Die Hardangerviool (Noors: hardingfele) is 'n Noorse variant van die viool wat behalwe vir sy vier (soms vyf) melodiesnare nog oor vier of vyf resonansiesnare uit staal of messing beskik. Hulle loop, soos by die historiese viola d'amore, onder die melodiesnare deur en gee aan die instrument sy kenmerkende klank; hulle kan ook meehelp om die klank te versterk. Die Hardangerviool verskil van gewone viole ook ten opsigte van sy vlakker kam en toets, wat dit moontlik maak om verskeie snare gelyktydig te stryk, en die ryk versierings wat dikwels streeksgebonde is. Omdat die snare korter is, word die instrument ook ietwat hoër gestem as 'n gewone viool. Die Hardangerviool word as die nasionale instrument van Noorweë beskou.
Die naam verwys na die oorsprongsgebied Hardanger. Die oudste Hardangerviool wat bewaar gebly het, die sogenaamde Jaastad-viool, is in 1651 deur die lensmann (plaaslike ordeamptenaar) Ole Jonsen Jaastad (1621-1694) in Ullensvang vervaardig en word tans in die Historiese Museum van Bergen vertoon. In teenstelling met die meeste later Hardangerviole beskik dit slegs oor twee resonansiesnare, wat vir die ouer viole gebruiklik was. Die oudste bekende Hardangerviole is in die 17de en 18de eeu in Hardanger gebou, maar die instrument se vroegste herkoms is nie eenduidig gedokumenteer nie. Die viole wat van omstreeks 1700 af in Hardanger ontwikkel is, het waarskynlik elemente van ouer viole met talle stylkenmerke van die barokviool en ander gelyktydige strykinstrumente verenig. Isak Botnen was in die 18de eeu sentraal in die ontwikkeling en die vervaardiging van Hardangerviole; in die 19de eeu is die instrument veral deur Erik Jonsson Helland in Telemark verder ontwikkel tot die vorm wat sedertdien bestendig gebly het.
Die spel op die Hardangerviool wyk af van die klassieke majeur- en mineurtoonlere van die Europese musiektradisie: dit kan tweestemmig wees, met inslae van botone en natuurtone. Die instrument word veral vir die uitvoering van slåttar gebruik, die tradisionele instrumentale musiek wat dikwels vir dans bedoel is. Dit is die tipiese instrument van die Noorse volksmusiek, maar is ook in die kunsmusiek gebruik.
Naam Die eerste bekende gebruik van die benaming hardangerfele kom van die digter Henrik Wergeland in 1840. In die 19de eeu was hardangerfele of hardingfele die gemeenskaplike benaming vir die vioolsoorte wat veral in Hardanger ontwikkel is, en mettertyd het hardingfele die vaste vorm geword. Skriftelike bronne uit die 18de eeu noem die viole uit Hardanger bloot fiol of violin, sonder om tussen viole met en sonder resonansiesnare en die viool in die algemeen te onderskei. Simon Olaus Wolff het in 1822 oor "die klein, bont geverfde viool" geskryf, wat vrywel seker 'n Hardangerviool was. Namate die instrument in die laat 19de eeu die status van nasionale instrument gekry het, is dit in Noors ook hardangerviolin genoem, terwyl die gewone viool soms tyskfele ("Duitse viool") genoem is.
Geskiedenis Oorsprong Die diskantviool is aan die einde van die 16de eeu in Brescia ontwikkel en word as volledig ontwikkel in Cremona tot 1740 beskou. Dit is nie bekend wanneer die viool Noorweë bereik het nie. Vioolspel op die platteland is van die tweede helfte van die 17de eeu af gedokumenteer. Die instrument het waarskynlik vinnig versprei, moontlik omdat daar reeds 'n tradisie rondom 'n ouer strykinstrument bestaan het. Die viool word veral in verband met bruilofte en ander feeste vermeld, en skriftelike bronne toon dat spelemanne op die platteland dikwels hul eie viole gebou het.
Weens gebrekkige en onsekere bronne is die oorsprong van die Hardangerviool nie met sekerheid vasgestel nie. Daar bestaan twee hoofhipoteses: Die Hardangerviool is op 'n ou Noorse instrument gebaseer en na buitelandse voorbeeld ietwat omgevorm. Die Hardangerviool is 'n verdere ontwikkeling van internasionale instrumenttipes.
Dit is onduidelik of die Hardangerviool heeltemal onafhanklik in Noorweë ontstaan het of deur soortgelyke instrumente in ander lande geïnspireer is. Die instrumentnavorser Hortense Panum het gemeen dat die Hardangerviool 'n variant van die moderne viool is waarvan die resonansiesnare van die viola d'amore of 'n soortgelyke instrument oorgeneem is. Verskeie navorsers wys egter daarop dat resonansiesnare nie eie aan die Hardangerviool is nie. Arne Bjørndal het tot die gevolgtrekking gekom dat daar onder navorsers eenstemmigheid bestaan dat die Hardangerviool uit internasionale instrumenttipes ontwikkel het, sonder 'n aantoonbare verband met ouer Noorse snaarinstrumente. Bjørndal het nie geglo dat die viola d'amore die voorbeeld was nie, omdat dié instrument eers aan die einde van die 17de eeu bekend geraak het en sy resonansiesnare nie voor 1720 bekend is nie.
Volgens Bjørndal is die vlak kam en die vlak toets 'n belangrike besonderheid van die Hardangerviool wat reeds op die oudste eksemplare voorkom: dié uitleg maak 'n polifone speelstyl moontlik. Hy het min Europese eweknieë daarvoor gevind en vermoed dat dit óf 'n vernuwing óf 'n erfenis van ouer instrumente kon wees. Bjørndal het ook gemeen dat die Hardangerviool na die model van die gewone Europese viool gevorm is, maar oorspronklik kleiner gebou is. Ouer Noorse instrumente soos die langeleik, die lur en die horing het minder moontlikhede as die viool gebied, en volgens Bjørndal het die Hardangerviool tot 'n ryker volksmusiek in Noorweë bygedra.
Kennis van die bou en die gebruik van Hardangerviole is grotendeels mondelings oorgelewer, en min is skriftelik oor die bou van die instrumente bewaar. Die oudste inligting is aan Isak Botnen en sy familie verbonde. Daar is waarskynlik reeds voor die Jaastad-viool van 1651 viole in Hardanger gemaak. Die Jaastad-viool is kleiner as later instrumente en die resonansiesnare speel daarop 'n geringer rol. Die meeste sekere daterings van ou Hardangerviole kom uit die middel van die 18de eeu. Vioolbou was aan Deense reëls oor handwerkvoorregte onderworpe, wat bepaal het dat sulke handwerkers in die stede moes woon; vioolmakers het hul werk moontlik nie onderteken nie om straf vir die oortreding van dié bepalings te ontkom. Van 1750 af is die reëls geliberaliseer, en aan die einde van die 18de eeu was daar in Bergen verskeie vioolmakers wat sowel viole as Hardangerviole gebou het.
Die datering van die Jaastad-viool is omstrede, onder meer omdat die volgende sekere datering uit die 18de eeu kom en die instrument ooreenkomste met dié jonger variante toon. Die etiket met die jaartal 1651 is op grond van die skrifvorm ook al as laat 18de-eeus gelees, en een hipotese is dat die jaartal in later tyd bygevoeg is. Daar bestaan geen sekere dokumentasie oor 'n verspreiding van die Hardangerviool na Telemark of ander dele van die land voor die 18de eeu nie; sekere dokumentasie oor die gebruik van die instrument kom eers uit die 18de eeu. Volgens Bjørn Aksdal kan die datering nietemin korrek wees. Indien Ole Jonsen Jaastad in die middel van die 17de eeu in Ullensvang viole gebou het, is dit waarskynlik dat Isak Botnen daarvan geweet het. Aksdal vermoed dat Botnen met 'n plaaslike tradisie van klein viole bekend was en dat die inspirasie van buite oor vioolbou in die Europese sin gegaan het. Enkele bewaarde vioolkiste van voor 1667 is baie klein – te klein vir baie van die bewaarde Botnen-viole – en die oudste bewaarde vioolkis kom van Voss, is met die jaar 1512 gemerk en bestaan uit hout uit die 15de eeu. Aksdal kom tot die slotsom dat daar van die vroeë 16de eeu af klein viole in Noorweë bestaan het. Dokumente uit Ullensvang, Jaastad se tuisstreek, verwys in die vroeë 17de eeu na plaaslike en rondtrekkende spelemanne, waarskynlik mense wat 'n eenvoudige volkse strykinstrument gebruik het.
Herkoms van die resonansiesnare duimnael|Die Indiese sarangi, wat meer as dertig resonansiesnare het, is voorgehou as die moontlike inspirasie vir die resonansiesnare op instrumente van die Britse Eilande. In die 17de eeu was daar op die Britse Eilande viole met resonansiesnare, waarskynlik ná eksperimente wat laat in die 16de eeu begin het. Die Indiese instrument sarangi is as moontlike inspirasie voorgehou. In daardie tyd was daar noue kontak tussen Vestlandet (Wes-Noorweë) en die Britse Eilande in verband met die houthandel. Veral die opkoms van die waterdrywende saagmeul het tot 'n oplewing in die gebruik van hout gelei, en Hardanger en Sunnhordland het 'n ekonomiese opbloei beleef met Granvin, Ullensvang en Ulvik as swaartepunte van die houthandel. Die handel was so omvangryk dat 'n eie doeanepos op Stord gevestig is. Botnen is vandag 'n afgeleë plek, maar in daardie tyd was die see die hoofweg en Botnen nie moeilik bereikbaar nie; van Botnen was dit ook betreklik kort oor die berge na Evanger en Voss. Resonansiesnare was in die 17de en 18de eeu 'n bekende tegniek, en die houthandel tussen Wes-Noorweë en die Britse Eilande kon daartoe bygedra het om die kennis te versprei. Die viola d'amore en die Sweedse nyckelharpa het vroeg in die 18de eeu resonansiesnare gekry.
In Engeland het daar in die 18de eeu 'n instrument met die naam violin d'amour bestaan, waarskynlik 'n viola d'amore met vier speelsnare en vyf resonansiesnare. In die Bayerisches Nationalmuseum is daar 'n violin d'amour met vier speelsnare en vier resonansiesnare wat in 1743 in Bamberg gemaak is. In die 18de eeu is ook tjello's met vier resonansiesnare gebou. Arne Bjørndal het aangevoer dat resonansiesnare op baie instrumente bekend was nog voor die viola d'amore en dat resonansiesnare op Asiatiese instrumente die instrumentmakers van die Britse Eilande kon geïnspireer het. Hy het gewys op die uitgebreide kontak oor die Noordsee in daardie tyd, veral tussen Wes-Noorweë en Skotland, en op Bergen se rol as handelsentrum. Dit is onseker wanneer resonansiesnare in Noorweë in gebruik gekom het; dit kon reeds vroeg in die 17de eeu gewees het.
Isak Botnen en sy familie Isak Nilssen Botnen (1669-1759), wat op die plaas Skaar in Hardanger gebore is en later Botnen oorgeneem het, word as die eerste ontwikkelaar van die moderne Hardangerviool beskou. Die vioolbou van Botnen en sy seun Trond Isaksen Botnen (later Flatebø) is die oudste wat goed gedokumenteer is, en daar is baie redes om aan te neem dat die geskiedenis van die Hardangerviool by Isak begin. Op grond van die aanname dat die datering van die Jaastad-viool verkeerd is, is Isak ook al die "uitvinder" van die Hardangerviool genoem, maar volgens Aksdal bly dit onduidelik of hy as die uitvinder van die instrument gereken moet word of eerder as 'n besonder bekwame voortsetter en ontwikkelaar van wat reeds bestaan het.
Isak en Trond het in Vikør (later Kvam in Hardanger) gewerk. Oor hulle bedryf bestaan taamlik betroubare biografiese gegewens, bewaarde instrumente en skriftelike materiaal, waarvan die belangrikste deel uit die jare 1750 tot 1760 kom. Daar is instrumente uit die vroeë 18de eeu bewaar, maar die bronne uit dié tydperk is onseker. Dit word as seker beskou dat Isak van omstreeks 1690 en Trond van omstreeks 1720 af instrumente gebou het – Hardangerviole sowel as gewone viole – en dat hulle sentraal was in die ontwikkeling en die verspreiding van die viool met resonansiesnare. Watter fase van die instrument se ontwikkeling hulle verteenwoordig, en watter impulse hulle van buite ontvang het, bly egter onseker. Isak het vrywel seker barokviole gebou, wat sekere ooreenkomste met die Hardangerviool toon, en sommige van sy voorbeelde was vrywel seker buitelands. Bjørndal het gemeen dat Isak sonder twyfel ouer viole gehad het om na te volg, en wys daarop dat dit per see slegs sowat 30 km na Ullensvang was, waar Ole Jaastad vermoedelik onder meer die Jaastad-viool gebou het, twintig jaar voordat Isak gebore is.