It Alde Testamint (Latyn: Vetus Testamentum) is de oantsjutting foar in samling religieuze geskriften dy't it earste part fan 'e Bibel foarmje, it hillige boek fan it kristendom en it joadendom. Hoewol't it rûchwei oerienkomt mei de Tenach, de joadske bibel, wurdt de namme "Alde Testamint" inkeld yn 'e kristlike kontekst brûkt, om it te ûnderskieden fan it lettere Nije Testamint. De oarspronklike tekst fan it Alde Testamint wie skreaun yn it Hebriuwsk, útsein guon passaazjes yn 'e boeken Ezra, Jeremia en Daniël, dy't yn it Arameesk wiene. De earste Fryske oersetting fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, kaam út yn 1943.
Ynhâld It Alde Testament hat boeken mei in grut ferskaat oan ynhâld. Der binne guons dy't histoaryske boeken neamd wurde, om't se de oerlevere ferhalen fan it Joadske folk omfiemje. Fierders binne der boeken mei útspraken fan profeten, wetboeken en boeken mei lieten en spreuken.
De boeken fan it Alde Testamint ferhelje efterinoar fan it oanbegjin en de skepping fan 'e wrâld en de minske troch God, de sûndfloed, de aartsfaars, de Ballingskip yn Egypte, de weromkear fan 'e âlde Hebreeërs nei it Unthjitten Lân, de skiednis fan it keninkryk Israel en letter fan it keninkryk Juda ûnder de rjochters en dêrnei de keningen, de ferrinnewearring fan dy beide keninkriken troch de Babyloaniërs en de Alde Assyriërs, de Babyloanyske Ballingskip en de weromkear fan 'e joaden út Babyloanje, en einigje mei de profesijen fan in hiele rige profeten.
De Kanon De gearstalling fan 'e kanon fan it Alde Testamint, de samling fan erkende boeken dus, is binnen de kristlike tsjerken in hjit hingizer. De protestantske denominaasjes erkenne inkeld de 24 boeken fan 'e joadske Tenach, sij it yn in folslein oare yndieling, sadat it yn harren Alde Testamint 39 boeken wurden binne. De Roomsk-Katolike Tsjerke erkent al dy 39 en noch 7 oaren deropta, sadat it totaal op 46 komt. De Gryksk-Otterdokse Tsjerke hat noch 3 oaren, mar foeget ek wer 2 boeken gear, en komt yn totaal dus op 48, en de Russysk-Otterdokse Tsjerke hat de 46 roomske en de 4 Gryksk-otterdokse boeken plus noch 1 ekstra: 51 dus. De Georgysk-Otterdokse Tsjerke hat noch wer ien ekstra, wat it totaal op 52 bringt. De Etiopysk-Otterdokse Tsjerke komt mei in folslein oare yndieling út op 46 boeken, wêrby't ûnderskate fan 'e protestantske bibelboeken geartroppe binne, wylst der oare, yn it Westen folslein ûnbekende teksten tafoege binne. Boeken dy't net ta de kanon (fan in beskate tsjerke) hearre, wurde (yn dat fermidden) de apokrife of deuterokanonike boeken neamd. Yn guon protestantske streamings wurde sokke apokrife boeken oan 'e ein fan it Alde Testamint opnommen as in nuttige mar net offisjeel erkende taheakke, mar yn oare, strangere, denominaasjes wurdt dat wer beslist net dien.
Yndieling De boeken fan it Alde Testamint, wat harren gearstalling ek krekt wêze mei, wurde tradisjoneel opdield yn in stikmannich groepkes, te witten: Wet, Skiednis, Poëzij en Wiisheid, Grutte Profeten en Lytse Profeten. Dizze yndieling is lykwols ûnoffisjeel en yn gjin inkele bibel as sadanich werom te finen.
De ûnderskate bibelboeken Hjirûnder de opsomming fan 'e boeken fan it Alde Testamint. De kanon (en folchoarder) is dy fan 'e Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978. De Kanonike Boeken Wet Genesis Exodus Leviticus Numeri Deuteronomium Skiednis Jozua Rjochters Jozua 1 Samuël 2 Samuël 1 Keningen 2 Keningen 1 Kroniken 2 Kroniken Ezra Nehemia Ester Poëzij en Wiisheid Job Psalmen Spreuken Preker Heechliet Grutte Profeten Jesaja Jeremia Kleilieten Ezechiël Daniël Lytse Profeten Hoséa Joël Amos Obadja Jona Micha Nahum Habakuk Sefanja Haggai Sacharja Maleächy De Deuterokanonike of Apokrife Boeken Judit de Wysheid fan Salomo Tobit Jezus Sirach Baruch it Brief fan Jeremia (Barûch 6) 1 Makkabeeërs 2 Makkabeeërs Ester (Gryksk) de Taheakken op it Boek Daniël Azarja Suzanne (Daniël 13) Bel en de Draak (Daniël 14)
Yn 'e kanon fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke folgje de boeken Tobit en Judit fuort nei Nehemia, wylst Ester (Gryksk) oan Ester tafoege is. Nei Ester komme 1 Makkabeeërs en 2 Makkabeeërs en nei it Heechliet folgje de Wysheid fan Salomo en Jezus Sirach. Barûch (it Brief fan Jeremia ynbegrepen) stiet tusken Kleilieten en Ezechiël yn; Azarja (of It Liet fan Azarja) foarmet in passaazje fan it boek Daniël (nei Daniël 3:23); en Suzanne en Bel en de Draak binne oan Daniël tafoege as de beide lêste haadstikken.
Ferliking fan ûnderskate yndielings fan it Alde Testamint
nû. joadendom protestantske tsjerken Roomsk-Katolike Tsjerke Gryksk-Otterdokse Tsjerke Russysk-Otterdokse Tsjerke Georgysk-Otterdokse Tsjerke Etiopysk-Otterdokse Tsjerke 1 Ḇerešiṯ Genesis Genesis Genesis Genesis Genesis Genesis 2 Šemot Exodus Exodus Exodus Exodus Exodus Exodus 3 Vayikra Leviticus Leviticus Leviticus Leviticus Leviticus Leviticus 4 Ḇamidḇar Numeri Numeri Numeri Numeri Numeri Numeri 5 Deḇarim Deuteronomium Deuteronomium Deuteronomium Deuteronomium Deuteronomium Deuteronomium 6 Yehošua Jozua Jozua Jozua Jozua Jozua Jozua 7 Šofṭim Rjochters Rjochters Rjochters Rjochters Rjochters Rjochters 8 Šmu'el Ruth Ruth Ruth Ruth Ruth Ruth 9 Melaḵim 1 Samuël 1 Samuël (of 1 Keningen) 1 Samuël (of 1 Keningen) 1 Samuël (of 1 Keningen) 1 Samuël (of 1 Keningen) Samuël 10 Yešayahu 2 Samuël 2 Samuël (of 2 Keningen) 2 Samuël (of 2 Keningen) 2 Samuël (of 2 Keningen) 2 Samuël (of 2 Keningen) Keningen 11 Yirmiyahu 1 Keningen 1 Keningen (of 3 Keningen) 1 Keningen (of 3 Keningen) 1 Keningen (of 3 Keningen) 1 Keningen (of 3 Keningen) 1 Kroniken 12 Yeḥezq'el 2 Keningen 2 Keningen (of 4 Keningen) 2 Keningen (of 4 Keningen) 2 Keningen (of 4 Keningen) 2 Keningen (of 4 Keningen) 2 Kroniken (ynkl. Gebed fan Manasse) 13 Ṯrei Asar 1 Kroniken 1 Kroniken 1 Kroniken 1 Kroniken 1 Kroniken Jubileeën 14 Ruṯ 2 Kroniken 2 Kroniken 2 Kroniken 2 Kroniken 2 Kroniken Henoch 15 Ṯehillim Ezra Ezra (of 1 Ezra) Ezra (Gryksk) of 1 Ezra 1 Ezra 1 Ezra Ezra-Nehemia 16 Iyyoḇ Nehemia Nehemia (of 2 Ezra) Ezra-Nehemia of 2 Ezra 2 Ezra 2 Ezra Ezra Kali en Ezra Sutu'el 17 Mišlei Ester Tobit Tobit 3 Ezra 3 Ezra Tobit 18 Qoheleṯ Job Judit Judit Nehemia Nehemia Judit 19 Šir Hašširim Psalmen Ester (ynkl. Ester (Gryksk)) Ester (ynkl. Ester (Gryksk)) Tobit Tobit Ester (ynkl. Ester (Gryksk) 20 Eiḵah Spreuken 1 Makkabeeërs 1 Makkabeeërs Judit Judit 1 Meqabyan 21 Dani’el Preker 2 Makkabeeërs 2 Makkabeeërs Ester (ynkl. Ester (Gryksk) Ester (ynkl. Ester (Gryksk) 2 en 3 Meqabyan 22 Esṯer Heechliet Job 3 Makkabeeërs 1 Makkabeeërs 1 Makkabeeërs Job 23 Ezra Jesaja Psalmen Job 2 Makkabeeërs 2 Makkabeeërs Psalmen 24 Diḇrei ha-Yamim Jeremia Spreuken Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden) 3 Makkabeeërs 3 Makkabeeërs Messalë (Spreuken 1-24) 25 Kleilieten Preker Spreuken Job 4 Makkabeeërs Tägsas (Spreuken 25-31) 26 Ezechiël Heechliet Preker Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden) Job Wysheid fan Salomo 27 Daniël Wysheid fan Salomo Heechliet Gebed fan Manasse Psalmen (ynkl. Psalm 151 en Oaden) Preker 28 Hoséa Jezus Sirach Wysheid fan Salomo Spreuken Gebed fan Manasse Heechliet 29 Joël Jesaja Jezus Sirach Preker Spreuken Jesaja 30 Amos Jeremia Jesaja Heechliet Preker Jeremia (ynkl. Kleilieten, Brief fan Jeremia, Barûch en 4 Barûch 31 Obadja Kleilieten Jeremia Wysheid fan Salomo Heechliet Ezechiël 32 Jona Barûch (ynkl. Brief fan Jeremia) Kleilieten Jezus Sirach Wysheid fan Salomo Daniël (ynkl. Azarja, Suzanne en Bel en de Draak) 33 Micha Ezechiël Barûch Jesaja Jezus Sirach Hoséa 34 Nahum Daniël (ynkl. Azarja, Suzanne en Bel en de Draak) Brief fan Jeremia Jeremia Jesaja Amos 35 Habakuk Hoséa Ezechiël Kleilieten Jeremia Micha 36 Sefanja Joël Daniël (ynkl. Azarja, Suzanne en Bel en de Draak) Barûch Kleilieten Joël 37 Haggai Amos Hoséa Brief fan Jeremia Barûch Obadja 38 Sacharja Obadja Joël Ezechiël Brief fan Jeremia Jona 39 Maleächy Jona Amos Daniël (ynkl. Azarja, Suzanne en Bel en de Draak) Ezechiël Nahum 40 Micha Obadja Hoséa Daniël (ynkl. Azarja, Suzanne en Bel en de Draak) Habakuk 41 Nahum Jona Joël Hoséa Sefanja 42 Habakuk Micha Amos Joël Haggai 43 Sefanja Nahum Obadja Amos Sacharja 44 Haggai Habakuk Jona Obadja Maleächy 45 Sacharja Sefanja Micha Jona Jezus Sirach 46 Maleächy Haggai Nahum Micha Josippon 47 Sacharja Habakuk Nahum 48 Maleächy Sefanja Habakuk 49 Haggai Sefanja 50 Sacharja Haggai 51 Maleächy Sacharja 52 Maleächy
Ynterpretaasje fan it Alde Testamint De kristenen neame it earste part fan de Bibel it Alde Testamint om't it neffens harren ferwizings befettet dy't nei de komst fan harren ferlosser Jezus Kristus ferwize soene en om't it oan it Nije Testamint foarôfgiet. Yn it Nije Testamint wurde dêrom foar it Alde Testamint ek de nammen "Earste Ferbûn" of "Earste Testamint" brûkt, mar dy nammen slane mear op it ferbûn dat yn it Alde Testamint beskreaun wurdt as op 'e Aldtestamintyske boeken sels.
Fryske oersetting De earste Fryske oersettings út it Alde Testamint betroffen fragmintaryske passaazjes yn Aldfryske rjochtsteksten út 'e Midsiuwen, de âldste út 'e trettjinde iuw en benammentlik fan Exodus 20:1-17 (de Tsien Geboaden). Dêrnei waard yn 'e njoggentjinde iuw úteinsetten mei fragmintaryske oersettings út 'e rest fan it Alde Testamint, wylst om 1900 hinne ferskate âldtestamintyske bibelboeken yn har gehiel ferfryske waarden (Joël, Ruth, Jona). It hiele Frysktalige Alde Testamint kaam út yn 1943, wat de bibeloersetting fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma folslein makke (it Nije Testamint wie yn 1933 al útkommen). Fan 1966 ôf waard der wurke oan in totaal nije bibeloersetting, dy't yn 1978 ferskynde as de Nije Fryske Bibeloersetting. Dy is noch altiten yn gebrûk, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995.
Kategory:Bibel Kategory:Joadendom Kategory:Kristendom Kategory:Hebriuwsktalich non-fiksjewurk Kategory:Klassyk Hebriuwske literatuer Kategory:Joadsk non-fiksjewurk Kategory:Kristlik non-fiksjewurk Kategory:Non-fiksjewurk út de Aldheid Kategory:Fryske oersetting