Hoogstraten is een stad en gemeente in de Belgische provincie Antwerpen. De stad ligt in de Kempen, tegen de grens met Nederland. Hoogstraten telt ruim 22.000 inwoners, waarvan meer dan 15% uit Nederland komen. Hoogstraten is de hoofdplaats van het gerechtelijk kanton en kieskanton Hoogstraten.
Toponymie Sinds het ontstaan van Hoogstraten omstreeks 1210 tot diep in de 18e eeuw waren er verschillende spelwijzen in gebruik voor het toponiem. Zo werd de plaatsnaam gedurende deze periode afwisselend als Hoochstratum, Hochstraten, Hoestraten, Hoochstraten, Hoistraten, Hoighstraten, Hoichstraten, Hoeghstraten, Hoechstraten en Hoegstraten geschreven. Van de 18e eeuw tot 1930 was de officiële spelling Hoogstraeten. In 1930 besloot de Koninklijke Commissie voor Toponymie en Dialectologie de spelling te moderniseren tot Hoogstraten.
Leo Hermans verklaart het toponiemWaar komt de plaatsnaam vandaan? (Toponymie), Stad Hoogstraten Hoogstraten in het jaarboek van de Hoogstratens Oudheidkundige Kring Toponymie van Hoogstraten als volgt: "De naam Hoogstraten kan wijzen op de hoge ligging van de straat of kan de naam zijn van de belangrijkste straat van het dorp".HERMANS Leo, Jaarboek van de Hoogstratens Oudheidkundige Kring 1967: Toponymie van Hoogstraten, 1967
Een andere, aansluitende verklaring, vertrekt van de Germaanse woorden Hauha (hoog) en strata (straat). Guy Muësen stelt in Meerle en het Land van Hoogstraten in de Middeleeuwen dat het Germaanse woord strata is afgeleid uit het Latijn en verwijst naar een heirbaan. Hij beargumenteert deze verklaring uit het feit dat vele plaatsen die aan zulke heirbaan lagen, nog steeds een naam hebben die is afgeleid van strata.MUËSEN Guy, Meerle en het Land van Hoogstraten in de Middeleeuwen, HOK, 1996
De Romeinen plachten hun wegen over hoogten aan te leggen. In het Engels duidt het woord highway (Oudengels: heahweg, heahstræte = high street) een hoofdweg aan tussen twee steden en vroeger vooral oude Romeinse wegen die zoals gezegd veelal hooggelegen waren. Betekenis Highway, Etymonline
Deze weg in Hoogstraten was volgens sommigen onderdeel van de handelsroute van Leuven naar Breda, die op een hoogterug doorheen het Land van Hoogstraten liep en waarlangs Hoogstraten ontstond. Volgens andere bronnen zou het om de handelsweg van Antwerpen naar 's-Hertogenbosch gaan die langs de stad liep.
In 2025 kwam de website itiner-e.org (zie extra links) online, een internationaal onderzoeksplatform dat Romeinse wegen in kaart brengt op basis van archeologische, historische en geografische gegevens. Op deze kaart wordt een Romeinse heirbaan weergegeven die liep van Grobbendonk naar Breda en daarbij het latere grondgebied van Hoogstraten doorkruiste. Ter hoogte van het huidige Hoogstraten wordt bovendien een aftakking aangegeven in de richting van het latere tracé van de ’s-Hertogenboschstraat, hoewel zowel Hoogstraten als ’s-Hertogenbosch in de Romeinse periode nog niet als stedelijke entiteiten bestonden. De kaart illustreert daarmee de continuïteit van verkeersassen, los van latere plaatsnamen en stedelijke ontwikkeling.
Geschiedenis thumb|Sint-Katharinakerk thumb|Hoogstraten in 1564 (anoniem schilderij) thumb|Het gemeentehuis thumb|Begijnhof en Sint-Jan Evangelist en Heilige Begga Begijnhofkerk thumb|Café-feestzaal "De Wachtzaal", vroeger lokaal van de Sint-Sebastiaansgilde. Ontstaanslegendes en vroegere theorieën De Bredase geschiedschrijver Thomas Ernst van Goor lanceerde in zijn werk Beschryving der Stadt en Lande van Breda (1744) de theorie dat Hoogstraten gesticht werd door een Vikinghoofdman, Gelmel. Op het einde van de 19e eeuw werd deze theorie overgenomen en verkeerdelijk beschouwd als een echte oude legende die mondeling overgeleverd werd.
In de 17e-eeuwse bron die Van Goor voor zijn theorie gebruikte, spreekt men niet van Vikingen, maar wel van Denen. Voor Breda bestaat er een legende over de Vikingen. In deze Bredase legende, die reeds in 1460 neergeschreven was, is er wel sprake van Hoogstraten, maar niet van Gelmel. Er zijn nooit archeologische aanwijzingen gevonden van de aanwezigheid van Vikingen in Hoogstraten.VAN DEUN, P., Het ontstaan van Hoogstraten, Jaarboek Erfgoed Hoogstraten, 2008-2009, 3, p.120-125. Een nadere toelichting over deze ontstaanslegende van Hoogstraten, inclusief een externe link naar de kroniek uit 1460, is te vinden in sage van Gelmel.
Een theorie die lang werd aangehouden, is dat Hoogstraten en Wortel gesticht werden binnen Rijkevorsel. Men beweerde lange tijd dat Rijkevorsel ouder zou zijn dan Wortel en dat de kerk van Rijkevorsel de moederkerk van die van Wortel was. Recent onderzoek bracht aan het licht dat dit niet klopte. Hierdoor verviel de theorie.VAN DEUN, P., Het ontstaan van Hoogstraten, Jaarboek Erfgoed Hoogstraten, 2008-2009, 3, p.128-135.
Ook andere theorieën zoals dat Hoogstraten aan den Aard of rond de Sint-Katelijnekapel ontstond, zijn twijfelachtig.VAN DEUN, P., Het ontstaan van Hoogstraten, Jaarboek Erfgoed Hoogstraten, 2008-2009, 3, p.125-128.
Stichting Hoogstraten Hoogstraten werd in 1210 gesticht door hertog Hendrik I van Brabant en voorzien van vrijheidsrechten. Hierdoor ontwikkelde Hoogstraten zich tot een handelsstadje. De oorspronkelijke keure is niet bewaard gebleven, maar wordt indirect vermeld in een keure uit 1213, waarin de heer van Breda verwijst naar inwoners die vanuit Breda naar Hoogstraten waren verhuisd. Hoogstraten werd gesticht binnen de parochie Wortel, die reeds in 1155 wordt vermeld. Hierdoor werd de Sint-Katharinakerk van Hoogstraten een dochterkerk van de kleinere Sint-Jan Baptistkerk van Wortel. Ook het kasteel van Hoogstraten bleef kerkelijk onder de parochie van Wortel ressorteren.VAN DEUN, P., Het ontstaan van Hoogstraten, Jaarboek Erfgoed Hoogstraten, 2008-2009, 3, p.135-145.
Grenzen Een grenspunt van Wortel, de Witte Kei, wordt vermeld in 1251, wat wijst op de afbakening van parochiale en territoriale grenzen in de 13e eeuw. De steen werd in 2017 als monument beschermd. In de 13e eeuw werden grenzen tussen dorpen steeds vaker formeel vastgelegd. Voorheen waren plaatselijke woonkernen doorgaans klein en de ruimte tussen deze nederzettingen waren minder duidelijk afgebakend omdat er geen nood toe was.
De grens tussen Hoogstraten en Minderhout werd officieel afgebakend op 17 september 1287. Minderhout ressorteerde kerkelijk onder het bisdom Luik, terwijl Hoogstraten behoorde tot het bisdom Kamerijk. De grensbeschrijving is overgeleverd in het cartularium van de Sint-Michielsabdij en vermeldt onder meer lokale herkenningspunten zoals de put van de Laarhoeve, de Hondegracht en de Striepaal.GOETSCHALCKX, Bijdragen, 1912; Cartularium Sint-Michielsabdij, Rijksarchief, f° 55r.
Heerlijkheid Hoogstraten Hoogstraten kwam via de familie van Elsloo in bezit van Joanna van Elsloo, die als erfvrouwe van Hoogstraten wordt beschouwd. Na het overlijden van haar echtgenoot Van Gemmenich (Duits: von Gymnich), vestigde zij zich omstreeks 1284 in Wortel of Hoogstraten.
Van 1295 tot 1428 kwam de heerlijkheid in handen van de familie van Cuyck (Willem van Cuijk (1265-1303), Jan van Cuyck (1295-1357), Jan van Cuyck (1320-1363), Jan Van Cuyck (1355-1382) onder regentschap van Hendrik van Cuijk (1320-1371) die Hoogstraten tijdelijk verkocht aan Gerard III van Vorselaar, en Jan Van Cuyck (1360-1442) . Vervolgens werd Hoogstraten bestuurd door Frank van Borssele, waarna de heerlijkheid in 1469 overging op Jasper van Culemborg. Zijn vrouw Johanna van Bourgondië was de dochter van Anton van Bourgondië (1421-1504), grootbastaard van Bourgondië en tweede zoon van Filips de Goede. Hierdoor kwam Hoogstraten in nauwere relatie te staan tot het Bourgondische hof. Onder deze latere geslachten ontwikkelde Hoogstraten zich tot een territoriale heerlijkheid met een groeiende regionale betekenis.
Graafschap en hertogdom Hoogstraten Elisabeth van Culemborg trouwde in 1509 met Antoon I van Lalaing, die belangrijke functies aan het Habsburgse hof vervulde. In 1518 werd Hoogstraten door Keizer Karel V tot graafschap verheven. De graven hadden nauwe banden met het hof in Brussel en in Mechelen. Ook was graaf Antoon II van Lalaing kort stadhouder van Antwerpen. Een groot glasraam in de Sint-Katharinakerk getuigt van de nauwe banden tussen Antwerpen en Hoogstraten. De graven, en later de hertogen, hadden dus een residentie nodig dicht bij de machtsstructuren van het land. In 1740 werd het graafschap namelijk verheven tot hertogdom Hoogstraten onder het vorstendom Salm-Salm, dat in 1709 in bezit kwam van Hoogstraten.
Door al deze ontwikkelingen verkreeg Hoogstraten enige stedelijke allure, hoewel het nooit tot een belangrijke stad zou uitgroeien, vanwege de perifere ligging ervan en de nabijheid van een grens. Dit heeft vooral tijdens de Tachtigjarige Oorlog voor moeilijkheden gezorgd. Tegen het einde van de 17e eeuw was er sprake van enige opbloei: in 1678 vestigden zich Engelse karmelietessen in Hoogstraten en in 1690 kwam er een Minderbroedersklooster. Economisch was er sprake van enige ambachtelijke bedrijvigheid: wolbewerking en later textielnijverheid, baksteenfabricage en pottenbakkerij, waarbij vooral het Hoogstratens zwart aardewerk van belang was. Daarnaast waren er bierbrouwerijen.
In 1534 werd ook een kapittel opgericht dat tot 1797 heeft bestaan.
Hoogstraten elders: Hof van Hoogstraten (Antwerpen) Hof van Hoogstraten (Brussel) Hof van Hoogstraten (Lier) Hof van Hoogstraten (Mechelen)
Franse Tijd Hoogstraten was een "vrijheid," wat betekende dat het een stad van de tweede categorie was. Dit werd in 1770 nog vermeld in een lijst van het hertogdom Brabant. (Hoewel Hoogstraten in 1740 door een titelverheffing in Wenen zelf tot hertogdom werd benoemd, bleef het land van Hoogstraten op de een of andere manier toch onder de vleugels van het hertogdom Brabant.) De hoofdstraat van Hoogstraten draagt daarom de naam Vrijheid. Met de komst van de Fransen werd deze titel in 1795 ontnomen, omdat men meer gelijkheid in de samenleving wilde invoeren (fraternité, égalité, liberté). In 1985, op initiatief van Zefa Raeymaekers en met als argument de rijke geschiedenis van Hoogstraten en de mogelijkheid voor een provinciestad tussen Antwerpen en Turnhout, kreeg Hoogstraten de stadstitel terug. Hoewel er geen onderscheid meer werd gemaakt tussen steden van hogere of lagere categorie, wordt de term "provinciestad" nog wel eens gebruikt om te verwijzen naar een kleine landelijke stad.
In 1810 kwam het Bedelaarsgesticht van Mechelen over naar het kasteel van Hoogstraten. Jean Louis Bausart werd er directeur. Hij was een Fransman geboren in Rouen en zou tot in 1852 aanblijven. Toen ging hij naar Mechelen waar hij later op het jaar stierf. Hij was tevens gemeenteraadslid, schepen, en provinciaal verkozene voor het kanton Hoogstraten. Hij zat als actief lid in de provinciale commissies voor gevangenissen en landbouw. Hij had ook een sleutelpositie in de privatisering van gemeentelijke heidegronden om te ontginnen. Op 11 januari 1814 werd in de Noorderkempen de Slag bij Hoogstraten uitgevochten. Dit betekende het einde van de Franse Tijd in Hoogstraten.HUIJBRECHTS J., 'Tussen Antwerpen en Breda ...' - De vergeten veldslag - 11 januari 1814, Jaarboek Erfgoed Hoogstraten, 6, 2014-2015 Jean Louis Bausart had daar op politiek vlak geen last van want hij was actief in zowel de Franse, de Hollandse als de Belgische tijd. Hij was een prominent figuur die telkens met overtuiging verkiezingen won.
Hollandse Tijd Op 15 maart 1814 presenteerden de Engelsen een plan om de Belgische provincies toe te wijzen aan de prins van Oranje, Willem I der Nederlanden. Slechts enkele dagen later, op 21 maart 1814, begon vorst Konstantijn van Salm-Salm al brieven te schrijven om zijn eigendommen terug te krijgen.