De Bildungsroman oder Billensroman betekent in den Literaturwetenschop en literoorsch Genre, dat behannelt woans en Protagonist vun en Kind to en wussen Person ranwasstLynch 1999.Bakhtin 1996, S. 21.Jeffers 2005, S. 2.„Bildungsroman“, Encyclopædia Britannica, 22. April 2013. De Begreep kümmt vun de hoogdüütschen Wöör „Bildung“ un „Roman“ un wurr as Fackbegreep ook in anner Spraken övernahmen.
Oorsprung Johann Karl Simon Morgenstern prääg den Begreep 1819. Wilhelm Dilthey het den Begrerp later (1870/1905) wieder bekannt maakt.Engel 2008, S. 263–266.Summerfield/Downward 2010, S. 1. As klassisch Bispeel gellt Johann Wolfgang von Goethe sien Wilhelm Meisters Lehrjahre (1795/96), man ok Christoph Martin Wieland siene Geschichte des Agathon (1767) tellt faken as enen fröhen Vertreder.Jeffers 2005, S. 49.Swales 1978, S. 38. Bispeel för enen deelwies plattdüütschen Bildungsroman is Friedrich Ernst Peters sien Wark Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!.
De Bildungsroman het sik siet dat 19. Johrhunnert internatschonal verbreedt un vele Varianten vörbröcht, dorünner de Entwicklungsroman, de Erziehungsroman un de Künstlerroman. Ok moderne Formen as autobiograafsche Texten oder Filmen, dat coming-of-age-Genre, warrt deelwies to dat Genre torekent.
Kennteken vun dat Genre
Typsch för den Bildungsroman sünd de meist jungen, eerst noch unbefohren Helden, de dör Beleevnissen, Konflikten un Krisen lütt bi lütt to en wussen Person riept un sienen Platz in de Sellschop finnt. Dorbi steiht faken der spannte Tostand twischen Individuum un Sellschop in’n Middelpunkt, den den Protagonist in’n Verloop vun de Roman överwinnt oder tominnst reflekteert.
In enen Bildungsroman geiht dat daarümm woans ene zentrale Figur mit verschedene Weltbereiken ümgeiht. So steiht de Bildungsroman twischen de Figurenroman un Ruumroman.Jürgen Jacobs: Wilhelm Meister und seine Brüder. Untersuchungen zum deutschen Bildungsroman. München 1972, S. 271. De zentrale Figur, de Held, wasst ran un diene Ümwelt nimmt op sienen Weg to ene wussen Person op em Inflod.Jürgen Jacobs: Wilhelm Meister und seine Brüder. Untersuchungen zum deutschen Bildungsroman. München 1972, S. 14. De Roman speelt Sim meist in de Jöogd vun den Helden af geiht över mehre Johren, faken sogor Johrteihnden. So wiest de Bildungsroman ok Elementen vun ene Biografie op.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 39 f.
De Opbo vun den Bildungsroman is faken dreedeelt un folgt dat Schema „Jöögdjohren – Wannerjohren – Meisterjohren“. Dat typische Bispeel is Goethe sien Wilhelm Meisters Lehrjahre.Hans Heinrich Borcherdt: Bildungsroman. 1958, S. 177. Anner Schemata sünd aver ok to Finnen.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 23.
Betog op den Bildungsbegreep vun de Opklärung
Ene zentrale Rull speelt – in Ünnerscheed to’n Entwicklungsroman – bi’n Bildungsroman en besünnern Bildungsbegreep. Vun de Antike afleidt, meent de Begreep Bildung siet de Opklärung un den Storm un Drang dat fre’e individuelle Ranwassen vun den Minsch to en höger, positiv Maal. De Begreep ümfaat dat Utbillen vun den Verstand un ok dat Utbileb vun den Natschonalcharakter. En anner Kennteken is de „Anbildung“; de Inflood vun buten, de Anlagen, de vun al dor sünd, dehn left.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 2. Elke Bildungsroman hett Bezug op disse Begriff.Jürgen Jacobs: Wilhelm Meister und seine Brüder. Untersuchungen zum deutschen Bildungsroman. München 1972, S. 14.
Bildungsbetog twischen Schriever, Protagonist un Leser
Bildung schall bi’n Bildungsroman nich bloots dat Thema wwen, man ok an den Leser wiedergeven warrn.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 37. So as bi’n didaktschen Opklärungsroman passeert dat dör dat den Verteller, de sik sülvst bewusst un mit ene misschonaarsche Överlegenheid sienen Vörsprung an Bildung wiest.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 40. Disse distanzeerte, faken ironsche VertellerRolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 27. is also tohoop mit den Helden un den Leser en wichtigen Deel vun eben Bildungsroman.Rolf Selbmann: Der Deutsche Bildungsroman. Stuttgart 1984, S. 39 f.
Bispelen
Vörlöper vun Ibn Tufail (12. Johrhunnert).Joy Palmer; Liora Bresler; David Edward Cooper (Hrsg.): Fifty major thinkers on education: from Confucius to Dewey. Routledge, 2001, S. 34. Parzival vun Wolfram vun Eschenbach (13. Johrhunnert). Sir Gawain and the Green Knight (14. Johrhunnert).
16. Johrhunnert (eerste Utgaav 1554).El lazarillo de Tormes. Ministerio de Educación, Cultura y Deporte (Spanien), 2004, S. 1.
17. Johrhunnert vun Baltasar Gracián (eerste Utgaav 1651). Gellt meist as dat eerste moderne Wark vun dat Genre
18. Johrhunnert Memoirs of a Woman of Pleasure (Fanny Hill) vun John Cleland (1748).Aaron Hanlon: „Fanny Hill and the Legibility of Consent“. In: ELH, 86 (2019), H. 4, S. 941–966. The History of Tom Jones, a Foundling vun Henry Fielding (1749). Candide vun Voltaire (1759).Helena Feder: Ecocriticism and the Idea of Culture. Routledge, 2014. The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman vun Laurence Sterne (1759). vun Christoph Martin Wieland (1767) – faken as de eerste „echte“ Bildungsroman bekeken. Wilhelm Meisters Lehrjahre vun Johann Wolfgang von Goethe (1795–96).
19. Johrhunnert I promessi sposi vun Alessandro Manzoni (1827). Le Rouge et le Noir vun Stendhal (1830). Sartor Resartus vun Thomas Carlyle (1833–34). Oliver Twist vun Charles Dickens (1838). Agnes Grey vun Anne Brontë (1847). Jane Eyre vun Charlotte Brontë (1847).Cortney Lollar: „Jane Eyre: A Bildungsroman“. In: The Victorian Web, 1996. Wuthering Heights vun Emily Brontë (1847).Victorian Fiction as a Bildungsroman. Cambridge Scholars Publishing, 2019. (nich fardigstellt) vun Fjodor Dostojewski (1849).Joseph Frank: Dostoevsky: His Life and Work. Princeton University Press, 2010, S. 114. David Copperfield vun Charles Dickens (1850). Villette vun Charlotte Brontë (1853). Der grüne Heinrich vun Gottfried Keller (1855).„The Bildungsroman in Nineteenth-Century Literature“. Enotes. The Morgesons vun Elizabeth Stoddard (1862). Great Expectations vun Charles Dickens (1861).Matthew Taft: „The work of love: Great Expectations and the English Bildungsroman“. In: Textual Practice, 2020. Little Women vun Louisa May Alcott (1869).Katie Trumpener: „Little Women and the collective Bildungsroman“. In: Textual Practice, 2020. L'Éducation sentimentale vun Gustave Flaubert (1869). Roderick Hudson vun Henry James (1869). Podrostok vun Fjodor Dostojewski (1875).Liza Knapp: „Dostoevsky and the Novel of Adultery“. Core. The Portrait of a Lady vun Henry James (1881). Treasure Island vun Robert Louis Stevenson (1883). Adventures of Huckleberry Finn vun Mark Twain (1884). Kidnapped vun Robert Louis Stevenson (1886). What Maisie Knew vun Henry James (1897).Martin Coyle (Hrsg.): Encyclopedia of Literature and Criticism. Routledge, 1990, S. 593.
20. Johrhunnert Kim vun Rudyard Kipling (1901).Jed Esty: Unseasonable Youth. Oxford University Press, 2012. Unterm Rad vun Hermann Hesse (1906). Martin Eden vun Jack London (1909).„Martin Eden Summary“. Enotes. The Book of Khalid vun Ameen Rihani (1911).Geoffrey Nash: „The Book of Khalid“. In: New Comparison Journal, 1994. Sons and Lovers vun D. H. Lawrence (1913).„Sons and Lovers as Bildungsroman“. Enotes. A Portrait of the Artist as a Young Man vun James Joyce (1916). Demian vun Hermann Hesse (1919).„Demian“. Oxford Reference. This Side of Paradise vun F. Scott Fitzgerald (1920).Jack Hendriksen: This Side of Paradise as a Bildungsroman. 1993. Der Zauberberg vun Thomas Mann (1924). Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! vun Friedrich Ernst Peters (1925). vun Bibhutibhushan Bandyopadhyay (1929).Meenakshi Mukherjee: Realism and Reality. Oxford University Press, 1985, S. 128. Their Eyes Were Watching God vun Zora Neale Hurston (1937).Nicolas Tredell: „Their Eyes Were Watching God“. In: Critical Approaches to Literature, 2017. A Tree Grows in Brooklyn vun Betty Smith (1943). The Catcher in the Rye vun J. D. Salinger (1951).„The Top 13 Coming-of-Age Novels“. The Top 13, 2009. Invisible Man vun Ralph Ellison (1952). Children of Violence vun Doris Lessing (1952–1969).„Nobel Prize Bio-Bibliography: Doris Lessing“. In the Castle of My Skin vun George Lamming (1953).„George Lamming“. Encyclopædia Britannica. A Separate Peace vun John Knowles (1959). Goodbye, Columbus vun Philip Roth (1959).Jesse Lee Kercheval: Building Fiction. 1997, S. 101. To Kill a Mockingbird vun Harper Lee (1960). Wake in Fright vun Kenneth Cook (1961).Frances Peters-Little u. a.: Passionate Histories. ANU Press, 2010, S. 62. The Emperor of Ice-Cream vun Brian Moore (1965).Patrick Hicks: „History and Masculinity“. In: The Canadian Journal of Irish Studies, 1999. Dune vun Frank Herbert (1965).Gaile McGregor: „The Technomyth in Transition“. In: Journal of American Studies, 1987. The Outsiders vun S. E. Hinton (1967).Melanie Kinchen: „Bildungsroman Novels for Young Adults“, 2006. A Wizard of Earthsea vun Ursula K. Le Guin (1968).Jan Griffin: „Ursula Le Guin's Magical World of Earthsea“. In: The ALAN Review. Bright Lights, Big City vun Jay McInerney (1984).Jay McInerney: „The Good Life“. Random House. Häräntappoase vun Anna-Leena Härkönen (1984).Eeva-Kaarina Kolsi: Artikel in Ilta-Sanomat, 2020. Ender's Game vun Orson Scott Card (1985). Oranges Are Not the Only Fruit vun Jeanette Winterson (1985).„Oranges Are Not the Only Fruit: Context“. Sparknotes. It vun Stephen King (1986). Norwegian Wood vun Haruki Murakami (1987).Alyssa Rosenberg: Artikel in The Atlantic, 2010. The Alchemist vun Paulo Coelho (1988).
Literatur Elizabeth Abel; Marianne Hirsch; Elizabeth Langland: The Voyage In: Fictions of Female Development. Hanover (NH): University Press of New England 1983. Mikhail Bakhtin: Speech Genres and Other Late Essays. Austin (TX): University of Texas Press 1996, S. 10–59 („The Bildungsroman and its Significance in the History of Realism“), hrsg. von Caryl Emerson und Michael Holquist. Stella Bolaki: Unsettling the Bildungsroman: Reading Contemporary Ethnic American Women's Fiction. Amsterdam / New York: Rodopi 2011. Gregory Castle: Reading the Modernist Bildungsroman. Gainesville: University Press of Florida 2006. Manfred Engel: „Variants of the Romantic 'Bildungsroman' (with a Short Note on the 'Artist Novel')“. In: Gerald Gillespie; Manfred Engel; Bernard Dieterle (Hrsg.): Romantic Prose Fiction. Philadelphia: John Benjamins 2008, S. 263–295. Jed Esty: Unseasonable Youth: Modernism, Colonialism, and the Fiction of Development. Oxford: Oxford University Press 2011. Pin-chia Kingston A. Feng: The Female Bildungsroman by Toni Morrison and Maxine Hong Kingston: A Postmodern Reading. New York: Peter Lang 1997. Barbara Foley: Radical Representations: Politics and Form in U.S. Proletarian Fiction, 1929–1941. Durham (NC): Duke University Press 1993. Georg Wilhelm Friedrich Hegel: Aesthetics: Lectures on Fine Art. Volume One. Übers. von T. M. Knox. Oxford: Clarendon Press 1988. Anniken Telnes Iversen: Change and Continuity: The Bildungsroman in English. Dissertation, Universität Tromsø 2009. Martin Michael Japtok: Growing up Ethnic: Nationalism and the Bildungsroman in African-American and Jewish-American Fiction. Iowa City: University of Iowa Press 2005. Thomas L. Jeffers: Apprenticeships: The Bildungsroman from Goethe to Santayana. New York: Palgrave 2005. Maria Karafilis: „Crossing the Borders of Genre: Revisions of the Bildungsroman in Sandra Cisneros's The House on Mango Street and Jamaica Kincaid's Annie John“. In: Journal of the Midwest Modern Language Association, Bd. 31, Nr. 2, 1998, S. 63–78. Katrin Komm: „Entwicklungsroman“. In: Friederike Eigler; Susanne Kord (Hrsg.): The Feminist Encyclopaedia of German Literature. Westport: Greenwood Press 1997.