Suid-Afrikaanse kuns omvat die visuele kunstradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as Suid-Afrika bekend staan. Dit sluit prehistoriese rotskuns en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns.
Van die vroegste bekende getuienis van simboliese en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer Blombosgrot in die Wes-Kaap het gegraveerde okerstukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde skulpe van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke argeologiese getuienis vir die vroeë ontwikkeling van Homo sapiens in Suider-Afrika.
Die San en ander Khoisan-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van rotskuns nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die Drakensberge. Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die wêreldbeskouings en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in pottebakkery, metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en argitektuur.
Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in skilderkuns, argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl Afrikaner-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het.
Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, verstedeliking en apartheid ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos identiteit, ras, politieke onderdrukking en sosiale verandering ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos geskiedenis, identiteit, ongelykheid, grond, geheue en postkolonialisme steeds ’n belangrike rol speel.
Paleolitiese rotskuns links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika). Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die Nguni-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos kunswerke (San-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld. Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn Tsjad is, maar eens 'n welige landskap was.
Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer okerrooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in jag, wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; oorlogvoering tussen mense; dans; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang.
Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot Mosambiek en Kenia, dwarsdeur Zimbabwe en Suid-Afrika, en dwarsdeur Botswana waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het.
Prekoloniale kuns buite rotskuns Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, keramiek, metaalbewerking, houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die Steentydperk en Ystertydperk. Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook Khoisan-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.
Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, gordels en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword. Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, geslag, status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.
Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer. Onder Sotho-Tswana- en Nguni-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.
Metaalbewerking het vanaf die vroeë Ystertydperk ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos Broederstroom wes van Pretoria toon dat yster reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is. Benewens werktuie is koper, yster en later goud ook vir juwele, ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.
Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit Mapungubwe, wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die Goue renoster van Mapungubwe, waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in. Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk.
Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. Khoekhoe-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken. Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.
Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, tegnologie, identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate.
Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu Met die stigting van 'n verversingspos deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOC) aan die Kaap in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die Khoikhoi, San en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul. links|duimnael|200px|Hendrik Claudius se illustrasie van Cordylus cataphractus Boie, 1828. Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie.
Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar Hendrik Claudius. Hy het in 1682 uit Batavia aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die Codex Witsenii verbind word. Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora.
Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. Johannes Schumacher, 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede. duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die Gamkarivier deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)