thumb|Topografische gemeentekaart van Opmeer, juni 2023 Opmeer () is een dorp en een gemeente in de regio West-Friesland in de Nederlandse provincie Noord-Holland. De gemeente telt inwoners (, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 41,68 km² (waarvan 0,31 km² water).
Kernen binnen de gemeente Opmeer De huidige gemeente Opmeer bestaat sinds 1979 en omvat volgende kernen. Opmeer Hoogwoud, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Aartswoud, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer De Weere, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Gouwe, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Spanbroek, sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer Wadway (gedeeltelijk), sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer Zandwerven, sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer
Buurtschappen: Abbekerkeweere, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Harderwijk, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer De Kaag, sinds 1959 onderdeel van de gemeente Opmeer De Snip, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Lagehoek Langereis, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer Paradijs, sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer De Kolk sinds 1979 onderdeel van de gemeente Opmeer
Opmeer Opmeer vormt de hoofdkern van de gelijknamige gemeente, deze kern ligt het meest centraal en hier is dan ook het gemeentehuis gevestigd. Opmeer komt sinds 1310 al in beschrijvingen voor als Opmeer. De plaatsnaam verwijst naar het feit dat de plaats boven een meer was gelegen.
Hoogwoud De gemeente Hoogwoud werd in 1979 samengevoegd met de gemeente Opmeer. De kern Hoogwoud heeft ongeveer 3.000 inwoners. De plaatsnaam Hoogwoud komt al voor in 1289 als Hoechhoutswouder en in 1396 als Hogherswoude. Lang werd gedacht dat deze naam ter onderscheiding was van een toen nabijgelegen Nederwoude. De oudste naam duidt er echter op dat de plaats gesitueerd was op een wat hoger gelegen woudgebied.
Spanbroek Het aantal inwoners in de woonplaats Spanbroek is met 923 personen toegenomen van 3.709 in 2013 tot 4.632 in 2022 (dat is 25%). Spanbroek was tot 1 juli 1959 een zelfstandige gemeente, waartoe ook Zandwerven behoorde. Ook Noord-Spierdijk, Zuidermeer en deel van Spierdijk hebben een tijd van die gemeente deel uitgemaakt. Het dorp was tot het begin van 20e eeuw een typisch agrarische kern, die vanaf de jaren zestig van 20e eeuw uitgebreid werd met nieuwbouwwijken. Aan het eind van die eeuw was de plaats samengesmolten met Opmeer. Aan de buitenranden vindt men nog het oude open karakter, vooral ten zuiden van Spanbroek rond Zandwerven.
Aartswoud Aartswoud maakte tot 1979 deel uit van de gemeente Hoogwoud, na het opgaan van deze gemeente in de gemeente Opmeer werd ook Aartswoud onderdeel van deze gemeente. De plaatsnaam komt in 1319 voor als Edaertswoud, de naam zou verwijzen dat dit het woud was van familie of persoon Edaert, een Friese naam. Later werd de naam verbasterd naar onder meer Aertswoud (1450) en Aertzwoude (1573) tot aan de huidige spelling.
De Weere De Weere was tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. De plaatsnaam De Weere komt al in 1745 voor als zodanig voor. Er is een document waar het De Winckeler Weer wordt genoemd, waarbij Winckeler een familienaam is, mogelijk een bijnaam ter onderscheiding van andere De Weere's. De plaatsnaam is namelijk een veel voorkomende veldnaam-toponiem in West-Friesland. Het toponiem betekent land dat gelegen is tussen twee afwateringssloten waarbij het land een redelijke omvang had. De Weere is een echt lintdorp. Het dorp ligt in de lengte tussen de Oosterboekelweg en Vekenweg. De hoofdstraat heet de Driestedenweg. Sinds de 20e eeuw wordt bij het dorp ook de doodlopende weg Tropweere gerekend, daarvoor werd dat nog als een eigen maar kleine plaats gerekend. Tropweere verwijst overigens naar het feit dat het boven het dorp is gelegen. Onder het dorp wordt ook de buurtschappen Harderwijk en Abbekerkeweere gerekend.
Wadway Wadway is gelegen tussen de dorpen Spanbroek en Wognum. De plaats wordt al in de 11e eeuw wordt de plaats genoemd, als Wadwey. In 1310 komt het voor als Watwey. De plaatsnaam is een samenstelling van Wad, wat doorwaadbare plaats betekent en Way, dat weg betekent. De kern van het dorp is behoort tot de gemeente Opmeer. Hoewel het een eigen kern is, wordt het soms toch bij de grote plaatsen onderverdeeld. In die optiek wordt het gedeelte in de gemeente Opmeer bij het dorp Spanbroek gerekend en het gedeelte in de gemeente Medemblik bij het dorp Wognum. Wadway heeft ongeveer 420 inwoners.
Zandwerven Zandwerven maakte tot 1959 deel uit van de gemeente Spanbroek en is sinds dat jaar onderdeel van de gemeente Opmeer. Het is bekend dat het gebied rondom Zandwerven in ieder geval al vanaf 2000 jaar v.Chr. door mensen bewoond is. Wel werd uit deze opgravingen, nabij Zandwerven duidelijk dat de bewoners meer dan eens last hadden van het water en hun heil zochten op de hoger gelegen kreekrug.
Gouwe Gouwe is vooral agrarisch met in de kern van het dorp ook niet-agrarische bewoning. Gouwe was tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. De plaats met ongeveer 220 inwoners (2004) is gelegen tussen de dorpen Aartswoud en Sijbekarspel. De plaatsnaam is afgeleid van het water dat langs de plaats loopt, dat ook de gouwe heet. Gouw of gouwe is een veelvoorkomende waterduiding in West-Friesland. Het water van de Gouwe is met vergelijking tot het land vrij hoog gelegen.
Buurtschappen Behalve bovenstaande dorpen maken ook de ondergenoemde buurtschappen deel uit van de gemeente Opmeer.
Abbekerkerweere Abbekerkeweere was tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. Het is gelegen in tussen Abbekerk en De Weere. Het is van oorsprong de weg tussen die twee plaatsen, hieraan kwam wat bewoning en ontstond een buurtschap. De plaatsnaam is een samensmelting van de twee genoemde plaatsnamen. De bebouwing van Abbekerkeweere valt formeel onder De Weere, waartoe het tegenwoordig zelf grotendeels binnen de woonkern, de binnenkom valt. Op de grens met Abbekerk is een klein stuk weilandbos gelegen.
De Kaag De Kaag is een polderbuurt in de Kaagpolder in het buitengebied van Spanbroek, tussen Spanbroek en Obdam. Het was dan ook tot 1959 gelegen de gemeente Spanbroek, die toen opging in de gemeente Opmeer.
De Snip De Snip was tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. Het is gelegen rond de kruising van de Langereis met de Westerboekelweg.
Harderwijk Harderwijk valt formeel onder De Weere, en beide waren tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. Het is gelegen tussen de dorpen Lambertschaag en De Weere. De plaatsnaam zou mogelijk afgeleid zijn van de naam van een familie of persoon Harde die hier ooit woonde. Vrij vertaald betekent het dan de plaats van Harde. Anderen denken dat het dezelfde grondslag heeft als het grotere 'broertje' Harderwijk in de provincie Gelderland en vele plaatsen in Engeland met de naam Hardwick of Hardwicke, namelijk die van plaats van de schapenherders en schapenboerderij.
Lagehoek De buurtschap valt formeel ook onder het dorp Opmeer. Het is gelegen in de polder De Lage Hoek, waaraan het dus ook de plaatsnaam heeft ontleend. De buurtschap en polder zijn gelegen ten westen van het dorp Opmeer. Een deel van de polder is een natuurreservaat dat eigendom is van Landschap Noord-Holland. De rest van de polder waarin heeft naast een natuur- ook een agrarische functie.
Langereis De oostkant van Langereis was tot 1979 gelegen in de gemeente Hoogwoud, die toen opging in de gemeente Opmeer. Het is gelegen tussen Veenhuizen, Aartswoud en Winkel. De westkant van de buurschap valt onder de gemeente Hollands Kroon. De plaatsnaam is afgeleid van het water waar het aan ligt. De naam komt van oorsprong af van de rivier de Reise of Reis die er liep van het Berkmeer tot in de Zuiderzee totdat deze werd rechtgetrokken als een afwateringskanaal. Die riviernaam was afgeleid van het Germaanse benaming voor stromen en zich bewegen, rîsan. Het kanaal was vrij lang voor afwateringskanaal dus noemde men het De Lange Reise, die benaming komt uit 1598 en gold toen ook al voor de ontstaande kern van bewoning langs het kanaal. In 1745 wordt het geschreven als De Lange Reys, het heeft vanaf dan niet meer de betekenis van de oude rivier maar verwijst het naar het feit dat het nogal tijd kostte als men langs het hele kanaal reisde.
Paradijs Paradijs is gelegen tussen De Weere en Gouwe. Paradijs valt onder het dorp De Weere. Paradijs is een niet al te grote buurtschap, het bestaat slechts uit een aantal huizen en een groot boerenbedrijf met een stolpboerderij.
De Kolk De Kolk is gelegen tussen Aartswoud en Lambertschaag aan de N239 / Westfriesedijk (Deel van de Westfriese Omringdijk). De kolk bestaat uit een aantal woonhuizen, een Boerderij en de poldermolen Westuit Nr. 7
Geschiedenis Het gebied was in de Nieuwe Steentijd reeds bewoond getuige de archeologische vondsten zoals het skelet van Cees de steentijdman.
Stadsrechten De plaatsen Opmeer en Spanbroek kregen in 1414 als één plaats stadsrechten ('Opmeer en Spanbroek'). Dit was onderdeel van een bestuurlijke hervorming waarbij vrijwel het gehele West-Friese platteland in een of andere vorm stadsrechten kreeg.
In Opmeer was het rechthuis van de stede gevestigd, daterend uit 1598. Dit gebouw, in de 20ste eeuw ook bekend als 'Het Koopmanshuis', stond aan De Waterkant op de locatie waar tot 1 december 2020 een filiaal van de Rabobank was gevestigd.Kantoor Rabobank Spanbroek maakt plaats voor contactpunt in gemeentehuis, Noordhollands Dagblad, 4 november 2020.
Het raadhuis, dat ook dateert uit 1598, staat nog steeds in Spanbroek op de splitsing Hertog Willemweg - Spanbroekerweg. De stede was ook verantwoordelijk voor een aantal kleinere omliggende plaatsen zoals Noord-Spierdijk, Spierdijk, Zandwerven en Zuidermeer. Ook Obdam en Hensbroek maakten korte tijd deel uit van de stede Opmeer en Spanbroek. Al in 1434 echter vormden Hensbroek en Obdam samen een eigen heerlijkheid, inclusief enkele stedelijke rechten. Deze rechten werden serieus uitgebreid in 1456 tot een bijna vol stadsrecht. Bij het ontstaan van de gemeenten in de 19e eeuw werd de stede opgeheven en werden Opmeer en Spanbroek afzonderlijke gemeenten. Deze 'scheiding' duurde tot 1959, toen de gemeenten Opmeer en Spanbroek fuseerden tot de gemeente Opmeer.
De kernen Hoogwoud en Aartswoud, die tegenwoordig deel uitmaken van de gemeente Opmeer, maakten geen deel uit van de stede Opmeer en Spanbroek. Hoogwoud verkreeg zelf stadsrechten in 1414.
Slag bij Hoogwoud In 1256 vond, waarschijnlijk nabij het Berkmeer de slag van Hoogwoud plaats. Willem II van Holland sneuvelde in deze slag tegen de West-Friezen. In het gemeentewapen van de gemeente Opmeer is dit feit symbolisch weergegeven. Willem II werd na te zijn omgekomen 'begraven' achter de haardplaat van een boerderij in Hoogwoud, er wordt beweerd dat dit de huidige museum boerderij is maar aangezien deze uit 1857 stamt is dit onwaarschijnlijk net als de Willemshoeve welke uit 1700 stamt. Zijn zoon, Floris V had diverse pogingen ondernomen om zijn vader terug te vinden en in eigen gebied te begraven. Dat feit lukte met een slag in 1282, waarbij Hoogwoud werd geplunderd en de bevolking voor een groot deel uitgemoord door de Hollanders.
Het Huis van Hoogwoud