thumb|Waterland met de Purmer en Purmerend in 1288 thumb|Purmerend tussen 1550 en 1570 thumb|Purmerend omstreeks 1698 thumb|Satellietfoto thumb|Marktstad Purmerend thumb|Stadsgracht met links Villa Clementine thumb|Purmerends Museum thumb|Koemarkt thumb|Padjedijk thumb|Dubbele Buurt Purmerend () is een stad in de regio Waterland in de Nederlandse provincie Noord-Holland. Het is de hoofdstad van de gelijknamige gemeente Purmerend. De stad had op 1 januari 2024 een inwonertal van 83.536 (bron: Purmerend). De plaats maakte als groeikern vanaf de jaren 1960 een stormachtige groei door. “Het Stadje” verandert Renate van Schaik, augustus 2010
Geschiedenis Op de locatie van het tegenwoordige Purmerend bevond zich al aan het eind van de 12e eeuw een kleine oevermarktnederzetting. Het dorp kwam tot bloei als binnenlands verkeersknooppunt nadat rond 1310 de noordelijk gelegen doorvaart tussen de Purmer- en de Beemstermeer binnen de bedijking van de Overwheerse Polder was komen te liggen, en was afgesloten. Bij Purmerend werd een oude verkavelingssloot tussen de Waterlandse Zeedijk en het nieuw ingedijkte gebied uitgediept en verbreed als doorvaart tussen de meren (de Where). In 1392 was in Purmerend een klooster gesticht, het latere St. Ursulaconvent op de westzijde van de huidige Koemarkt.Het verdwenen Sint Ursulaklooster op de Koemarkt in Purmerend Oneindig Noord-Holland
Nadat de Amsterdamse financier en graaflijk tresorier Willem Eggert in 1410 door graaf Willem VI verheven was tot heer van de nieuwe Hoge heerlijkheid van Purmerend, Purmerland en Ilpendam groeide de plaats uit tot stad. Eggert kreeg toestemming in Purmerend een slot te bouwen, Slot Purmersteijn. Daarnaast werd in deze jaren een 60 bij 80 roeden tellend stadsplan uitgelegd, naar het voorbeeld van Edam in 1357 en Monnickendam in 1404.
Graaf Willem VI overleed in mei 1417. Zijn regime had exclusief gesteund op de Hoekse partij onder de Hollandse edelen en steden. De Kabeljauwse partij maakte zich op om het verloren terrein terug te winnen. Er brak een hevige machtsstrijd uit, waarbij de Hoeken voor de opvolging van Willem VI diens dochter Jacoba steunden, en de Kabeljauwen zijn broer Jan van Beieren. Willem Eggert, een Hoeks partijganger, overleed in juli 1417, nauwelijks twee maanden na de dood van Willem VI. Zijn zoon Jan Eggert werd geïnstalleerd als heer van Purmerend, maar hij vreesde voor zijn leven, en nam de wijk naar Gent. Hij verkocht de Purmerheerlijkheid aan zijn zwager Gerrit van Zijl, maar nadat de Kabeljauwse partij het overwicht verwierf, werd Purmerend in 1423 geconfisqueerd door Jan van Beieren. Edam en Monnickendam kregen opdracht het slot af te breken, maar daar kwam het niet van. Waarschijnlijk zijn wel wat sloopwerkzaamheden verricht, maar in 1423 benoemde Jan van Beieren zijn zoon Jan de Bastaard tot heer van Purmerend. Het slot werd op diens kosten hersteld.
In 1428 werd Gerrit van Zijl in het kader van de 'Zoen van Delft' in het bezit van de heerlijkheid hersteld, maar in 1439 was hij genoodzaakt het te verkopen. De Purmerheerlijkheid werd eigendom van het adellijke geslacht Van Montfoort. In 1484 kwam Purmerend in bezit van Jan III van Egmont. Hij en zijn nazaten bleven in het bezit van de heerlijkheid tot in 1568 Purmerends laatste heer Lamoraal van Egmont op last van de hertog van Alva werd geëxecuteerd, en de Purmerheerlijkheid geconfisqueerd. Op 23 juli 1519 verwoest een stadsbrand een groot deel van de stad. In 1572 werd Purmerend ingenomen door Diederik Sonoy, waarbij het St. Ursulaklooster vernietigd werd. In 1582 werd Purmerend onteigend door de Staten van Holland. De stad werd formeel aan de Hollandse graaflijkheid gehecht, en kreeg als graaflijke stad zitting en stemrecht in de Staten van Holland.
Vanaf 1434 werd Purmerend in officiële documenten als stad omschreven, maar pas onder Jan van Egmond kreeg het in 1484 een bestuursinrichting die de vergelijking met de stadsrechten van de graaflijke steden kon doorstaan. De kastelein of hoofdofficier van het slot Purmerstein, voor 1568 de vertegenwoordiger van Van Egmond, behield echter een prominente positie in het lokaal bestuur. Na het droogleggen van de Beemster en de Wormer, werd hij bovendien baljuw van deze nieuwe droogmakerijen. In de periode 1669-1729 werd het ambt vervuld door drie generaties uit het Amsterdamse patriciërsgeslacht Van Ruytenburg. Het slot werd in 1741 gesloopt, naar verluidt omdat het bouwvallig was, maar in feite omdat het stadsbestuur de machtspositie van de hoofdofficier in het lokaal bestuur wilde inperken.
Purmerend verkreeg in 1484 marktrecht, maar tot het droogmaken van de meren rond de stad in de jaren 1607-1625, was de zeevaart en visserij de belangrijkste bron van bestaan. Daarna groeide Purmerend uit tot een bloeiend marktstadje met twee jaarmarkten en een weekmarkt,https://purmerend.nl/in-purmerend-en-de-beemster/historie/geschiedenis-van-purmerend dat dreef op de handel in kaas en vee. Daarnaast telde Purmerend in de 18e eeuw diverse bedrijven, drie brouwerijen, twee jeneverstokerijen, een buskruitmolen (1666-1833https://www.molendatabase.nl/molens/ten-bruggencate-nr-06659-d), een terpentijnstokerij, beide in het bezit van Jan Frederik Berewout, een zeepziederij, een azijnmakerij, een touwslagerij, een scheepstimmerwerf en drie zaag- en meelmolens.
Tussen 1820 en 1840 zijn de stadspoorten, waaronder de Amsterdamse Poort gesloopt. De stadswallen zijn toen veranderd in plantsoenen.https://www.purmerendsverleden.nl/lommerijk-purmerend-vroeger-en-nu/
thumb|Purmerend in 1916 Tijdens de Stormvloed van 1916 stonden de straten van de stad onder water.https://www.purmerendsverleden.nl/historie/watersnood-1916/
Na 1960 is de bevolking gegroeid van ongeveer 10.000 naar ongeveer 80.000 inwoners. De stad ligt gunstig ten opzichte van Amsterdam, waar veel inwoners, vaak voormalige inwoners van de hoofdstad, werken.
In 1978 zijn 134 panden in het oude centrum van Purmerend gesloopt voor de bouw van het Eggert Winkelcentrum.https://www.weidevenner.nl/oud-en-nieuw-willem-eggertstraat/ Alleen een deel van het Burgerweeshuis werd gespaard.https://www.weidevenner.nl/het-burgerweeshuis/
Purmerend noemt zich al jarenlang Marktstad en was bekend om zijn (vee-)markten. Na de vele veeziekten tussen 1995 en 2001 is de koeien- en schapenmarkt in de open lucht niet meer toegestaan. De veemarkt is daarom verplaatst van het centrum (de Koemarkt) naar het industrieterrein en overgegaan in private handen.Historie Veemarkt Purmerend Veemarkt.nuhttps://respectvee.nl/nieuws/op-de-veemarkt-leer-je-pas-echt-hoe-je-moet-handelen/ Purmerend was in 2003 ook 'Kermisstad van Nederland'.
Gerrit Komrij beschreef het moderne Nederland in zijn architectuurkritiek 'Het Boze Oog' (1983) als volgt:Het boze oog (1991) – Gerrit Komrij, dbnl.org. Geraadpleegd op 5 maart 2021 Het is niet mooi en het is niet lelijk, het is niet glad en het is niet hard, het hangt niet aan de muur en het verdomt te tikken bovendien. Je hebt, kortom, nergens een houvast. Loop je nu in Sappemeer of in Almere, in Amsterdam of in Buitenveldert? Geen idee, waar waren we gisteren ook alweer? De verpurmerending van Nederland gaat traag, maar onstuitbaar voort. Winkelpromenades, sierbestratingen, woonerven en Keulse minipotten. Dat is wel het allerergste: de weigering om herkenningstekens aan te brengen, het loslaten van de levenslijn van een stad of een dorp.
Gemeentefusie De colleges van de gemeenten Purmerend en Beemster sloten op 4 september 2018 een bestuurlijk akkoord om per 1 januari 2022 te fuseren. In 2020 stelden de gemeenteraden het herindelingsadvies vast voor de nieuwe gemeente Purmerend. De definitieve zienswijze en het herindelingsadvies zijn in juni 2020 door Gedeputeerde Staten vastgesteld en vervolgens toegezonden aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het desbetreffend wetsvoorstel is op 11 februari 2021 aangenomen door de Tweede Kamer en op 25 mei 2021 door de Eerste Kamer.
Op 24 november 2021 werd de herindelingsverkiezing voor de nieuwe gemeenteraad gehouden die sinds 1 januari 2022 is aangetreden, waarbij de opkomst 32,4% bedroeg. De gefuseerde gemeente had op 1 januari 2022 ongeveer 92.000 inwoners. De zittingsperiode van de gemeenteraad loopt tot en met de gemeenteraadsverkiezingen van 2026; de gemeente Purmerend heeft daarom niet deelgenomen aan de reguliere gemeenteraadsverkiezingen in 2022.
Tot 2022 bestond de gemeente Purmerend uit de plaatsen; de stad Purmerend, het kruispuntdorp Purmerbuurt in het oosten van de gemeente nabij het Purmerbos en de buurtschap en polder Purmer dat gedeeld werd met de gemeenten Waterland en Edam-Volendam.
Bevolkingsontwikkeling
Bron: Gemeente Purmerend
Wijken en buurten Purmerend kent zeven wijken. De oudere wijken zijn het Centrum, Overwhere, Wheermolen en de Purmer-Noord. Nieuwere wijken zijn de Gors, Purmer-Zuid en de Weidevenne.
Indeling stadWijkBuurtenCentrumBinnenstad, Stationsbuurt, ZuiderpolderOverwhereDe Koog, Molenkoog, Overwhere-Noord, Overwhere-Zuid, WagenwegWheermolenDwarsgouw, Wheermolen-Oost, Wheermolen-WestPurmer-NoordBaanstee e.a., De Graeffweg e.o., Golterrein ca., Maten- en Zuivelbuurt, Overlanderstraat e.o., WerktuigenbuurtDe GorsGors-Noord, Gors-ZuidPurmer-ZuidPurmer-Zuid/noord, Purmer-Zuid/zuidWeidevenneAfrika, Amerika, Azië, Europa, Hazepolder miniatuur
Verkeer en vervoer Wegverkeer Ruim 60% van het totale woon-werkverkeer uit Purmerend gaat per auto. De A7 is de belangrijkste autoverbinding met Amsterdam. De openstelling van de spitsstrook tussen Zaandam en Purmerend heeft de files in de avondspits verminderd. In 2015 is de Coentunnel verdubbeld; hierdoor zijn de files tijdelijk verder verminderd.
Purmerend ligt ook aan de provinciale wegen N235 en N244.
Purmerend kent twee belangrijke verbindingswegen die door de stad kruisen. Van noord naar zuid zijn de belangrijkste wegen de Churchilllaan en de Gorslaan, van oost naar west zijn de belangrijkste wegen de IJsselmeerlaan en de Waterlandlaan.
Openbaar vervoer Purmerend ligt sinds 1884 aan de spoorlijn Zaandam - Enkhuizen en heeft drie stations: Purmerend Weidevenne, Purmerend en Purmerend Overwhere. Buiten een zeer beperkt aantal intercity's in de spitsuren op station Purmerend stoppen alleen sprinters op deze stations. Rond 1970 was een spoorlijn Purmer gepland, die echter niet aangelegd werd.
Van 1894 tot 1949 had Purmerend een metersporige tramverbinding (de Waterlandse tram) met Amsterdam-Noord. Aanvankelijk reed er een stoomtram, na 1932 was dit een elektrische tram. Ook was er tot 1931 een tram naar Alkmaar. Het huidige busstation ligt op de plaats van het vroegere tramstation.
Het busvervoer vanuit Purmerend werd aanvankelijk geëxploiteerd door NZH (sinds 1931 de lijn Purmerend-De Rijp-Graft, die in dat jaar begon te rijden als opvolger van de TNHT-stoomtramlijn) en de NACO die in 1949 de elektrische tramlijn naar Amsterdam overnam, na 1972 gefuseerd met NZH, vanaf 1999 door Connexxion en vanaf 2005 door Arriva. Het busvervoer wordt sinds 11 december 2011 verzorgd door EBS; centraal punt is het busstation Purmerend Tramplein.
thumb|Bus van EBS naar Purmerend.