Een megaliet (uit het Oudgrieks μέγας megas: groot, λίθος lithos: steen) is een stenen monument dat uit een of meer grote stenen bestaan. Een megaliet heeft vaak de functie van heiligdom of grafmonument.
Megalieten komen wereldwijd voor. Een groot deel stamt uit de neolithische periode. Bij enkele culturen spelen megalieten nog altijd een rol in het dagelijks leven.
Er werd vaak gedacht dat er in het midden- en late neolithicum en de vroege bronstijd een megalithische cultuur zou hebben bestaan, die zich over heel Europa uitstrekte. Nadere beschouwing van de geassocieerde vondsten leert echter dat het om meerdere volkeren gaat: er waren meerdere culturen die met grote stenen bouwden. De Zweedse onderzoeker Bettina Schulz Paulsson concludeerde aan de hand van C14-dateringen dat de oudste megalieten echter wel binnen een paar honderd jaar in de tweede helft van het vijfde millennium v.Chr. werden gebouwd in Bretagne, Galicië, Catalonië, Sardinië en Corsica. Zij merkt op dat alleen in Noordwest-Frankrijk een oudere monumentale grafcultuur bestond waaruit de megalietencultuur zou kunnen zijn ontstaan.In slechts 200 jaar werden megalieten overal populair, NRC, 12 februari 2019. Gearchiveerd op 4 april 2022.
Genetisch onderzoek in Stonehenge, toonde aan dat het bij de megalietbouwers niet om afstammelingen van de vroegere mesolithische bevolking ging, maar om neolithische immigranten uit het zuidoosten.Ancestors of Stonehenge builders revealed in new research
Het begraven van mensen in megalieten lijkt een familie-aangelegenheid te zijn geweest. Uit genetisch onderzoek bleek dat de individuen per begraafplaats met elkaar verwant waren.Sánchez-Quinto, Federico e.a. (2019) Megalithic tombs in western and northern Neolithic Europe were linked to a kindred society in Proceedings of the National Academy of Sciences Apr 2019. Gearchiveerd op 28 april 2019.
In het noordelijke gebied zijn megalithische monumenten veelal van zwerfkeien gemaakt. In zuidelijker gebieden werd vaak kalk of zandsteen gebruikt, dat zich makkelijker laat bewerken en werden de delen in steengroeven uit de rotsen gehouwen. De megalithische tempels van Malta zijn grotendeels van koraal gebouwd. Voor Stonehenge is het materiaal gedeeltelijk over lange afstand aangevoerd en komt waarschijnlijk ook uit een groeve. Andere delen van Stonehenge bestaan uit lokaal materiaal.
De bekendste trilieten zijn die van Stonehenge en de tempels van Malta (3600 - 2500 v.Chr.). Deze bouwwerken zijn ouder dan de piramiden in Egypte.
Een ander type is het hunebed. Een van de grootste hunebedden op het Iberisch Schiereiland (ca. 4000-3500 v.Chr.) is het Anta Grande do Zambujeiro. Op Mallorca en Menorca zijn Talaiots te vinden.
Een aantal megalieten bevat ingekraste of gebeitelde figuren. Soms levert dat herkenbare afbeeldingen op van mensen, dieren of gebruiksvoorwerpen, maar even vaak zijn de stenen versierd met schijnbaar willekeurige lijnen of met geometrische figuren. Zie ook cup and ring marks en napjessteen. thumb|Constructie van een megalithisch bouwwerk miniatuur|Verspreiding van megalitische bouwwerken Petrogliefen miniatuur|Bestand:LocmariaquPetrogliefen op de draagstenen en dekstenen van de Table des Marchand, Frankrijk Sommige megalithische monumenten zijn aan de binnen- en/of buitenkant voorzien van inscripties of versierselen die in de steen gebeiteld zijn (petroglief), bijvoorbeeld cup and ring marks.
Ingekraste, op huismerkenzie ook handmerk gelijkende, figuren zijn op sluitstenen van hunebedden aangetroffen.
Europa Hunebedden en andere megalithische bouwwerken zijn te vinden langs de kusten van heel West-Europa, van Portugal tot Denemarken en in Groot-Brittannië en Ierland. De hunebedden zijn gebouwd door diverse culturen en verschillen van vorm.
Noord-Europa
De megalithische graven van Noord-Europa werden gebouwd tussen 3500 en 2800 v.Chr., hoofdzakelijk tijdens de Trechterbekercultuur, maar ook tijdens de Wartbergcultuur en de Walternienburg-Bernburgercultuur.
West-Europa De megalithische graven in Atlantisch Europa zijn gebouwd door verschillende culturen, die meestal echter teruggaan op Chasséen-tradities, zoals de Seine-Oise-Marnecultuur.
België thumb|De Brunhildesteen, België De Belgische megalieten zijn hoofdzakelijk afkomstig van de Seine-Oise-Marnecultuur.
De grootste megaliet van België is de Brunhildesteen (Frans: Pierre de Brunehaut), 25e eeuw v.Chr. Vervolgens bevindt er zich een groep van megalieten bij Wéris.
Frankrijk
In Frankrijk zijn nog ongeveer 4.500 dolmens te vinden. In Aveyron zijn zo'n 1000, in Quercy zo'n 800, in de Ardeche zo'n 800, in Poitou-Charentes en de Languedoc-Roussillon ten minste 700 en in de Provence zo'n 100 dolmens.
De dolmens in Frankrijk worden toegeschreven aan verschillende culturen, zoals de Vérazacultuur en de Seine-Oise-Marnecultuur.
Er zijn dertig grafkamers en dolmens aangetroffen op Corsica.
Kanaaleilanden miniatuur|Ingang van het ganggraf La Hougue Bie op Jersey Ook op de Kanaaleilanden, gelegen in het Kanaal vlak bij Frankrijk zijn megalithische bouwwerken te vinden.
De belangrijkste dolmens op Jersey zijn La Hougue Bie, La Pouquelaye de Faldouet, Le Mont Ubé, Le Couperon, La Sergenté, Les Mont de Grantez, La Hougue des Géonnais, Ville-ès-Nouaux, The Broken Menhir, The Ossuary, The Little Menhir, The Great Menhir, La Table des Marthes, Les Trois Rocques, Les Monts de Grantez, La Sergenté, La Hougue des Géonnais, La Table des Marthes, Le Pinacle, La Hougue Boëte, Mont Ubé, Le Couperon en Le Pinacle. De dolmen Le Mont de la Ville lag op Jersey, maar werd in 1788 verplaatst naar Engeland en ligt ten zuiden van Henley-on-Thames. De dolmens op Jersey worden in verband gebracht met de Klokbekercultuur.
In de hoofdkamer van Les Monts Grantez werden de skeletten van zes volwassenen aangetroffen, ze lagen in een gehurkte positie (zie hurkgraf). In de gang werden de overblijfselen van een zittend persoon aangetroffen, ondersteund door stenen. In een zijkamer werden nog overblijfselen van een andere persoon gevonden.
De belangrijkste dolmens op Guernsey zijn La Varde, Le Creux ès Faïes, Le Dehus, Le Trépied en Les Fouaillages.
In de kamer van de dolmen Le Dehus op Guernsey is een draagsteen in de kamer te vinden. Dit is zeldzaam bij dolmens in Europa. Deze draagsteen ondersteunt een deksteen die te kort is om de andere draagstenen te bereiken. Op de onderkant van deze deksteen is een petroglief te zien; hij vormt een gezicht en een hand. Men neemt aan dat dit om een standbeeld-menhir gaat die al eerder bestond en gebruikt is bij de bouw van de dolmen. Er is op Guernsey nog een standbeeld-menhir aanwezig, de Gran’ Mère du Chimquière.
Britse Eilanden
Noord-Europa
Denemarken
Nederland
De Nederlandse hunebedden zijn, evenals die in Duitsland, Polen en Denemarken, gebouwd onder de trechterbekercultuur. In Nederland zijn de meeste megalithische monumenten verdwenen, op 54 stuks na. De stenen van veel verdwenen monumenten zijn gebruikt voor bouwwerken. Zo is het koor van de kerk van Odoorn (Drenthe) opgetrokken uit grote behakte granieten zwerfstenen die vermoedelijk van hunebedden afkomstig zijn.Odoorn kerk. Gearchiveerd op 6 oktober 2022.Encyclopedie van Drenthe - Odoorn De torenonderbouw van de Grote Kerk in Emmen bestaat tot een hoogte van drie meter uit zeer grote, rechthoekig bekapte zwerfkeien. Overigens werden de stenen in het noorden van Duitsland en in Denemarken op een nog grotere schaal gebruikt voor de bouw van (delen van) kerken. Ook werden de stenen gebruikt voor dijkverzwaring en het verharden van wegen en als bijvoorbeeld maalstenen.Oriëntatie op geschiedenis: basisboek voor de vakdocent - De Hunebedden
In 1982 werd onder een wierde in de buurt van Heveskesklooster bij de aanleg van een industrieterrein nog een hunebed gevonden. Het is gereconstrueerd in Aquariom in Delfzijl. Middellandse Zeegebied Italië miniatuur|Tomba dei Giganti Sa Domu 'e S'Orku Rondom Bisceglie zijn vele dolmens te vinden. De grootste, Chianca, heeft een deksteen van 2,5 bij 4 meter. Er ligt een dolmen bij Cisternino.
Ook op Sicilië werden dolmens aangetroffen. Deze waren klein en rechthoekig of veelhoekig, vergelijkbaar met die in Apulië en in Malta. Ze dateren uit de Siciliaanse bronstijd, die samenvalt met de cultuur van Castelluccio (2200-1800 v.Chr.)Salvatore Piccolo (2013), Ancient Stones: the Prehistoric Dolmens in Sicily, Brazen Head Publishing, Thornham/Norfolk (UK) .
Op Sardinië zijn ook vele Tumbas de sos zigantes (Sardijns) of Tombe dei Giganti (Italiaans) te vinden. Deze reuzengraven behoren tot de laatst gebouwde megalitische bouwwerken van Europa.
Malta In Malta ligt bij Qawra een dolmen.
Rusland en de Kaukasus miniatuur|Megalithische cultplaats op Vera-eiland In het Oeralgebied van Rusland zijn meerdere megalithische bouwwerken te vinden, zoals de megalieten van Vera-eiland uit de kopertijd. In het zuiden liggen dolmens bij Sotsji en Toeapse (een bekende dolmen is Psynako 1).
In het zuidwesten van Rusland volgde de Chvalynskcultuur de Samaracultuur op, wat zorgde voor een duidelijke ontwikkeling van de koerganen, grafheuvels met megalithische elementen. Met de jamnacultuur en daaropvolgende culturen breidde het gebruik zich verder uit.
De Dolmencultuur van de Westelijke Kaukasus (midden-bronstijd, 2900-2800 tot 1400-1300 v.Chr.) was verspreid over het berggebied en voorgebergte aan beide zijden van de Grote Kaukasus. De cultuur is bekend door het grote aantal megalithische monumenten. Er zijn meer dan 300 dolmens en andere monumenten en nog elk jaar worden dolmens ontdekt. Deze dolmens worden in verband gebracht met de Majkopcultuur.
In Abchazië zijn diverse dolmens, bijvoorbeeld bij Pschoe. De benaming in het Abchazisch is Adamra en in het Adygees Ispun.
In Azerbeidzjan liggen onder andere bij Şuşa dolmens.
Euraziatische steppe In tegenstelling tot de West-Europese monumenten zijn de megalieten van de Euraziatische steppe meest met de Bronstijd geassocieerd.
Met de Indo-Europese ruitervolken verspreidde zich ook megalitische graftypen naar het oosten, zoals bij de Xemirxekcultuur in Xinjiang. In de Zuid-Siberische Minoesinskdepressie vindt men de megalithische grafheuvels van de Tagarcultuur, en nog verder naar het oosten de steenkisten van de Mongoolse Plaatgrafcultuur.
Eveneens vanaf de jamnacultuur ontwikkelde zich de koerganstele. De vaak antropomorfe koergansteles hebben soms de vorm van obelisken die zijn aangebracht in een dubbele lijn als menhirs. Hun relatie met de Scythisch-Siberische hertenstenen uit het 1e millennium v.Chr. is nog onduidelijk.
Afrika Sinds het Holoceen subpluviaal is er een droger klimaat in Noord-Afrika. Megalithische monumenten in vele vormen worden gevonden in gebieden die nu onleefbaar geworden zijn. Ze zijn talrijk en komen in diverse vormen voor, zoals cairns, dolmens, steencirkels, ondergrondse in steen uitgehouwen cellen, hunebedden en trap-piramides. De megalithische cultuur van de Berbers bevat inscripties in Libisch schrift.
In de omgeving van Tiya in Ethiopië staan 36 stelae of obelisken die een grote begraafplaats markeren. De leeftijd en culturele oorsprong van de bouwwerken zijn onbekend. Ze vertonen gelijkenis met de (veel oudere en hogere) stelae in Aksum, eveneens in Ethiopië.
In Tunesië bevinden zich een aantal megalithische complexen zoals de megalithische monumenten van Ellès, toegeschreven aan nakomelingen van de tempelbouwers van Malta die na de ineenstorting van de eilandsamenleving naar het nabijgelegen Afrikaanse vasteland trokken.
Een grote concentratie megalithische monumenten vindt men in Senegal en Gambia. Deze steencirkels van Senegambia werden gedateerd van de 7e tot 15e eeuw. Dit is wezenlijk later dan de Noord-Afrikaanse monumenten, een verband is daarom onwaarschijnlijk.
In Noord-Afrika worden dolmens gevonden in Algerije (meer dan 7000 in Roknia) en Tunesië.
Azië