'n Digvorm verwys slegs na 'n soort gedig wat 'n bepaalde stel reëls volg. Die reël kan byvoorbeeld 'n bepaalde aantal lyne, die lengte of aantal strofes, 'n spesifieke rymskema of onderwerp, of enige ander reël wat 'n erkenbare vorm kan bepaal.
Die vorm van die teks kry by gedigte heelwat aandag. Tot die vorm behoort onder andere klank, rymskemas, tradisionele stylfigure soos die enjambement, strofes, beeldspraak, metrum, ritme en tipografie. Dit is egter nie noodsaaklik dat al hierdie elemente in ’n gedig gevind kan word nie. ’n Gedig hoef nie te rym nie, dit hoef nie ’n vaste metrum of rymskema te hê om ’n gedig te wees nie.Kruger, E. 2016.Klaskenades: Verrykende idees vir die onderrig van poësie. Ongepubliseerde klasaantekeninge vir Hons. B.Ed-module. Stellenbosch Universiteit.
Die gedig word dikwels onderskei van prosa, omdat gedigte tradisioneel in versvorm geskryf word en dus nie ’n deurlopende verhaallyn het nie. Daar is egter wel sogenaamde prosagedigte en sommige gedigte het ook stukke prosateks. In die algemeen is poësie as genre daarom moeilik om te definieer en af te baken.
Ook oor die inhoud van gedigte is daar min wat in die algemeen gesê kan word. ’n Gedig kan emosies, toestande, gebeurtenisse, prosesse, idees, waarnemings, taal ens. oproep, beskryf, bevat en/of problematiseer. Die inhoud is in elk geval irrelevant om te bepaal of ’n taalteks ’n gedig is. Daar kan wel vasgestel word watter soort gedig ter sprake is.
Tog is dit duidelik dat digkuns wel ’n woordkunswerk is.
Die lengte van gedigte varieer: daar is gedigte wat slegs uit 1 woord bestaan, maar daar bestaan ook gedigte van honderde bladsye lank.
Sommige gedigte maak deel uit van ’n siklus.
Die skrywer van ’n gedig word ’n digter genoem. Daar moet duidelik onderskei word tussen die skrywer/digter en die spreker in die gedig.
Verder kan onderskei word tussen die volgende elemente van gedigte: genre, titel en tema, atmosfeer en gevoelens, klankherhaling (alliterasie en assonansie, rym en ritme), klanknabootsing, verskillende soorte beeldspraak (vergelyking, metafoor en personifikasie).
Digvorme
Akrostigon (Naampoësie) Die letters van ’n naam word gebruik om versreëls te vorm. Hierdie gediggies is oënskynlik sinloos, maar verwoord tog op ’n spelerige manier gedagtes wat in ’n dinkskrum kan ontstaan. Dit word 'n akrostigon of naamgedig genoem. Dit is ’n soort sintese-oefening wat volg op die ontleding van gedagtes, gevoelens, ervarings, waarnemings. As dit nie eerste nie, maar die middelste letters is wat beklemtoon word, word dit ’n mesostigon genoem. ’n Prettige oefening is om in pare te werk en dan moet elke persoon sy/haar naam skryf en so ook waar hy/sy graag sou wou wees en waarom. Daarna skryf die ander persoon ’n wens vir die eerste persoon in die vorm van sy/haar naam.
Voorbeelde:
’n Mens kan ook dieselfde doen met name van bekende sprokiekarakters om die spot te dryf:
Haiku & Senryu 3 reëls, geen vaste rym of ritme nie
Vaste vorm met 17 klankgrepe: 5 – 7 – 5
Haiku se inhoud het gewoonlik iets met die natuur te doen, impressionistiese waarneming, indrukke eerder as beskrywing.
Senryu se inhoud is meer persoonlik en het te make met mense, verhoudings, ook humor met deernis.
Voorbeelde van Haiku’s:
1.
Loop in die reën kaalvoet oor die bergklippe en paddastoeltjies (C. Strand)
2.
Tyd, ons goeie fee verander traan in glimlag. Tikke-tak, tik tak … (M. Langeveld)
3.
My tralies is my woordeboeke en my slot: die sleutel jou blik (Ester)
4.
Bid vir my ’n blaai want my pen reik nog verder as woord in my mond (Ester)
5.
Stil en ver duine eindelose eggo’s wat doofstom wonder … wag (estelleke)
6.
Branders bars en breek donderende skuim, pienkwit klieker mossels uit (estelleke)
7.
blink perlemoen glim wit skip wuif op horison vaar eindeloos voort (estelleke)
8.
geroeste yster gesketter deur storm en klip pienk seewier wapper (estelleke)
9.
Gedagtes in ’n kleipot vasgevang; stommer gepleit en geplet (Digter onbekend)
Voorbeelde van Senryu’s:
1.
’n Senryu vir my ma: ’n wit aronskelk na woedende weer en wind fier, regop: vaarwel (estelleke)
2.
’n Senryu vir my kinders: met vlindervlerke duik julle diep in my hart sterliewelinge (estelleke)
3.
’n Senryu vir my kleinkinders: diewe steel my hart net toe ek hulle kon vang sien ek dis julle (estelleke)
Tanka ’n Uitgebreide haiku
5 rymlose reëls
31 klankgrepe: 5 – 7 – 5 – 7 – 7
Voorbeelde:
1.
Spierwit bergpieke rivierwater verys koud sneeu op grou rotse bome is oral gevries witste skitterende sneeu (Digter onbekend)
2.
Die palet verkleur as die herfswind begin waai geel, oranje, bruin die kleure van die blare val stadig van die bome af
(Digter onbekend)
3.
Argentinië Miskien roep jy my as jy so eindeloos huil, met jou voet fluister saam met die musiek se dans wat grypend om my lyf vou (Andries Olivier)
4.
Braambessieplukker in ekstase vreugdevol hoe naiëf jou vrug jou vreugde vervat in jou kort seer vir ander (André Müller)
5.
Hierdie jaar kweek ek tulpe, ander bolplante op spierwit klippers om te bid, afskeid te neem van my Bolandse vriende (estelleke)
Renga (Digtersdans) ’n Samewerkingsgedig: 2 tot 4 mense nodig vir dié digtersdans. Die patroon word herhaal solank as wat die digters wil.
• haiku as begin (5 – 7 – 5 klankgrepe)
• word tanka (+ 7 + 7 klankgrepe)
Voorbeelde:
#1
bliksemstrale skiet (estelleke se haiku)
seemeeue in fladdervlug
donderweer sidder
reën dreun neer op teer gemoed (André se renga)
in klakkelose weersin
#2
’n Ystervrou knak (estelleke se haiku)
skarniere roes, kort olie,
voete steeds van klei.
Hier waai ’n soel wind; kruisbeen (André se renga)
wag die orakel: magies
#3
André se haiku :
suutjies op sokkies
skielike geur van jasmyn
waar die stilte sing
estelleke se haiku :
die takke hang swaar
gelouter deur die storm
wagtend vir die wind
Renga 1
die geur van jasmyn
gly met sokkies op die wind
hoog in die takke
waar die loutering wag vir
nog ’n naderende storm
Renga 2
takke hang swaar: wag
vir die loutering van wind
woedend, siedend: storm
skielik die geur van jasmyn
stilte, suutjies op sokkies
Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde) 5 rymlose reëls, 22 klankgrepe:
reël 1: 2 klankgrepe, OF een woord wat die titel verskaf;
reël 2: 4 klankgrepe, OF 2 woorde wat beskryf;
reël 3: 6 klankgrepe, OF 3 woorde wat aksie weergee;
reël 4: 8 klankgrepe, OF 4 woorde wat gevoel weergee;
reël 5: 2 klankgrepe, OF ’n ander woord vir die titel.
Voorbeelde:
1.
Cornflakes
oop geel bloeisels
dryf saamgedrom in melk
rustig, wagtend op hul roeping:
ontbyt
(Alida van der Merwe)
2.
Jasmyn
witpienke broos
bloesend, fyne krag
innig en tevrede reinheid
sierplant
(Elzana du Toit)
3.
Varkjag
geesdriftige
duik, bollemakiesie, nael
desperaat, vasberade, moeg
moles
(Beverley Mahana)
4.
spaans
mexikaans vermom
blou brand berg
praat self met prent
kahlo
(Andries Olivier)
Lantern Soortgelyk aan die cinquin.
Vorm lyk soos ’n Japannese lantern.
Klankgrepe ingedeel in 1-2-3-4-1
Elke reël kan opsigself staan.
Soms is daar ’n titel wat as opsomming in die sesde reël staan.
Voorbeelde:
1.
by
die stroom
enkel-vlak
treur ’n wilger
sag
(Brian StrandVertaal. Bron: http://www.poetrysoup.com/poem/lanterne_3_549276 )
2.
klein
verdwaal
sagte mis
in September
vroeg
’n voëlgesang
(Brian Strand)
Diamantgedig 7 rymlose versreëls
Die eerste en laaste selfstandige naamwoorde kan teenoorgesteldes wees, of op een of ander manier met mekaar verband hou (sinoniem of antoniem).
Die woorde tussenin kan bou op die verskille en die onderliggende verbande.
Spesifieke woordsoorte: s.nw b.nw b.nw ww . ww. ww. verlede deelw. verlede deelw. verlede deelw. verlede deelw. ww. ww. ww. b.nw b.nw s.nw
Voorbeelde:
1. Koperboom grof geskud borrel worstel skiet bloeiend soekend loerend voelend vind rus stil alleen gedaan mens (Renate Wessels)
2.
grot toegeval toegegroei versmoor verlang vergaan soekend vraend roepend smagtend vergewe vergeet begrawe moeg verslae klag (estelleke)
3.
Sondagkrale koffieshop gekunsteld onopgesmuk redeneer konstrueer dartel ondersoekend verlangend uitdagend vervangend kantel wankel wandel selfstandig afhanklik teë-tempel (André Müller)
Limeriek ’n Humoristiese versie met vyf reëls.
Spesifieke VORM, RYM en RITME.
Dit spot met ’n plek of ’n persoon.
Speel met woorde en betekenisse.
Daar’s ’n grappie in die laaste reël.
Rympatroon: aabba
Die Afrikaanse skrywer wat as die limeriek-koning bekend staan, is Philip de Vos. Hy sê as dit nie presies pas in die spesifieke vorm nie, is dit bloot ’n lawwe versie.
Philip de Vos se voorbeelde:
Daar’s vyf reëls in ’n limerick:
Hul’s snaaks of stout, of effens siek.
Hul het iets om die lyf
En die angel in vyf
Is die fyn draai van die briek
Vorm:
’n Tannie woonagtig in Bloem
Was bang toe ’n by om haar zoem.
Toe slaan sy hom plat
Dat heuning so spat
En spuit hom glo poegaai met Doom.
Ritme:
taTAM tataTAM tataTAM
taTAM tataTAM tataTAM
taTAM tataTAM
taTAM tataTAM
taTAM tataTAM tataTAM
Voorbeelde:
1.
Gebaseer op ’n ekologiese spotprent:
’n Jagter van Groot Buffelsbaai
Het stadig sy skietgoed gelaai
Toe trek iets hom plat
Sy koeëls het gespat
En nou kan ons almal net raai …
(estelleke)
2.
Gebaseer op die sprokie “Rooikappie”:
’n Girl met ’n rooie punthoed
het gou besef als is nie goed
Sy slaan met die kolf
en plat is ou Wolf
En nou is ons meisies meer soet
(estelleke)
Pantoen 12 reëls in 3 strofes met vaste vers- en reëlformaat.
Rym is opsioneel.
Opskrif is opsioneel. Strofe 1:
Reël 1 Nuut
Reël 2 Nuut
Reël 3 Nuut
Reël 4 NuutStrofe 2:
Reël 5 Herhaal reël 2 in strofe 1
Reël 6 Nuwe reël
Reël 7 Herhaal reël 4 in strofe 1
Reël 8 Nuwe reëlStrofe 3:
Reël 9 Herhaal reël 2 van strofe 2
Reël 10 Herhaal reël 3 van strofe 1
Reël 11 Herhaal reël 4 van strofe 2
Reël 12 Herhaal reël 1 van strofe 1
Voorbeelde:
1.
Versteekte woorde
hou op lees:
en krap in die sand…
die soet basiliekruid -
vars in jou hand
en krap in die sand…
’n knippie sout;
vars in jou hand
’n spoeldiamant
’n knippie sout;
die soet basiliekruid –
’n spoeldiamant
hou op lees:
(André Müller)
2.
hierdie is my hemel, my stukkie grond:
saffiere, smarag, blou doudruppels
purper strale val oor die berge
die nagtegaal se sang: eindeloos, weemoedig
saffiere, smarag, blou doudruppels
’n winterlandskap in wolke opgesluit
die nagtegaal se sang: eindeloos, weemoedig
lig in die donker – dagbreek kom
’n winterlandskap in wolke opgesluit
purper strale val oor die berge
lig in die donker – dagbreek kom
hierdie is my hemel, my stukkie grond
(Elizabeth Punt)
3.
Langafstrand
Anderkant die horison:
Waar die see die strand ontmoet,
Trek die gety nou terug;
En in rotspoele krioel die lewe
Waar die see die strand ontmoet,
Daar spoel die seeslakkies uit –
En in rotspoele krioel die lewe
Soggens en saans teen ’n verre kus
Daar spoel die seeslakkies uit –
Trek die gety nou terug;
Soggens en saans teen ’n verre kus
Anderkant die horison:
(André Müller)
4.
die stap teen die berg op is altyd die moeite werd
klippetieklap, klippetieklap
by die stalle hyg ek na my asem
die swart hings runnik hardop
klippetieklap, klippetieklap
die wind in my hare jaag my hartklop
die swart hings runnik hardop
sy spiere span styf oor sy liggaam
die wind in my hare jaag my hardklop
by die stalle hyg ek na my asem
sy spiere span styf oor sy liggaam
die stap teen die berg op is altyd die moeite werd
(Charmé Agenbag)
5.
Rooi
teen die hange van die berg waar stekelrige fynbos nou-nog groei