Mustafa İsmet İnönü (Turkse uitspraak: [isˈmet ˈinœny]; 24 September 1884 – 25 Desember 1973) was ’n Turkse politikus en militêre offisier wat van 1938 tot 1950 as president van Turkye gedien het, en drie keer as eerste minister: van 1923 tot 1924, 1925 tot 1937, en 1961 tot 1965.
İnönü word deur baie erken as Mustafa Kemal Atatürk se regterhand, met hul vriendskap wat teruggestrek het tot die Kaukasus-veldtog tydens die Eerste Wêreldoorlog. In die Grieks-Turkse Oorlog van 1919–1922 het hy as die eerste stafhoof van die gereelde Turkse leër gedien van 1922 tot 1924, waartydens hy magte tydens die Eerste en Tweede Slag van İnönü in die Eskişehir-provinsie gelei het. Atatürk het aan İsmet die van İnönü toegeken, na die terrein van die gevegte, toe die Vanwet van 1934 aanvaar is, wat vereis het dat alle burgers oorerflike vanne moes aanneem. Hy het as hoofonderhandelaar vir die Ankara-regering gedien, eers as ’n leërgeneraal ná die nederlaag van die invallende magte tydens die Mudanya-wapenstilstandsgesprekke, en later as minister van buitelandse sake tydens die Lausanne-konferensies (1922–1923). Hy het erkenning van die Turkse oorwinning deur die Geallieerdes verseker en die opgelegde Verdrag van Sèvres met die Verdrag van Lausanne vervang. As eerste minister gedurende die grootste deel van Atatürk se presidentskap het İnönü baie van Atatürk se moderniserings- en nasionalistiese hervormings uitgevoer.
Ná Mustafa Kemal Atatürk se dood in 1938 het Mustafa İsmet İnönü hom as president van Turkye opgevolg, en die parlement het aan hom die amptelike titel van Millî Şef (“Nasionale Hoof”) toegeken. As president en voorsitter van die Republikeinse Volksparty (CHP) het İnönü aanvanklik Turkye se eenpartystaat voortgesit. Programme in die Kemalistiese styl het groot vooruitgang in onderwys gemaak deur projekte soos Dorpsinstitute te ondersteun. Sy regerings het besonder streng statistiese ekonomiese beleide toegepas. Die Hatay-staat (insluitend die historiese stad Alexandretta/İskenderun) is in 1939 geannekseer, en Turkye kon tydens die Tweede Wêreldoorlog gewapende neutraliteit handhaaf en het eers drie maande voor die einde van vyandelikhede in die Europese oorlogstoneel by die Geallieerde magte aangesluit. Die Turkse Straat-krisis ná die Tweede Wêreldoorlog, toe Turkye onder druk geplaas is deur die Sowjetunie om gesamentlike militêre beheer in te stel oor die strate wat die Swartsee met die Middellandse See verbind, het İnönü genoop om nouer bande met die Westerse moondhede te bou, wat uiteindelik gelei het tot Turkye se toetrede tot NAVO in 1952.
Faksievorming tussen statiste en liberales in die Republikeinse Volksparty (CHP) het in 1946 tot die stigting van die Demokratiese Party gelei. İnönü het daardie jaar die eerste veelpartyverkiesings in die geskiedenis van die Republiek gehou, waarmee Turkye se veelpartytydperk begin het. In 1950 was daar ’n vreedsame oordrag van mag aan die Demokrate toe die CHP ’n verkiesingsnederlaag gely het. Vir tien jaar het İnönü as leier van die opposisie gedien voordat hy ná die verkiesing van 1961, wat ná die staatsgreep van 1960 gehou is, weer as eerste minister aan bewind gekom het. Gedurende die 1960’s het İnönü die CHP herontwerp as ’n politieke party wat “links van die sentrum” was, namate ’n nuwe partyleierskap onder leiding van Bülent Ecevit meer invloedryk geword het. İnönü het tot 1972 leier van die CHP gebly, toe hy deur Ecevit in ’n leierskapstryd verslaan is. Hy is op 25 Desember 1973 op 89-jarige ouderdom aan ’n hartaanval oorlede. Hy is teenoor Atatürk se mausoleum by Anıtkabir in Ankara begrawe.
Bronne
Eksterne skakels
Kategorie:Presidente van Turkye Kategorie:Eerste Ministers van Turkye Kategorie:Turke in die Eerste Wêreldoorlog Kategorie:Turkse militariste Kategorie:Geskiedenis van Turkye Kategorie:Geboortes in 1884 Kategorie:Sterftes in 1973