die verhaal van Polifemos geskep, gewild gemaak of bloot oorvertel het, is ’n ou twispunt, maar Anderson sê daar is ’n mate van eenstemmigheid onder vakkundiges dat die verhaal apart van die epos bestaan het. William Bedell Stanford merk op dat daar aanduidings is dat Odusseus onafhanklik van Homeros bestaan het, hoewel dit nie afdoende is nie.
Geografie Vakkundiges is verdeeld oor die vraag of enige van die plekke wat Odusseus besoek werklik bestaan. Daar is al gesê dat die gebeure in die hoofverhaal van die Odusseia (buiten Odusseus se ingebedde vertelling van sy omswerwinge) oor die Peloponnesos en die Ioniese Eilande afspeel. Baie mense het al probeer om Odusseus se reis op ’n kaart uit te lê, maar daar is grootliks eenstemmigheid dat die landskappe – veral dié wat in boeke 9 tot 11 beskryf word – te veel mitiese elemente bevat om werklik karteerbaar te wees. Dit is byvoorbeeld moeilik om vas te stel of Odusseus se tuiste Ithaka dieselfde eiland is wat vandag genoem word; dieselfde geld vir die roete wat Odusseus aan die Phaiakiërs beskryf en vir hul eiland Scheria. Die Britse klassikus Peter Jones skryf dat die gedig waarskynlik oor etlike eeue baie keer deur mondelinge verhaalvertellers bygewerk is voordat dit neergeskryf is, wat dit "feitlik onmoontlik" maak om te sê "in watter sin [die gedig] ’n historiese samelewing of akkurate geografiese kennis weerspieël". Moderne vakkundiges is geneig om Odusseus se reis eerder metafories as letterlik te ondersoek.
Opsomming duimnael|’n Mosaïek met Odusseus daarop, uit die villa van La Olmeda, Pedrosa de la Vega, Spanje, laat 4de tot 5de eeu n.C. Tien jaar nadat die Achajers (Grieke) die Trojaanse Oorlog gewen het, het Odusseus, koning van Ithaka, nog nie van Troje af huis toe gekom nie. In sy afwesigheid ding 108 onbeskofte vryers na die hand van sy vrou Penelope. Penelope sê vir hulle sy sal weer trou wanneer sy klaar ’n doodskleed vir Odusseus se bejaarde vader Laërtes geweef het, maar snags trek sy dit heimlik weer uit.
Die godin Atena, eers as Mentes en daarna as Mentor vermom, sê vir Odusseus se seun Telemachos om nuus oor sy vader te gaan soek. Die twee verlaat Ithaka en besoek Nestor, wat hulle vertel dat Agamemnon, die bevelvoerder van die Griekse leër by Troje, kort ná die oorlog vermoor is. Telemachos reis na Sparta om Agamemnon se broer Menelaos te ontmoet, wat op sy beurt sy ontmoeting met die vormveranderende god, die Ou Man van die See, beskryf. Menelaos sê hy het by die Ou Man van die See verneem dat Odusseus nog leef, maar deur die nimf Kalipso gevange gehou word.