miniatuur|Leden van de Congrespartij (afgebeeld), werken samen om politieke macht te verkrijgen en deze gezamenlijk uit te oefenen. Een politieke partij is een organisatie die erop gericht is door deelname aan verkiezingen invloed te verkrijgen op overheidsbeleid in een bepaald geografisch gebied.Ware, A. (1996) Political Parties and Party Systems Vaak gaat het hier om verkiezingen van het nationale parlement,Sjöblom, G. (1968) Party strategies in a multiparty systems maar er kunnen ook partijen zijn die alleen lokaal, regionaal of Europees deelnemen aan verkiezingen.
Een politieke partij wordt gevormd door een groep individuen waarbinnen consensus heerst over een aantal politieke beginselenBurke, E. (1770) Thoughts on the Cause of the Present Discontent.
Hoewel het tegenwoordig vaak wel het geval is, zijn politieke partijen geen voorwaarde voor het functioneren van een parlementaire stelsel. Waar de parlementsleden eerder onafhankelijk werkten en zich verenigden in informele allianties en kiesverenigingen, ontstonden pas daarna meerdere grote politieke partijen.
In veel democratische landen, zo ook in België en Nederland, is het gebruikelijk dat personen die politieke functies vervullen, lid zijn van een politieke partij. Maar dit is niet altijd het geval.
In dictaturen en eenpartijstaten heeft de leidende politieke partij een andere functie dan in een democratie, In die gevallen is er slechts een partij die veel invloed heeft terwijl een politieke oppositie meestal ontbreekt of ondergronds opereert.
Begripsgeschiedenis miniatuur|Henry St. John, 1e Viscount Bolingbroke (1678-1751) Hoewel historici soms spreken over de "partijen" in de klassieke oudheid, middeleeuwen of vroegmoderne tijd, waren dit naar hedendaagse begrippen geen partijen, maar facties. Het onderscheid tussen deze twee typen groeperingen werd gemaakt door de Engelse parlementariër Bolingbroke (vroege 18e eeuw), voor wie een factie een bepaald deelbelang, maar een partij het nationaal belang diende.
Bolingbroke vond nog dat partijen tijdelijke groeperingen moesten zijn, bedoeld om wanbestuur door koning of regering recht te zetten. Het idee van een permanente politieke partij gaat terug op Edmund Burke (tweede helft 18e eeuw), die verder het criterium van het dienen van een nationaal belang (c.q. een visie daarop) overnam van Bolingbroke.
De conservatief Burke stond vrijwel alleen in zijn positieve opvatting over partijen en partijvorming. Volgelingen van de andere twee grote stromingen van zijn tijd, de liberalen en de radicaaldemocraten, wantrouwden politieke organisatie. De liberalen waren bang voor partijen omdat deze weleens de stem van de (arme) meerderheid zouden gaan vertolken, tegen de belangen van de (vermogende) minderheid in. De liberale staatsgeleerden ontwierpen daarom constituties met speciale regelingen (zoals de Amerikaanse checks and balances) om partij- en meerderheidsvorming zo moeilijk mogelijk te maken. Voor de radicaaldemocraten gold het omgekeerde bezwaar: zij waren juist bang dat partijen de eenheid van het volk in de weg zouden zitten en de "volkswil" zouden versplinteren.
Het duurde nog tot midden 19e eeuw voordat partijen ontstonden die aan de betekenis van Burke voldeden. De eerste kwamen op in het Verenigd Koninkrijk, waar de Tories en Whigs rond die tijd tot partijvorming overgingen. Beide waren op dat moment al lang bestaande stromingen. In Nederland duurde het tot 1879 tot de eerste partij werd opgericht, de ARP (aldus Tromp, die de SDB niet meetelt, omdat deze niet van plan was aan verkiezingen mee te doen).
Functies van politieke partijen Volgens veel politicologen vervullen politieke partijen een zeer belangrijke rol in moderne representatieve democratieën.Dalton en Wattenberg 2000 Parties without Partisans. Political Change in Advanced Industrial DemocraciesSchattschneider, E.E. (1942) Party GovernmentKlingemann, H.D. R.I. Hofferbert, and I. Budge (1994) Parties, Policies and Democracy Politieke partijen hebben een belangrijke functie bij verkiezingen en in het formuleren en implementeren van overheidsbeleid.V.O Key (1964) Politics, Parties, and Pressure Groups
Tijdens verkiezingen mobiliseren politieke partijen burgers om deel te nemen aan het democratische proces.Rosenstone en Hansen (1993) Mobilization, participation, and American democracy Ze mobiliseren kiezers om op te komen bij de verkiezingen en leden en sympathisanten om deel te nemen aan de verkiezingscampagne. Door in verschillende campagnes heldere en consistente posities in te nemen, kunnen politieke partijen het makkelijker maken voor kiezers om standpunten in te nemen over politieke vraagstukken en een keuze te maken bij verkiezingen: ze kunnen de partij volgen die het altijd voor hun belang opneemt. Daarnaast voorzien politieke partijen kiezers van informatie over politieke vraagstukken. Ze brengen bepaalde vraagstukken onder de aandacht van de kiezers en proberen ze over te halen bepaalde standpunten in te nemen.
Voor verkiezingen stellen politieke partijen de kandidaten en het verkiezingsprogramma vast. Zo hebben zij een zeer belangrijke rol in het bepalen van het politieke leiderschap van een gebied. In bijna alle hedendaagse democratieën zijn de belangrijke politici lid van een politieke partij. Naast het selecteren van politieke leiders hebben partijen een belangrijke rol in het socialiseren en opleiden van politieke leiders. Veel politici hebben een achtergrond in de interne partijorganisatie van een partij, zoals in een politieke jongerenorganisatie. Politieke partijen geven een stem aan de politieke belangen van de groepen die ze vertegenwoordigen. Politieke partijen verschillen van belangengroepen, die ook een stem geven aan bepaalde belangen in dat zij in hun verkiezingsprogramma verschillende belangen samen. One-issuepartijen richtten zich juist op een belang en verschillen zo sterk van andere partijen.
Na de verkiezingen proberen politieke partijen hun verkiezingsprogramma's te vertalen in beleid. Zo hebben zij een belangrijke rol in het vaststellen van de beleidsdoelen van de overheid. Dit doen ze door een regering te vormen, die bij haar voorstellen kan rekenen op een meerderheid van het parlement. Als een partij eenmaal een meerderheid heeft in het parlement, dan kan zij een eenpartijregering vormen. Zijn er meerdere partijen nodig voor een politieke meerderheid, dan kan er een coalitie gevormd worden of een minderheidskabinet. Naast de partijen die deelnemen aan het kabinet, zijn er bijna altijd partijen die de oppositie vormen. Zij kunnen zo alternatieven bieden voor en kritiek geven op de beleidsvoornemens van het kabinet.Dahl, R. "Political oppositions in Western democracies" Door in fractieverband, met fractiediscipline en fractiespecialisten, samen te werken, kunnen parlementariërs het wetgevende proces efficiënter maken.Budge, I and H. Keman (1990) Party and Democracy: Testing a Theory of Formation, Functioning, and Termination of Governments in 20 Democracies Omdat ministers bijna altijd partijpolitici zijn, kunnen partijen controle uitoefenen op de manier waarop overheidsbeleid geïmplementeerd wordt. Politieke partijen worden zo politiek verantwoordelijk voor het gevoerde beleid. Dan kunnen vervolgens bij de volgende verkiezingen die partijen die de regering hebben gevormd, door de kiezers afgerekend of beloond worden op het gevoerde beleid.
Deze functies zijn allemaal ideaaltypisch en partijen zijn in verschillende mate in staat om deze functies daadwerkelijk uit te voeren.
Partijorganisatie Een politieke partij valt uiteen in verschillende delen: de buitenparlementaire organisatie en de vertegenwoordigers in raden en besturen. Op verschillende niveaus kan deze structuur weer terugkeren.
De buitenparlementaire organisatie van partij bestaat uit de leden van een partij en de organisatiestructuur die is ingesteld om aan besluitvorming vorm te geven. Vaak wordt een partij bestuurd door een partijbestuur, voorgezeten in door een partijvoorzitter. In veel politieke partijen is het partijcongres het belangrijkste besluitvormend orgaan dat bijvoorbeeld verkiezingsprogramma's vaststelt. Soms heeft een partij een partijraad die de leden van de partij tussen partijcongressen door vertegenwoordigt. Tot de buitenparlementaire organisatie van een partij hoort ook de politieke jongerenorganisatie van een partij, waarin de jongeren van een partij gevormd worden en het wetenschappelijk bureau of studiedienst, die beleidsvoornemens van een partij wetenschappelijk onderbouwt.
Als een politieke partij in een vertegenwoordigend orgaan zetels heeft, vormt zij een fractie.Zolang zij voldoen aan de regels van dit orgaan wat betreft bv. grootte. Deze fractie wordt geleid door de fractievoorzitter. Een partij kan daarnaast ook leden hebben in het besturende orgaan, bv. het kabinet. Samen vormen de fractie en het smaldeel in het bestuur de politieke top van een partij.
Deze structuur kan terugkeren op verschillende bestuurslagen: zo hebben veel partijen partijafdelingen op regionaal en lokaal niveau en hebben zij daar weer lokale fracties, een afdelingsbestuur en een besluitvormend orgaan, vaak algemene ledenvergadering geheten. Op Europees niveau zijn veel partijen georganiseerd in een Europese politieke partij, met een gerelateerde Europese fractie.
Het politiek leiderschap van een partij kan verschillende zwaartepunten hebben: in sommige politieke partijen valt dit samen met de leider van de regering, in andere met een andere ministers, in weer anderen is de fractievoorzitter in het nationale parlement de politiek leider maar soms valt deze functie juist bij de partijvoorzitter.
Communistische partijen zijn op democratisch centralistische wijze georganiseerd. Dit houdt in dat de belangrijkste besluiten op het hoogste niveau genomen worden: in het politbureau. Het politbureau werd benoemd uit het Centraal Comité, dat op zijn beurt verkozen was uit het partijcongres.
In het geval van one-issuepartijen hebben buitenparlementaire organisaties en activiteiten vaak veel invloed op de ontwikkelingen binnen de partij. Deze politiek activistische partijen en bewegingen zijn vaak nauw verweven met maatschappelijke organisaties zoals belangenorganisaties en actiegroepen.
Juridische status De juridische status van partijen verschilt van land tot land. In Nederland wordt de term "politieke partij" niet gebruikt in de grondwet of de Kieswet. In juridische zin kan elke vereniging met volledige rechtsbevoegdheid als politieke partij fungeren. Meestal zijn politieke partijen verenigingen waarin de besluitvorming en het beleid op een democratische manier vormgegeven wordt, maar in de praktijk kan een politieke partij ook een beweging zijn waarin een leider of leidster de politieke koers en het partijbeleid op een autocratische wijze bepaalt.
De Kieswet schrijft voor dat politieke partijen een kandidatenlijst moeten indienen om mee te kunnen doen bij een verkiezing. Politieke partijen zijn rechtspersonen naar privaatrecht. De interne organisatie is privaatrechtelijk van aard. De activiteiten openbaren zich evenwel in het publiekrechtelijke domein. De wet financiering politieke partijen spreekt wel over politieke partijen.Wet financiering politieke partijen - wettekst op overheid.nlWet financiering politieke partijen - publicatie in het Staatsblad van het Koninkrijk der NederlandenWet financiering politieke partijen - behandeling in de Eerste Kamer der Staten-Generaal
In België hoeven politieke partijen géén rechtspersoonlijkheid te hebben. Kieslijsten worden formeel ingediend door groeperingen van burgers. In de praktijk zal een politieke partij wel een vereniging zonder winstoogmerk oprichten om een bepaald onderdeel van haar werking te organiseren.
Programma's, gedachtegoed en partijfamilies