alternativtext=Schilleree mit Landschop, See, Schipp, Buer, Fischer, Rapphohn un lütt links unner Ikarus, de daalfullen is un versuupt|duum|Landschop mit den Fall vun Ikarus (Pieter Bruegel den Olen toschreven, üm 1555–68). Links in der Eck de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun de Schilleree as Titelbild Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! (Ünnertitel: Die Geschichte eines Ehrgeizigen)Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen is en Roman vun Friedrich Ernst Peters ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen plattdüütsch-hoochdüütschen Bildungsroman un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre.
De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive holsteensche Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtiet demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Dat he em överdrepen, mit de Vollsteders afreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen kann, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang, dat mit den Fall vun Ikarus in de Schilleree Landschop mit den Fall vun Ikarus vergleken warrt.
De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnitt, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtiet op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven.
Inholt Plattdüütsche Deel De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben. „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“, heet dat dor in de Roman to.Vulltext Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen, S. 44. De eersten dree Kapitels sünd en Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun den Amtsvörsteiher instellt.
De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „infreen“ mööt. Dat will seggen se mööt ene Arvsche vun enen Hoff freen. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.
As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he op sien Dörp daaltokieken. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena un Jochen raadt Heine ene Karriere bi’t Militär an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken.
Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. Vundeswegen besüppt sik Heine vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, dat he sik dor mit Jörn meten kann. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und geiht in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Blatt steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt.
Hoochdüütsche Deel
Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in Bohrenfeld bi Hamborg. He het sik in enen herrnhülligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller, to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na Rendsborg versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertiet al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen.
De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet: „“Breev vun Peters an den Fründ Otto Kröger vun’n 9. Dezember 1912, Nalaat vun Peters in de Sleswig-Holsteenschen Landsbibliotheek. Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!
Kontext un Spraak alternativtext=Deerns op en Sitt, de op en Balken rund geiht. Dat Deernsversöcht enen lütten Stecker dörch einen Ring to kriegen, wiel des se op den Sitz rundgeiht. En Jung schuuvt se an. Lüüd steiht ümto |duum|Dat Ringfohren in Sleswig-Holsteen (na en Teken vun K. Storch, 1896 in Die Gartenlaube) De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in de Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat Ringfohren vun de Deerns, dat Wettscheten vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat Oornbeer, de Naam för’t Oorndankfest, in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de Dööp vun enen Kind. Vgl. hier Heimatbuch des Kreises Rendsburg. Ruutgeven vun Jürgen Kleen u. a. Rendsborg, Möller, 1922; Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch. Rutgeven vun Otto Mensing. Niemünster: Wachholtz, 1927 ff. Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de Hoov, grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr.
De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Kaiserriek, de an Heinrich Mann sienen Roman Der Untertan (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un den militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Süüf, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn:
„“ (S. 235) Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchwinnen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.
Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op den goden Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „“Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!, S. 231. (He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘) Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert.