De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) is in polityk en militêr bûn fan 32 lannen yn Jeropa en Noard-Amearika, dat him rjochtet op de kollektive feiligens en ferdigening fan syn lidsteaten.NATO's purpose, NATO.NATO member countries, NATO. De organisaasje waard oprjochte op 4 april 1949, doe't yn Washington yn de Feriene Steaten it Noard-Atlantysk Ferdrach ûndertekene waard troch tolve lannen út Jeropa en Noard-Amearika. Sûnt de oprjochting is it tal lidsteaten troch ferskate útwreidings tanommen; mei de tatreding fan Sweden op 7 maart 2024 kaam it tal leden op 32.
De grûnslach fan it bûn is it prinsipe fan kollektive ferdigening, dat fêstlein is yn kêst 5 fan it Noard-Atlantysk Ferdrach.Collective defence and Article 5, NATO. Dêryn is bepaald dat in wapene oanfal op ien of mear lidsteaten yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op alle lidsteaten. De oare leden binne yn sa'n gefal ferplichte de oanfallen lidsteat by te stean mei maatregels dy't se sels needsaaklik achtsje; dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle. Besluten binnen de NATO wurde troch de lidsteaten op basis fan konsensus nommen.
Yn de Kâlde Oarloch lei de klam fan de NATO benammen op de ferdigening fan har lidsteaten yn West-Jeropa en Noard-Amearika en op militêre ôfskrikking.A short history of NATO, NATO. Nei de ein fan de Kâlde Oarloch waard de taak fan it bûn breder en krigen ek partnerskippen mei net-lidsteaten, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet in grutter plak.The Alliance's New Strategic Concept, 1991, NATO.The Alliance's Strategic Concept, 1999, NATO. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam binnen it bûn wer mear klam te lizzen op ôfskrikking en de ferdigening fan it eigen ferdrachsgebiet.Wales Summit Declaration, NATO, 5 septimber 2014.NATO leaders approve new Strategic Concept, NATO, 29 juny 2022.
It politike en bestjoerlike haadkertier fan de NATO stiet yn Brussel yn Belgje en is ek it fêste sitplak fan de Noardatlantyske Ried, it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan it bûn.NATO Headquarters, NATO. De ôfkoarting NATO komt fan de offisjele Ingelske namme North Atlantic Treaty Organization. Yn it Frânsk hjit de organisaasje Organisation du traité de l'Atlantique nord, ôfkoarte ta OTAN. Ingelsk en Frânsk binne sûnt de oprjochting de beide offisjele talen fan de organisaasje.Final Communiqué, first session of the North Atlantic Council, NATO, 17 septimber 1949.
Doel De kearn fan de kollektive ferdigening fan de NATO is kêst 5 fan it Noardatlantysk Ferdrach. Dêryn hawwe de partijen ôfpraat dat in wapene oanfal op ien of mear fan harren yn Jeropa of Noard-Amearika beskôge wurdt as in oanfal op allegear. As sa'n oanfal plakfynt, sil elke partij, mei in berop op it rjocht op yndividuele of kollektive selsferdigening út kêst 51 fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, de oanfallen partij of partijen bystean troch fuortendaliks de maatregels te nimmen dy't se needsaaklik achtet. Dêr kin ek it brûken fan wapene macht ûnder falle.
Organisaasje thumb|NATO-gearkomste yn 2002. De siktaris-generaal is de heechste ynternasjonale boargerfunksjonaris fan de NATO en is ûnder oare foarsitter fan de Noardatlantyske Ried. Sûnt 1 oktober 2024 is Mark Rutte siktaris-generaal.Mark Rutte, NATO. De Noardatlantyske Ried is it wichtichste politike beslútfoarmjende orgaan fan de organisaasje en bestiet út fertsjintwurdigers fan alle lidsteaten. De Ried komt op syn minst alle wiken gear en besluten wurde op basis fan konsensus nommen.North Atlantic Council, NATO.Consensus decision-making at NATO, NATO. De Militêre Kommisje advisearret de politike organen fan de NATO oer militêre saken.Military Committee, NATO.
It haadkertier fan de NATO is fêstige yn Brussel. De organisaasje hie har haadkertier earst yn Londen en ferhuze yn april 1952 nei Parys, dêr't it earst yn it Palais de Chaillot ûnderbrocht waard en letter in nij haadkertier by Porte Dauphine krige. Nei it Frânske beslút fan 1966 om him út de yntegrearre militêre kommandostruktuer werom te lûken, waard it politike haadkertier nei Brussel ferpleatst. It haadkertier dêr waard op 16 oktober 1967 yn gebrû nommen.
Yn novimber 1968 waard de Eurogroup foarme as oerlisorgaan fan Jeropeeske NATO-lannen op it mêd fan definsje. De Eurogroup hold mei yngong fan 1 jannewaris 1994 op te bestean.Eurogroup, NATO.
Politike struktuer Elk fan de 32 lidsteaten hat in permaninte delegaasje by it NATO-haadkertier yn Brussel. Oan it haad fan sa'n delegaasje stiet in permaninte fertsjintwurdiger, yn 'e regel in ambassadeur. De permaninte fertsjintwurdigers foarmje mei-inoar de Noardatlantyske Ried, dy't de politike autoriteit hat om besluten út namme fan de NATO te nimmen.
De Noardatlantyske Ried komt geregeldwei op it nivo fan permaninte fertsjintwurdigers gear, mar kin ek gearkomme mei ministers fan Bûtenlânske Saken, ministers fan Definsje of steats- en regearingslieders. Besluten fan de Ried hawwe deselde status, ûnôfhinklik fan it nivo dêr't de gearkomste op holden wurdt. De siktaris-generaal sit de gearkomsten foar.
Besluten wurde by de NATO net by mearderheid fan stimmen nommen, mar troch konsensus. Dat betsjut dat der formeel net stimd wurdt en dat in beslút allinnich nommen wurdt as alle lidsteaten dermei ynstimme kinne. De lidsteaten behâlde dêrby harren soevereiniteit en bliuwe sels ferantwurdlik foar harren besluten.
Elke lidsteat hat ek in militêre fertsjintwurdiger by de NATO. Dy fertsjintwurdigers foarmje de Militêre Kommisje, dy't de Noardatlantyske Ried en oare politike organen militêr advys jout en rjochting jout oan de twa strategyske kommandanten fan de NATO. De Militêre Kommisje komt ek geregeldwei gear op it nivo fan de heechste militêre lieders fan de lidsteaten.
Militêre struktuer thumb|right|240px|NATO E-3A dy mei Amerikaanske F-16's fleant yn in NATO oefening
De militêre kommandostruktuer fan de NATO hat twa strategyske kommando's: Allied Command Operations (ACO) en Allied Command Transformation (ACT). ACO is ferantwurdlik foar it plannen en útfieren fan NATO-operaasjes, wylst ACT him benammen dwaande hâldt mei de oanpassing fan de militêre kapasiteiten fan it bûn, ynteroperabiliteit, doktrine, training en de tarieding op takomstige feiligensútdagings.Allied Command Operations, NATO.Allied Command Transformation, NATO.
Foar 2003 wienen de twa strategyske kommando's Allied Command Europe, ûnder de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), en Allied Command Atlantic, ûnder de Supreme Allied Commander Atlantic (SACLANT). Yn 2003 waard de kommandostruktuer feroare en ûntstienen de hjoeddeiske Allied Command Operations en Allied Command Transformation.
De kommandant fan Allied Command Operations draacht de titel Supreme Allied Commander Europe (SACEUR) en hat syn haadkertier yn it Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) by Mons yn Belgje. Allied Command Transformation hat syn haadkertier yn Norfolk, Firginia, yn de Feriene Steaten.
NATO opereart sels mei in oantal NATO E-3A AWACS radar fleantugen dy't stasjonearre binne op Fleanbases Geilenkirchen yn Dútslân.
Lidsteaten Lannen, mei jier as datum fan lid wurden: right|thumb|450px|De groei fan 'e NATO yn Jeropa oant en maart 2024.
20px Albaanje - 2009 20px Belgje - stiftsjend lid 20px Bulgarije - 2004 20px Denemark - stiftsjend lid 20px Dútslân - 1955 20px Estlân - 2004 20px Finlân - 2023 20px Feriene Keninkryk - stiftsjend lid 20px Feriene Steaten - stiftsjend lid 20px Frankryk - stiftsjend lid 20px Grikelân - 1952 20px Hongarije - 1999 20px Iislân - stiftsjend lid 20px Itaalje - stiftsjend lid 20px Kanada - stiftsjend lid 20px Letlân - 2004 20px Kroaasje - 2009 20px Litouwen - 2004 20px Lúksemboarch - stiftsjend lid 20px Montenegro - 2017 20px Nederlân - stiftsjend lid 20px Noard-Masedoanje - 2020 20px Noarwegen - stiftsjend lid 20px Poalen - 1999 20px Portegal - stiftsjend lid 20px Roemeenje - 2004 20px Spanje - 1982 20px Sweden - 2024 20px Sloveenje - 2004 20px Slowakije - 2004 20px Tsjechje - 1999 20px Turkije - 1952
Lannen dy't lidmaatskip neistribje:
20px Bosnje en Herzegovina 20px Georgje 20px Oekraïne
De NATO neamt Bosnje en Herzegovina, Georgje en Oekraïne as partnerlannen dy't útsprutsen hawwe dat se lid fan it bûn wurde wolle.Enlargement and Article 10, NATO. Bosnje en Herzegovina docht sûnt 2010 mei oan it Membership Action Plan.Membership Action Plan, NATO.
Partnerskippen NATO-EU partnerskip De NATO en de Jeropeeske Uny hawwe in strategysk partnerskip en wurkje ûnder oare gear op it mêd fan krisisbehear, militêre kapasiteiten, wjerstânsfermogen, hybride bedrigingen en oare feiligensfragen.Relations with the European Union, NATO.
Mediterraansk dialooch partnerskip De NATO sette yn 1994 útein mei de Mediterranean Dialogue, in gearwurkingsferbân mei lannen súdlik en eastlik fan de Middellânske See. It partnerskip telt sân lannen. Algerije sleat him yn 2000 by it inisjatyf oan.Mediterranean Dialogue, NATO.
20px Algerije 20px Egypte 20px Israel 20px Jordaanje 20px Mauritaanje 20px Marokko 20px Tuneezje
NATO-Russyske Federaasje Ried De NATO en de Russyske Federaasje ûndertekenen yn 1997 de Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security, dêr't se yn fêstleinen te wurkjen oan in stabile, fredige en ûnferdielde Europeeske feiligensromte.Founding Act on Mutual Relations, Cooperation and Security between NATO and the Russian Federation, NATO, 27 maaie 1997.
Yn maaie 2002 waard de NATO-Ruslân Ried oprjochte as forum foar oerlis en gearwurking tusken de NATO-lidsteaten en Ruslân.NATO-Russia Council, NATO. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim sette de NATO yn april 2014 alle praktyske boargerlike en militêre gearwurking mei Ruslân stil, wylst politike kommunikaasje mooglik bleau. De NATO-Ruslân Ried kaam foar it lêst gear yn jannewaris 2022. Nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn febrewaris 2022 stelde de NATO dat Ruslân net langer as partner beskôge wurde kin.
Undersyk en technology by NATO De wittenskiplike en technologyske gearwurking binnen de NATO wurdt koördinearre troch de Science and Technology Organization (STO). De STO ûntstie yn 2012 út de eardere Research and Technology Organization (RTO) en it NATO Undersea Research Centre (NURC).Science and Technology Organization, NATO. De organisaasje hat trije útfierende ûnderdielen: it Centre for Maritime Research and Experimentation (CMRE), it Collaboration Support Office en it Office of the Chief Scientist.
De eardere NATO Consultation, Command and Control Agency (NC3A) waard yn 2012 mei ferskate oare NATO-ynstânsjes gearfoege ta de NATO Communications and Information Agency (NCI Agency).NATO Communications and Information Agency, NATO.
Skiednis De skiednis fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje giet werom op de earste jierren nei de Twadde Wrâldkriich, doe't West-Jeropeeske lannen en de Feriene Steaten en Kanada sochten nei in permanint systeem fan kollektive feiligens yn it Noard-Atlantyske gebiet.A short history of NATO, NATO. De Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NATO) waard formeel oprjochte mei it ûndertekenjen fan it Noard-Atlantysk Ferdrach yn Washington op 4 april 1949.Founding treaty, NATO. Yn de Kâlde Oarloch stienen kollektive ferdigening en ôfskrikking sintraal, wylst de organisaasje nei 1990 ek mear taken krige op it mêd fan partnerskip, krisisbehear en militêre operaasjes bûten it tradisjonele ferdrachsgebiet.The Alliance's New Strategic Concept, 1991, NATO.The Alliance's Strategic Concept, 1999, NATO. Nei de Russyske anneksaasje fan de Krim yn 2014 en benammen nei de grutskalige Russyske ynvaazje fan Oekraïne yn 2022 kaam de klam binnen de NATO wer sterker te lizzen op territoriale ferdigening en ôfskrikking.Wales Summit Declaration, NATO, 5 septimber 2014.NATO leaders approve new Strategic Concept, NATO, 29 juny 2022.
Oarsprong en oprjochting