thumb|Topografische gemeentekaart van Velsen, per juni 2023 thumb|Kaart van de gemeente Velsen uit 1866. thumb|Het oude dorp Velsen-Zuid, met de toren van de Engelmunduskerk. thumb|De hoge vuurtoren van IJmuiden. thumb|Het Raadhuis van Velsen te IJmuiden, ontworpen door Willem Dudok. thumb|Ventilatiegebouw Velsertunnel. thumb|Landgoed Beeckestijn. Velsen, monumentaal pand aan de Torenstraat|thumb thumb|GVB Pont 8 op het Noordzeekanaal bij Velsen. Velsen () is een gemeente in de IJmond-regio (Midden-Kennemerland),Bert Koene, Jan Morren en Fred Schweitzer (2003). Midden-Kennemerland in de Vroege en Hoge Middeleeuwen. Het land, de bewoners en hun heren tussen 700 en 1300. in de provincie Noord-Holland. De gemeente telt inwoners () en heeft een oppervlakte van 52,87 km² (waarvan 6,30 km² water). De gemeente Velsen bevat de plaatsen Driehuis NH, IJmuiden, Santpoort-Noord, Santpoort-Zuid, Velsen-Noord, Velsen-Zuid en Velserbroek.
Geschiedenis Prehistorie De eerste cultuursporen binnen de gemeentegrenzen zijn gevonden bij het uitgraven van de Westbroekplas te Velserbroek en betreffen die van mensen van de zogenoemde midden- tot laatneolithische Vlaardingencultuur (ca. 3500–2500 v.Chr.)
Uit wat latere tijd zijn in de Velsense omgeving resten van de enkelgrafcultuur (ca. 2600 v.Chr.) gevonden. Het oude dorp Velzen, thans Velsen-Zuid ligt zelf niet op een strandwal, maar op een oeroude strandvlakte. De bewoonbare en inderdaad herhaaldelijk bewoonde strandwal ligt zo'n 400 m. westelijker. Tot de oudste archeologische vondsten behoort eveneens een grafheuvel uit de Late Steentijd (ca. 2000 v.Chr.), eertijds opgeworpen in een kweldergebied met riet- en veenmoerassen tussen de oude duinen die werd aangetroffen bij Westlaan-Noord te Velserbroek. Een tweede grafheuvel op dezelfde plek, aangelegd voor een leidersfiguur stamt uit de Midden-Bronstijd (1400–1200 v.Chr.). Deze heuvel bevatte gouden sieraden, een bronzen pronkbijl en resten van een bronzen zwaard. De mannelijke overledene van wie het lijksilhouet nog zichtbaar was, lag begraven bovenop een omgekeerde houten bekisting.
Tussen Rijkswegen A9 en A22 bij Velsen groef men de restanten van twee houten Midden-Bronstijd-boerderijen (ca. 1400–1000 v.Chr.) op. Zij waren beide 20 m. lang en 6–7 m. breed en bestonden uit een woon-, werk- en stalgedeelte en lagen ooit aan de westoever van het Oer-IJ. Bij de opgravingen werden onder meer aardewerk, botten en schelpen gevonden.
Andere Bronstijdsporen (vanaf 2000 v.Chr.) werden ontdekt (AWN, 1967–1970) aan de noordwestzijde van het dorp Velsen. Dit betrof aardewerk van zowel de Hilversumcultuur als de Wikkeldraad-cultuur, alsook barnstenen kralen. In 1979 werd tussen het oude dorp Velsen en het westelijk gelegen pontveer aan het kanaal deze [Hilversum]-laag weer aangegraven. Het resultaat was enkele aardewerkscherven, vier vuursteenafslagen en een bronzen ring. In Driehuis, tussen sportterrein Waterloo en de Driehuizerkerkweg, vond men op een lage zandrug een kleine boerenhoeve van veehouders uit de Brons-/IJzertijd, ca. 1000-800 v.Chr. Vondsten daarbij betroffen een aconische pot, kom met ringoortje, een handgevormde, hard gebakken pot met stafband en nagelindrukken bij de schouder, drie vuurstenen spitse werktuigjes, ijzerslak en bot van hert.
Keerploeg-voren op akkers uit de vroege IJzertijd (ca.800-500 v.C.) zijn ontdekt in de zandige ondergrond nabij het voormalige station IJmuiden-Oost. Zuidelijk langs het kanaal in IJmuiden op oud heideduinzand werd bodembewerking geconstateerd in de vorm van omgekeerde grasplaggen over stuifzand.
Prehistorische agrarische bewoning en ijzerbewerking in het gebied is voorts bewezen door onder andere de vondst van het uiteinde van een uit leem gebakken blaaspijp en stukken ijzerslak bij het Spanjaardsbergje (een voormalige zandheuvel die deel uitmaakte van een grotere zandrug met ingesloten zoetwaterbel) bij de Cremerlaan in Santpoort-Noord (ca. 400 v.Chr.) en van ijzerslakken samen met IJzertijd-scherven gevonden op het Hoogoven-terrein. Op het Spanjaardsbergje bleken zes à zeven cultuurlagen (Late IJzertijd-Romeinse Tijd, 400 v.Chr.-300 na Chr.) boven elkaar te liggen, gescheiden door lagen stuifzand. Men gebruikte hier de spinklos en het weefgetouw, smolt en smeedde ijzeroer tot messen of ploegscharen en bereidde zeezout.
Ter hoogte van de spuisluizen bevond zich een cultuurlaag met aardewerkscherven uit de Midden-IJzertijd (500-250 v.C.) en een boerderijstructuur met akkerlagen met keerploegsporen aan de Lagersstraat uit dezelfde periode. Een zone ten noorden van de Tweede en Derde Rijksbinnenhaven bevat tientallen hectares akkercomplexen en meerdere daarbij horende boerderijplattegronden uit de IJzertijd en Romeinse Tijd.
Een zeldzame offercultusplaats (vanaf 6e/7e eeuw v.Chr.) op een zandrug die ook dierenpootafdrukken en karrensporen bevatte, alsook veel (edel-)metalen voorwerpen in het zand erbij uit de Late IJzertijd / Romeinse Tijd (ca. 400 v.Chr.-400 n.Chr.) bevond zich in de zuidwestelijke hoek van de huidige Hofgeest nabij Santpoort en Velserbroek (vindplaats B6). Uit ruwweg dezelfde periode komt ook een boerennederzetting uit Velsen-Noord bij Rooswijk. Bij de Van Lenneplaan/Doodweg te Driehuis lag een crematiegraf (ca. 500 v.Chr.) in de vorm van een Harpstedt-achtige urn voorzien van een schoteldeksel. Daarbij een spinklosje van aardwerkscherf gemaakt. Uit dezelfde omgeving stammen voorts vondsten als een vuurstenen sikkel, bewerkt hertshoorn en aardewerk (5e-4e eeuw v.Chr.)
Een eikenhouten werphout voor de jacht werd te Velsen-Noord/Rooswijk gevonden en gedateerd op ca. 470 v.Chr. Op een terrein aan de Spaarnestraat in IJmuiden vond een archeoloog aardewerkscherven uit ca. 350 v.Chr. Er lag daar in die periode een moerassige vallei ('saap') waardoorheen een smalle, droge duinrug liep waar begroeiing was weggekapt en ondergespit. Op het terrein van Tata Steel vond men een hurkgraf uit de derde eeuw v.Chr. Resten van een woning uit ca. 200 v.Chr. werden gevonden in IJmuiden-Oost, grens Heerenduinweg-Maasstraat. Hier lag een (natte) vallei. Op het voormalige Hoogoventerrein kwam uit een akker een te klein kuilgraf tevoorschijn met het skelet van een vrouw uit de periode 174-19 v.Chr.; eroverheen kwam een andere akker. In de nabijheid bevond zich een drieschepig woonstalhuis. Resten van een inheemse boerderijennederzetting uit 250 v.Chr. - 12 na Chr. werden gevonden op het terrein van de voormalige Theo Thijssenschool aan de Lagerstraat in IJmuiden. Er werden brokken maalsteen, ca.500 handgevormde scherven, lichtgebakken van inheems aardewerk, dierenbotten, paalkuilen en een pot met rode stof (waarschijnlijk oker) gevonden. Verder keerploegsporen op akkers uit de 2e -3e eeuw n.C., greppels en waterputten van voor de duinstreek (ook in Castricum gevonden) kenmerkende stapelingen van grote, bodemloze potten als waterput in het zand. Inheems-Romeinse sporen werden ook in de omgeving aangetoond.
Romeinse tijd Door de Romeinen werden vanaf 14/15-28 n.Chr. respectievelijk 39/40-47 n.Chr. twee met spitsgrachten omringde en met palenrijen afgezette militaire tentenkampen gesticht alsook een verdedigbare haven met kades, pieren en zelfs rechthoekige scheepsonderkomens aan het toenmalige Oer-IJ (huidige locatie: Spaarnwouderpolder aan het Noordzeekanaal tussen Velsertunnel en Wijkertunnel, nabij het vuilverwerkingsbedrijf). Deze havenfortificaties (archeologisch voorheen bekend als castella Velsen I en II) heetten beide mogelijk Flevum. Het tweede kamp wordt heden echter veel groter geacht dan voorheen werd aangenomen en zal het noordelijkste Romeinse castrum aan de limes zijn geweest. Misschien niet toevallig bevond zich in de buurt al een belangrijke eeuwenoude inheemse (Friese) offerplaats bij het huidige Velserbroek, vindplaats B6, hoek Hofgeest, Santpoort-Velserbroek.
Velsen I werd belegerd door Friezen tijdens de Friese opstand tegen de te hoge belastingen van gouverneur Olennius in 28 n.Chr. Vervolgens is Velsen II als castrum gebouwd tijdens nieuwe campagnes en bij één daarvan op last van keizer Claudius verlaten rond 47 n.Chr. Er zijn zwarte scherven van versierd aardewerk gevonden die prof. Bosman toewees aan de Chauken. Vondsten uit Velsen I, als Romeinse loden slingerkogels, verwijzen naar strijd. Prof. Bosman meldde ook een slingerkogelvondst vanuit elders in Noord-Holland. Voorts werden militaire kleine vondsten (o.a. bronzen harnasplaatjes en paardentuigdecoraties) en Romeinse scherven aangetroffen bij de bouw van de Velsertunnel, alsook enkele 'terra sigillata'-scherven uit de ringgracht van de Ruïne van Brederode te Santpoort. Deze laatste kunnen zijn meegevoerd door inheemse bewoners als curiositeit uit de (verlaten?) Romeinse havenkampen. Een belangrijke vondst uit fort Velsen I betrof een waterput waarin enkele lichamen, onder meer dat van een Romeinse officier voorzien van een dolk, waren gedumpt onder een stapel veldkeien. Het feit dat rijk versierde wapenonderdelen op het skelet aanwezig waren, lijkt te wijzen op een haastige 'bijzetting' door Romeinen zelf; Friese vijanden zouden die wel hebben meegenomen. Een andere put bevatte een paardenskelet, wat kan wijzen op opzettelijke vergiftiging van het drinkwater. Een dergelijke vorm van vergiftiging van het drinkwater hier wordt ook vermeld door de Romeinse historicus Tacitus en ook in een Romeins fort in Duitsland (ten tijde van generaal Drusus) is opzettelijke putvergiftiging d.m.v. dierenkadavers bij het verlaten van de locatie geconstateerd. De militaire havens vormen de meest noordelijke verdedigingspunten aan de zogenaamde Romeinse limes die bekend zijn. Verwacht kan niet worden dat nabij de plaats waar het Oer-IJ uitmondde in de Noordzee (nabij Castricum), de Romeinen eveneens een versterkte plaats zullen hebben gehad teneinde de vaak zeerovende Chauken buiten hun inlandse vaarroute te houden, want dat gat moet al (zo goed als) gesloten zijn geweest voor de Romeinen hier kwamen, zoals bleek uit geologisch onderzoek in de duinen bij Schoorl. Enkele honderden meters noordoostelijk van het nieuwe pompstation (ter hoogte van het 17e-eeuwse landgoed 'Westerhout') werd door AWN-Werkgroep Hoogovens, Sandra Vons-Comis) in januari 1979 een 10 cm. dikke humuslaag en twee greppels uit de Romeinse tijd opgegraven. Onderin in een der greppels lag een inheemse ('Friese') scherf. Vindplaats B6 op de Hofgeest te Velserbroek leverde als zandrug in omringend drassig veen en als offerplaats o.a. ook Romeinse vondsten als munten, wapens en fibulae (mantelspelden) op. Akkers met sporen uit de Romeinse Tijd en Middeleeuwen (kam, munt, gebouw met haardplaats uit begin 9e eeuw) bevonden zich ook nabij het hoofdkantoor van Tata Steel (voorheen Hoogovens en Corus). Romeinse voorwerpen zoals speelschijfjes waren ook aanwezig op het voormalige buiten 'Rooswijk' in Velsen-Noord. Bij de voormalige Halte Zeeweg te IJmuiden kwam Germaans/Fries (Westergo), handgevormd aardewerk tevoorschijn uit de 1e eeuw n.Chr.. Een beekbedding uit de 2e eeuw n.Chr. ontdekt op het oude Hoogovens-terrein bevatte op de bodem vele takkenbundels, mogelijk ter aanpassing van de stroomsnelheid en/of de waterhoogte. Romeinse vondsten zijn ook gemeld van het terrein ten westen van de Duin- en Kruidbergerweg, op de grens van Santpoort en Driehuis alsook in volkstuintjes langs het voormalige spoor tussen IJmuiden en Driehuis, ter hoogte van park Schoonenberg.
Middeleeuwen