Liberalisme in Suid-Afrika verwys na ’n uiteenlopende politieke en intellektuele tradisie wat onder meer individuele vryheid, die oppergesag van die reg, grondwetlike regering, burgerregte, verdraagsaamheid, ’n vrye pers en, in verskillende mate, ’n markgebaseerde ekonomie beklemtoon. Die betekenis van liberalisme het egter oor tyd verander en Suid-Afrikaanse liberales het dikwels verskil oor stemreg, rassegelykheid, ekonomiese beleid en die omvang van staatsingryping.
Die oorsprong van die Suid-Afrikaanse liberale tradisie word dikwels met die negentiende-eeuse Kaapse liberale tradisie verbind. In die Kaapkolonie het hierdie tradisie bygedra tot verteenwoordigende regering, persvryheid en die ontwikkeling van die Kaapse Gekwalifiseerde Stemreg, waaronder stemreg formeel aan eiendoms- en inkomstevereistes, eerder as uitsluitlik aan ras, gekoppel was. Hoewel die stelsel beperk en nie demokraties in die moderne betekenis was nie, het dit aanvanklik aan sommige swart en bruin mans politieke deelname moontlik gemaak. Ná die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika in 1910 is hierdie beperkte nierassige stemreg geleidelik verswak en uiteindelik deur rassegebaseerde wetgewing beëindig. Liberal South Africa, https://liberalism.co.za/?utm Besoek 31 Julie 2026
Gedurende die eerste helfte van die twintigste eeu was liberale idees teenwoordig in die Suid-Afrikaanse Party, die Verenigde Party, die Engelstalige pers, universiteite, kerke en burgerlike organisasies. Hierdie strominge het die oppergesag van die reg, parlementêre regering en sekere burgerlike vryhede verdedig. Hulle liberalisme was egter dikwels beperk: die regerings wat deur die Suid-Afrikaanse Party en Verenigde Party gelei is, het wit politieke oorheersing en verskeie vorme van segregasie gehandhaaf. Die Verenigde Party was dus nie deurgaans ’n liberale party nie, maar eerder ’n breë politieke groepering waarin konserwatiewe, gematigde en liberale faksies saam bestaan het.
Ná die Nasionale Party se verkiesingsoorwinning in 1948 het teenkanting teen apartheid ’n sentrale tema van Suid-Afrikaanse liberalisme geword. Die Liberale Party van Suid-Afrika, wat in 1953 gestig is, het ’n nierassige lidmaatskap en uiteindelik algemene stemreg voorgestaan. Die party het hom in 1968 ontbind nadat wetgewing veelrassige politieke partye verbied het. Anders as sommige meer gematigde liberales het die Liberale Party] die gekwalifiseerde stemreg verwerp en volle politieke gelykheid toenemend ondersteun. In 1959 het liberale lede van die Verenigde Party weggebreek en die Progressiewe Party gestig. Die party en sy opvolgers—die Progressiewe Reformisteparty, Progressiewe Federale Party, Demokratiese Party en uiteindelik die Demokratiese Alliansie—het ’n belangrike parlementêre tradisie van teenstand teen apartheid, rassediskriminasie en uitvoerende magsmisbruik verteenwoordig. Die vroeë Progressiewe Party het aanvanklik nog ’n gekwalifiseerde, hoewel nierassige, stemreg voorgestaan, maar het later algemene stemreg binne ’n grondwetlike en federale bestel aanvaar. Liberal South Africa, https://liberalism.co.za/?utm Besoek 31 Julie 2026
Liberalisme was nietemin nie beperk tot hierdie partye nie. Liberale beginsels het ook neerslag gevind in organisasies soos die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudings, die Black Sash, burgerregtegroepe, onafhanklike media en dele van die anti-apartheidsbeweging. Daar was terselfdertyd spanning tussen liberales en ander teenstanders van apartheid, veral oor gewapende verset, ekonomiese herverdeling, sosialisme, groepsregte en die vraag of formele regsgelykheid voldoende sou wees om historiese ongelykhede te herstel.
Die demokratiese oorgang van die 1990’s en die Grondwet van Suid-Afrika van 1996 het verskeie liberale beginsels in die nuwe staatsbestel opgeneem. Dit sluit ’n omvattende Handves van Regte, geregtelike hersiening, veelparty-demokrasie, vryheid van uitdrukking, godsdiensvryheid, eiendomsreg en onafhanklike staatsinstellings in. Die Grondwet bevat egter ook sosio-ekonomiese regte en bepalings vir regstellende optrede en grondhervorming. Die demokratiese bestel kan daarom as ’n kombinasie van liberale grondwetlikheid en transformasionele of sosiaal-demokratiese doelstellings beskryf word. In die ekonomiese sfeer volg Suid-Afrika ’n gemengde ekonomiese model waarin private eiendom, markte en internasionale handel saam met omvangryke staatsregulering, openbare ondernemings, maatskaplike besteding en herverdelingsbeleid bestaan. Politieke debat oor liberalisme handel gevolglik nie net oor burgerlike vryhede nie, maar ook oor privatisering, mededinging, arbeidswetgewing, eiendomsreg, swart ekonomiese bemagtiging en die gepaste rol van die staat.
Ná die algemene verkiesing van 2024 het die African National Congress sy parlementêre meerderheid verloor. Die Demokratiese Alliansie het daarna saam met die ANC en verskeie kleiner partye tot ’n Regering van Nasionale Eenheid toegetree. Dit het die eerste nasionale magsdelingsreëling sedert die vroeë demokratiese oorgang tot gevolg gehad en die ANC se drie dekades lange alleenbeheer oor die nasionale regering beëindig. Die deelname van die DA het liberale beleidsidees, veral oor die oppergesag van die reg, ekonomiese hervorming en staatsdoeltreffendheid, nader aan die sentrum van die uitvoerende regering gebring, hoewel die deelnemende partye steeds beduidend oor ekonomiese en transformasiebeleid verskil.Wendell Roelf en Nellie Peyton, 15 Junie 2024 (Opgedateer 15 Junie 2024) South Africa's Ramaphosa re-elected as ANC strikes coalition deal, Reuters.https://www.reuters.com/world/africa/south-africa-parliament-convenes-talks-who-will-govern-go-down-wire-2024-06-14/?utm Besoek 31 Julie 2026
Geskiedemis Tydlyn Progressiewe Party na Unioniste Party 1890: Die Progressiewe Party is gestig. 1910: Die PP het saamgesmelt met die Konstitusionele Party van die Oranjerivierkolonie en die Progressiewe Party van die Suid-Afrikaanse Republiek om die Unionisteparty te vorm. 1920: Die Unionisteparty het saamgesmelt met die Suid-Afrikaanse Party.
Suid-Afrikaanse Party 1911: Die Suid-Afrikaanse Party is gevorm uit verskeie partye voor die Unie. Onder leiding van die gematigde Louis Botha het dit die eerste regering van 'n verenigde Suid-Afrika gevorm. Die party se steunbasis het Engelssprekende wit Suid-Afrikaners ingesluit wat 'n patroon ontwikkel het om die mees gematigde Afrikaner-politici te ondersteun om oorheersing te vermy. Die party se eie 'liberale' vleuel is gelei deur Jan Hofmeyr. 1934: SAP het met die Verenigde Party saamgesmelt.
Verenigde Party 1934: Die Verenigde Party is gestig in reaksie op die Groot Depressie, wat Jan Smuts se Suid-Afrikaanse Party en die grootste deel van Barry Hertzog se Nasionale Party gekombineer het. 1939: Hertzog het die party verlaat en 'n skeuring het ontstaan na Suid-Afrika se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die party het toenemend soos die voormalige Suid-Afrikaanse Party gelyk. 1948: Die Verenigde Party, gelei deur Jan Smuts, het in die 1948-verkiesing teen die Herenigde Nasionale Party verloor. Die Verenigde Party het sy platform gebaseer op die aanbevelings van die Fagan-kommissie, wat totale segregasie as onmoontlik bepaal het, en 'n verslapping van beperkings op swart Afrika-migrasie na stedelike gebiede bepleit het. Die Herenigde Nasionale Party, daarenteen, het veldtog gevoer vir totale rasseskeiding. 1960: Lede van die Matige Nasionale Party het die Nasionale Unie gestig. 1962: Die NU het met die VP saamgesmelt. 1973: Die Demokratiese Party het van die Nasionale Party weggebreek. 1977: Die DP en UP het die Nuwe Republiekparty gevorm. 1987: Die NRP het ontbind, baie van hul lede het na die Onafhanklike Party gegaan. 1988: Die OP en NRP het met die Demokratiese Party saamgesmelt.
Liberale Party van Suid-Afrika 1953: Die Liberale Party van Suid-Afrika is deur Alan Paton gestig. 1968: Die SALP het besluit om wetgewing wat multirassige politieke partye verbied, te ontbind eerder as om dit te gehoorsaam. Die besluit is ook beïnvloed deur die feit dat die leierskap van die SALP uitgedun is deur verbodsbevele en ander beperkende maatreëls, en deur die feit dat baie steunpilare in ballingskap gedwing is.
Progressiewe Party tot Demokratiese Alliansie 1959: Liberale lede van die Verenigde Party het afgestig en die liberale Progressiewe Party gestig. Die parlementêre party word gelei deur Helen Suzman. 1975: Die party het saamgesmelt met die Hervormingsparty onder leiding van Harry Schwarz, 'n faksie van die Verenigde Party, en het die Progressiewe Hervormingsparty geword. 1977: Na die ontbinding van die Verenigde Party het voormalige lede saamgesmelt met die PRP, wat herdoop is tot die Progressiewe Federale Party. 1987: Nasionale Party-LP Wynand Malan het die regerende party verlaat om teen PW Botha se beleid te protesteer. Die Suid-Afrikaanse ambassadeur in die VK, Denis Worrall, het sy pos bedank om na Suid-Afrika terug te keer en apartheid te beveg. Die twee het die liberale Onafhanklike Party gevorm en gelei. 1988: Die PFP het saamgesmelt met die nuutgestigte Nasionale Demokratiese Beweging en die Onafhanklike Party in die Demokratiese Party. 2000: Die DP het saamgesmelt met die konserwatiewe Nuwe Nasionale Party in 'n alliansie, die Demokratiese Alliansie. 2001: Die NNP het die alliansie verlaat en die DP gaan voort as die huidige Demokratiese Alliansie. 2024: Die Demokratiese Alliansie sluit aan by 'n Regering van Nasionale Eenheid en vorm 'n koalisie met die African National Congress en ander partye.
Mahlabatini-verklaring Op 4 Januarie 1974 het die leier van die Transvaalse Verenigde Party, Harry Schwarz, met Mangosuthu Buthelezi vergader en 'n vyfpuntplan vir rasse-vrede in Suid-Afrika onderteken, wat bekend geword het as die Mahlabatini-verklaring van geloof. Die doel daarvan was om 'n bloudruk te verskaf vir die regering van Suid-Afrika deur toestemming en rasse-vrede in 'n multirassige samelewing, met klem op geleenthede vir almal, konsultasie, die federale konsep en 'n handves van regte. Dit het ook bevestig dat politieke verandering deur geweldlose middele moet plaasvind, in 'n tyd toe nóg die Nasionale Party nóg die African National Congress na vreedsame oplossings of dialoog gesoek het. Die verklaring het die beginsels van vreedsame magsoorgang en gelykheid vir almal vasgelê, die eerste van sulke ooreenkomste deur erkende swart en wit politieke leiers in Suid-Afrika, en is deur baie as 'n deurbraak in rasseverhoudinge in Suid-Afrika beskou. Liberale figure en ander soos Alan Paton het die verklaring geprys. Die verklaring het baie media-belangstelling binne en buite Suid-Afrika getrek. Schwarz, leier van die liberale 'Jong Turke' in die VP, sou die volgende jaar saam met ander liberale uit die party geskors word.
Prominente individue Politiek Suid-Afrikaanse Party: Louis Botha, Jan Smuts, Jan Hofmeyr. Botha en Smuts was onderskeidelik die eerste en tweede eerste ministers van Suid-Afrika. Verenigde Party: Harry Schwarz, Jan Smuts. Liberale Party van Suid-Afrika: Alan Paton. Progressiewe Party: Jan Steytler, Colin Eglin, Bernard Friedman, Helen Suzman. Hervormingsparty: Harry Schwarz. Progressiewe Hervormings- en Progressiewe Federale Party: Colin Eglin, Frederik van Zyl Slabbert, Harry Schwarz, Zach de Beer. Onafhanklike Party: Denis Worrall, Wynand Malan. Demokratiese Party: Denis Worrall, Harry Schwarz, Wynand Malan, Zach de Beer, Tony Leon, Sipho Moganedi (eerste swart Demokratiese Party Jeug nasionale president, 1995 tot 1998). Demokratiese Alliansie: Tony Leon, Helen Zille, Mmusi Maimane, John Steenhuisen.
Akademie Donald Barkly Molteno (1908–1972) Edgar Brookes (1897–1979)
Media en literatuur Outeur Alan Paton (1903–1988) Laurence GandarThe Independent (UK) (1915–1998), redakteur van die liberale dagblad die Rand Daily Mail in Johannesburg van 1957 tot 1969 Barry StreekMail & Guardian (1948–2006), politieke joernalis.
Godsdiens