Fryske Literatuerprizen Gysbert Japicxpriis Dr. Obe Postmapriis Fedde Schurerpriis Junior Rely Rely Jorritsmapriis Rink van der Veldepriis Simke Kloostermanpriis Piter Jellespriis Fedde Schurerpublykspriis De Fryske literatuer omfiemet de literêre tradysje yn it Frysk en hat in skiednis dy't weromgiet nei de Iere Midsiuwen. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte runeynskripsjes út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de Aldfryske perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de Fryske Frijheid.
Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan Gysbert Japiks (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de Romantyk in nije ympuls. Skriuwers as de bruorren Halbertsma, Harmen Sytstra en letter Waling Dykstra droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre Fryske Beweging.
Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de Jongfryske Mienskip yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de Twadde Wrâldkriich mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer.
De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De Gysbert Japicxpriis, dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk.
Definysje De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:
Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn Grinslân en East-Fryslân brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. Alles wat yn it Noard-Frysk en Sealterfrysk skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat).
Yndieling De Fryske literatuer wurdt yndield yn de Aldfryske literatuer, de Midfryske literatuer en de Nijfryske literatuer. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no)., Tusken talen, Afûk 2008
Fryske runen Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne runeynskripsjes op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de Iere Midsiuwen, benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.Tineke Looijenga, Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions, Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". Digitale ferzje DBNL.
De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it futhark dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.
Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan Winaam, in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ædu of ædæ, al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis. It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten.
In oar bekend foarwerp is it Swurdsje fan Arum, in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is edæboda, dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda". Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. thumb|right|320px|In Fryske runeynskripsje út Westeremden, Grinslân.
Ek út Westeremden yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn, mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld. It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan.
Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige Fryske wengebiet fûn. In bekend foarbyld is de gouden skanomodu-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen skanomodu. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.
Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer Bernlef, in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike Liudger kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.Altfrid, Vita sancti Liudgeri, 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur, Bert Bakker, Amsterdam, 2006. Digitale ferzje DBNL. De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen.
Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om 800 hinne de Lex Frisionum optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De Lex Frisionum jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.Karl von Richthofen, Friesische Rechtsquellen, Berlyn, 1840; sjoch ek: Digitale ferzje DBNL.
Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it Latyn wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it Aldfrysk, benammen mei rjochtsteksten.
Aldfryske literatuer (1100–1550) De Aldfryske literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de Fryske Frijheid in weromkommend tema is.Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur, Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". Digitale ferzje DBNL.
De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de Lauwers en de Wezer. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere Midfrysk.Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, Lyts hânboek fan de Fryske literatuer, Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer". thumb|left|180px|It Brookmerbrief, in 13e-iuwsk rjochthânboek.
De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de Santjin Kêsten en de Fjouwerentweintich Lânrjochten, dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it Brookmerbrief, dêr't it rjocht fan it Eastfryske Brookmerlân yn fêstlein waard.
De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter.
Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan Karel de Grutte in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de Fryske Frijheid. De Magnuskêsten binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei Magnus Forteman, dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve. right|thumb|180px|Earste side fan it Freeska Landriucht (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.