Heist-op-den-Berg is een gemeente in de Belgische provincie Antwerpen, in de Zuiderkempen.
De gemeente is de hoofdplaats van het kieskanton en gerechtelijk kanton Heist-op-den-Berg.
Geschiedenis De eerste schriftelijke verwijzing naar Heist-op-den-Berg (Heiste) dateert van 1008, in een oorkonde van de Duitse koning Hendrik II over de graasrechten van het Waverwoud.Geschiedenis Heist-op-den-BergOnroerend Erfgoed Heist-op-den-Berg (gearchiveerd) De naam Heist betekent waarschijnlijk 'hoogste', een woord dat in het oud-Nederlands als 'hoista' werd weergegeven.
thumb|left|Heist-op-den-Berg tussen 1638 en 1977. Gedurende de middeleeuwen en ook later, tot aan het einde van de 18de eeuw was Heist-op-den-Berg, samen met Gestel, Booischot, Hallaar en het gehucht Bernum dat vandaag bij Itegem hoort een exclave van de Heerlijkheid Mechelen. Deze heerlijkheid maakte op zijn beurt deel uit van de Habsburgse Nederlanden. Door zijn aparte territoriale situatie verkreeg Heist-op-den-Berg een verregaande vorm van autonomie en mocht zij haar eigen schepenbank vormen. Slechts bij betwisting werd de zaak verhuisd naar de schepenbank van Mechelen. De schepenbank vergaderde lange tijd in het Voogdijhuis boven op de berg. Het gebouw werd aan het begin van de 20ste eeuw gesloopt om plaats te maken voor het klooster van de Zusters Annunciaten.Klooster van de Zusters Annonciaden. Gearchiveerd op 4 maart 2016. Enkel de Voogdijstraat is hier nog een herinnering aan.
De autonomie was dermate kenmerkend voor Heist-op-den-Berg dat geschriften uit de 17de en 18de eeuw spreken over het "Land ende Vrijheid van Heist". Het is echter zeer waarschijnlijk dat Heist-op-den-Berg als Vrijheid al veel langer bestond. Een eerste aanwijzing is het symbool van de gemeente: de zwaan. De Heistse schepenen gebruikten dit dier reeds in 1565 op hun zegel om documenten te ondertekenen. Aan het zegel van de toenmalige heer van Heist komt geen zwaan te pas, wat dus wijst op een zekere graad van zelfbeschikking. Lokale heemkundige en schrijver Lodewijk Liekens gaat nog verder en oppert in zijn magnum opus over de mogelijkheid dat deze Vrijheid reeds in de 13de eeuw bestond. Heist-op-den-Berg verloor al haar rechten en privileges wanneer het ingelijfd werd bij de Eerste Franse Republiek in 1795.
In 1836 werd Booischot als zelfstandige gemeente afgesplitst van Heist. Door de inzet van lokale onderwijzer Livinius Carré gebeurde in 1876 hetzelfde met Hallaar. Ter nagedachtenis is een straat in het centrum van Hallaar dan ook naar hem vernoemd. In diezelfde periode verhuisde het gehucht Bernum voor het grootste gedeelte naar de gemeente Itegem, omdat de lokale bewoners zich meer associeerden met deze gemeente en er bijvoorbeeld de mis opluisterden. Het gehucht Bruggeneinde deed bijna hetzelfde maar bleef uiteindelijk toch deel uitmaken van Heist-op-den-Berg.
In 2008 vierde Heist-op-den-Berg zijn "1000ste verjaardag". Hiervoor werden er het hele jaar door feestactiviteiten georganiseerd. Ter gelegenheid van dit 1000-jarig bestaan kwam op 22 mei 2008 het koningspaar op bezoek.
Geografie Deelgemeenten
De fusiegemeente telt naast Heist zelf nog vijf deelgemeenten: Booischot, Hallaar, Itegem, Schriek en Wiekevorst.thumb|Heist-op-den-Berg met zijn deelgemeenten, gehuchten en buurgemeenten.
# Naam Opp.(km²) Inwoners(2025) Inwonersper km² NIS-code 1 Heist-op-den-Berg (I) 28,97 18.767 648 12014A 2 Hallaar (III) 6,88 3.718 540 12014B 3 Itegem (IV) 16,68 5.904 354 12014C 4 Wiekevorst (VI) 11,35 3.886 342 12014D 5 Booischot (II) 11,77 7.196 612 12014E 6 Schriek (V) 11,02 5.252 476 12014F
Andere kernen In de deelgemeente Booischot ligt het kerkdorp Pijpelheide (IX), in de deelgemeente Heist liggen de kerkdorpen Heist-Goor (VII) en Zonderschot (VIII). Heist-Station heeft ook zijn eigen kerk, maar is zodanig vergroeid met Heist-Centrum dat het niet meer als kerkdorp herkenbaar is. In de deelgemeente Schriek ligt tot slot het kerkdorp Grootlo (X). Verder telt groot-Heist nog vele gehuchten, hiervan mogen Achterheide, Heesten en Bruggeneinde tot de grootste worden gerekend.
Randgemeenten Grootlo is de enige woonkern van de gemeente die over de gemeentegrens heen gegroeid is, namelijk die van Tremelo en Keerbergen.
Heist-op-den-Berg grenst aan de volgende gemeenten en dorpen: a. Herenthout (gemeente Herenthout) b. Morkhoven (stad Herentals) c. Heultje (gemeente Westerlo) d. Hulshout (gemeente Hulshout) e. Houtvenne (gemeente Hulshout) f. Begijnendijk (gemeente Begijnendijk) g. Baal (gemeente Tremelo) h. Tremelo (gemeente Tremelo) i. Keerbergen (gemeente Keerbergen) j. Putte (gemeente Putte) k. Beerzel (gemeente Putte) l. Berlaar (gemeente Berlaar) m. Gestel (gemeente Berlaar) n. Bevel (gemeente Nijlen)
Topografie Heist-op-den-Berg dankt zijn naam aan de “Heistse Berg”, een getuigenheuvel die centraal in de gemeente ligt. Op de 48 m hoge top ligt het historische centrum van de gemeente met onder andere het oude vredegerecht uit 1867, het gemeentehuis, de Sint-Lambertuskerk uit de 14de eeuw en de pastorie uit 1769. Het is het tweede hoogste natuurlijke punt van de provincie Antwerpen. Enkel Beerzelberg in Beerzel is met 51,60 m net iets hoger.
De straat Bergop is opgenomen in de Cotacol Encyclopedie met daarin de duizend zwaarste beklimmingen voor wielertoeristen in België. Over een lengte van 500 meter wordt een gemiddeld stijgingspercentage 6% gehaald (zie ook Helling van Heist-op-den-Berg).
De ruim 40.000 inwoners die de gemeente in 2019 telt zijn zeer ongelijk verdeeld over de verschillende deelgemeenten. Dit resulteert in een erg gediversifieerd landschap. De bebouwde kommen van Heist-centrum en Hallaar zijn door de jaren heen met elkaar vergroeid en vertonen kenmerken van een middelgrote provinciestad. Aan de zuidrand van de agglomeratie ligt het industriepark van Heist, dat het economische hart van de gemeente is.
Ten noorden van Heist en Hallaar liggen de deelgemeenten Itegem en Wiekevorst. Per hoofd is hier ongeveer twee maal zoveel ruimte beschikbaar als in de hoofdplaats. Dit contrast is goed zichtbaar aan het gebruik van het land, dat vooral agrarisch georiënteerd is. Vooral in Wiekevorst wordt er nog zeer veel aan landbouw gedaan.
Bezienswaardigheden thumb|Voormalige pastorie thumb|Heilig-Hartkerk thumb|Eerstesteenlegging van de huidige T-blok van het Atheneum Hof van Riemen op 15 april 1978 door J. Ramaekers, toenmalig minister van Nationale Opvoeding. thumb|Heistse Zwaantjes
De Heistse Berg: natuurlijke getuigenheuvel die de officiële kern is van Heist-op-den-Berg. Op de Heistse Berg vinden we onder meer de parochiekerk van Heist-op-den-Berg, het politiekantoor, het gemeentehuis, het treinmuseum en het heemmuseum. De Sint-Lambertuskerk De Heilig Hartkerk De Swanepomp aan de Bergstraat De Kaasstrooimolen Het Pelgrimhof Het Hof van Riemen: gerestaureerde middeleeuwse hoeve, nu getransformeerd tot restaurant. De Schandpaal Het Kasteel Ten Bos Het Torengebouw De water- en uitkijktoren. Het Heemmuseum Die Swane heeft een collectie met betrekking tot de historie van Heist en omstreken. Op de bovenste verdieping van het museumgebouw bevindt zich een radiomuseum. Het Treinmuseum: klein museum met als centraal thema de geschiedenis van de spoorwegenr.
Natuur en landschap Heist-op-den-Berg ligt op een 45 meter boven de zeespiegel uitstekende getuigenberg. Het Hoogbergbos bevindt zich op deze heuvel. Ten noordoosten van de kom loopt de Grote Nete in min of meer westelijke richting.
Ondanks de groeiende bevolkingsdruk zijn er in de gemeente meerdere natuurgebieden te vinden. Het meest bekende bos in Heist is de Averegten in Hallaar. Het huidige domein heeft een grootte van ongeveer 80 hectare en staat reeds vermeld op de Ferrariskaarten uit de tweede helft van de 18de eeuw. Het landgebruik op deze plek is dus amper gewijzigd gedurende de voorbije eeuwen. De actuele bestemming van dit natuurgebied is voornamelijk gericht op recreanten. Het is een typisch wandelbos, met drie uitgestippelde wandel- en fietsroutes. In de zomer kan men de plantentuin en de bijenkasten bezoeken.
Nabij de grens met Putte is er het Speelbergenbos met het naastgelegen Domein Pelgrimhof. Het bos is in bezit van Kempens Landschap sinds 2002 en wordt door hen beheerd. Door het bos is één wandellus gelegd.
Veel minder bekend is het natuurgebied de Goren in het gehucht Bruggeneinde. Het natuurgebied heeft een totale grootte van circa 10,5 hectare verdeeld over drie losse gebieden. Het is een ‘natte heide’-biotoop die in Vlaanderen erg zeldzaam is geworden. Om een mooie uitgebalanceerde heidevegetatie te verkrijgen is het belangrijk het gebied te verarmen, wat in actuele omstandigheden moeilijk is door de intensieve landbouw in de omliggende percelen. Het toekomstgericht beleid bestaat er uit percelen bij aan te werven zodat de drie aparte blokken natuurgebied kunnen verenigd worden. Zeldzame planten die hier gevonden kunnen worden zijn onder andere de Koningsvaren, Venusvliegenval en Zonnedauw. De Goren ligt vlak bij de Kaasstrooimolen en is van daaruit makkelijk te bereiken.
De Grote Nete, die dwars door de gemeente stroomt, is een derde belangrijke bron van natuur in de gemeente. Ze vormt zowel in Booischot als in Itegem een klein gedeelte van de gemeentegrens. Het gemeentebestuur erkent al langer het belang van deze rivier en bakende tussen de Lodijkbrug en Nieuwendijkbrug de rivier, oever en een stuk achterland af als beschermd gebied ter bevordering van de biodiversiteit. Met het Sigmaplan echter wordt de natuurwaarde vanaf 2015 verder verhoogd. Hoewel de Grote Nete zeer ver stroomopwaarts gelegen is ter hoogte van de gemeente zijn ook hier nog de invloeden van eb en vloed merkbaar, waardoor dit dus in het Sigmaplan past. De bedoeling is om een gebied van 1300 hectare direct rondom de rivier een bestemmingswijziging te geven. Het overgrote gedeelte hiervan zal op het grondgebied van Heist-op-den-Berg gerealiseerd worden. De oorspronkelijke riviervallei zal hersteld worden, de dijken worden verlaagd waardoor het rivierwater zich makkelijker verspreidt en opnieuw drasland gecreëerd wordt. Net zoals de natte heide ontstaat hierdoor een biotoop die zeldzaam was geworden in Vlaanderen. Ook de monding van de Wimp krijgt een milieuvriendelijkere inrichting. De huidige afsluitdijk met terugslagklepsysteem zal op termijn vervangen worden door een natuurlijke riviermonding, waardoor transport van nutriënten en leven opnieuw in twee richtingen mogelijk wordt. Zo vormt de Wimp en Grote Nete opnieuw één geheel, ten minste tot aan de stuw van de Herlaermolen in Herenthout.
De Averegten: dit wandelbos is toegankelijk vanuit Hallaar en verbindt enkele deelgemeenten met elkaar. Het domein omvat ongeveer 80 hectare en heeft drie uitgestippelde wandel- en fietsroutes. In de zomer kan men de plantentuin en de bijenkasten bezoeken. Natuurgebied Pinzieleke.
Demografie Demografische ontwikkeling voor de fusie
Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1970=volkstellingen; 1976 = inwoneraantal op 31 december 1846: Afsplitsing van Booischot in 1836 1880: Afsplitsing van Hallaar in 1876
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977.
Bronnen:NIS, Opm:1806 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari