duimnael|400px|Regstelsels van die wêreld.Alphabetical Index of the 192 United Nations Member States and Corresponding Legal Systems, Website of the Faculty of Law of the University of Ottawa
Die reg is al die reëls in 'n samelewing wat deur bevoegde owerhede neergelê is om die gedrag van en verhouding tussen regsubjekte te reguleer deur middel van strawwe wat daarop gemik is om afwykende gedrag en versteurde verhoudings reg te stel.
Daar bestaan verskille in die benadering tot regspleging in die Engelse wêreld en dié van kontinentale Europa. Die kontinentale reg is hoofsaaklik gebaseer op gekodifiseerde reg, wat beteken dat die grootste deel van die reg vasgelê is in die wet ("Statutêre reg"). Die regter word hier tradisioneel gesien as die persoon wat die teks van die wet interpreteer en toepas, maar self maak hy geen regsreëls nie. Dit staan in teenstelling met die Engelse reg waar die regspraak ook bydra tot die skep van regspresedente en sodoende bydra tot die regstelsel – 'n stelsel wat bekend staan as die "gemenereg"-stelsel.
Etimologie Die Afrikaanse woord reg kom, soos die Nederlandse recht en die Duitse Recht, van 'n Germaanse stam wat "reguit" of "wat reg is" beteken en dieselfde oorsprong as die woord regtig en die Latynse rectus ("reguit") het. Die Engelse law kom daarteenoor van die Oud-Noorse lǫg, waarvan die enkelvoud lag "iets wat neergelê of vasgestel is" beteken het.
Kodifisering van die reg Reg is die formele kodifisering van gebruike wat aanvaarding as die afdwingbare norm in 'n samelewing bereik het. Hierdie aanvaarding word in die moderne samelewing versnel deur die bestaan van wetgewende liggame wat hul ten doel stel om die wette toe te pas.
Die kodifisering van die wet behels die wetgewing en regulasies van statute asook die bylê van geskilpunte. In die privaatregstelsel is die kodifisering 'n poging om die wet volgens fundamentele etiese beginsels te struktureer om sodoende 'n gevoel van orde en eenvoud te skep waar elke lid van die samelewing die wet kan verstaan en nie net die universiteitsopgeleide regsgeleerdes nie. Om die wet in eenvoudige en verstaanbare taal neer te skryf sodat die leek, sonder enige spesiale onderrig, dit kan verstaan, is die enigste manier waarop redelikerwys van mense verwag kan word om dit te gehoorsaam. Dan sal diegene wat die regsewewig versteur, dit aanvaar as hulle die gevolge van hulle dade moet dra.
Bogenoemde oorvleuel met die idee van 'n formele sosiale regstaal soos verstaan word in etiek. Dit mag dalk verstaanbaar wees vir die opgevoede leek maar dalk nie vir Jan Alleman nie. Dit mag byvoorbeeld makliker wees om die idee van presedent (sien ook stare decisis) te verduidelik as die begrip van die redelike persoon, maar dit is baie moeiliker om te verduidelik waarom presedent regverdig is teenoor 'n persoon sonder hoër onderwysopleiding.
Verdere bespreking Die meeste wette en regstelsels — in die Westerse wêreld — is grootliks dieselfde ten opsigte van die kerntemas, wat spruit uit soortgelyke waardes en sosiale, ekonomiese en politieke omstandighede, en verskil minder in wese as in die tegniese terminologie en prosedures wat gebruik word.
Een van die fundamentele ooreenkomste tussen die verskillende regstelsels is dat vir die wet om algemeen aanvaar en nagekom te word, dit openbaar, effektief en geldig moet wees in die sin dat dit beskikbaar moet wees vir die gewone burger in plekke of middelle waarvan hy kennis dra. Verder moet daar maniere wees om die toepassing daarvan te verseker en moet dit deur middel van 'n formele prosedure deur 'n erkende gesaghebbende instansie uitgereik word.
In die konteks van die meeste regstelsels word wette uitgevaardig deur die prosesse van grondwet stigting, grondwet veranderinge, wetgewing, uitvoerende gesagsbevel, regulasies en hofbeslissing; binne gemeneregsgebiede speel laasgenoemde 'n belangrike rol in die vaslegging van addisionele wetlike regulasies.
"De facto"-wette kan egter ook ontstaan deur gebruike en tradisies. (Sien Gewoontereg; Anargiese reg.)
Die reg het ook 'n antropologiese dimensie. Om 'n regskultuur te hê, moet mense in 'n samelewing leef waar 'n regering bestaan wie se gesag moeilik is om te vermy en wat algemeen as wettig erken word. Mense sien af van weerwraak en eiegeregtigheid en kies eerder om hulle griewe voor die regering en sy agente vir beslegting te bring en vertrou dat die strawwe dienooreenkomstig afgedwing sal word.
Hierdie gedrag staan in kontras met 'n kultuur van eer, waar respek vir mense en groepe spruit uit die vrees vir wraak wat hulle, buite verhouding met die oortreding, kan neem as hulle persoon, eiendom of regte nie gerespekteer word nie. 'n Regskultuur moet onderhou word. Dikwels word die kultuur ondermyn deur 'n afnemende respek vir die reg, hetsy deur 'n swak regering wat nie in staat is om sy gesag uit te oefen nie, of deur die swaar las van 'n poging om gedrag te verbied wat algemeen in 'n kultuur of sub-kultuur voorkom. Wanneer die regskultuur dan agteruitgaan, bestaan daar die sterk moontlikheid dat 'n kultuur gebaseer op eer sal ontstaan om dié se plek in te neem.
Daar is verskeie onderskeibare wette en regstradisies en elke regsgebied het sy eie stel wette en regstelsel. Individueel gekodifiseerde wette staan bekend as statute en die versameling van wette wat op 'n onderwerp van toepassing is en sy oorsprong in een bron het, word gewoonlik deur 'n spesifieke verwysing aangedui. (Bv. Romeinse reg, Gemenereg en strafreg.)
Regsfilosofie Die filosofie van die reg word gewoonlik die regsleer of jurisprudensie genoem. Normatiewe regsleer vra "wat behoort die reg te wees?", terwyl analitiese regsleer die vraag "wat is die reg?" stel.
Daar was al verskeie pogings om 'n algemeen aanvaarbare definisie van die reg te gee. Party skrywers meen dat so 'n definisie nie moontlik is nie, en Glanville Williams het aangevoer dat die betekenis van die woord "reg" van die verband afhang waarin dit gebruik word. Een definisie is dat die reg 'n stelsel reëls en riglyne is wat deur sosiale instellings afgedwing word om gedrag te reguleer. In The Concept of Law voer H. L. A. Hart aan dat die reg 'n "stelsel van reëls" is; vir John Austin was die reg "die bevel van 'n soewerein, gerugsteun deur die dreiging van 'n sanksie"; Ronald Dworkin beskryf dit as 'n "vertolkende begrip" wat op geregtigheid gerig is; en Joseph Raz sien die reg as 'n "gesag" wat tussen mense se belange bemiddel. Oliver Wendell Holmes het die reg gedefinieer as "die voorspellings van wat die howe in werklikheid sal doen, en niks meer aanmatigend nie". Thomas van Aquino voer in sy Verhandeling oor die wet aan dat die reg 'n redelike ordening van dinge is wat op die algemene welsyn gerig is en deur diegene afgekondig word wat vir die gemeenskap verantwoordelik is.
Definisies van die reg laat dikwels die vraag ontstaan in watter mate die reg moraliteit insluit. John Austin se utilitaristiese antwoord was dat die reg bestaan uit "bevele, gerugsteun deur die dreiging van sanksies, van 'n soewerein aan wie mense gewoond is om gehoorsaam te wees". Natuurregdenkers soos Jean-Jacques Rousseau voer daarteenoor aan dat die reg wesenlik morele en onveranderlike natuurwette weerspieël. Die begrip natuurreg het in die antieke Griekse filosofie saam met en in verband met die begrip geregtigheid ontstaan en het deur die geskrifte van Thomas van Aquino weer in die hoofstroom van die Westerse denke gekom. Hugo Grotius, die grondlegger van 'n suiwer rasionalistiese stelsel van natuurreg, het aangevoer dat die reg sowel uit 'n sosiale drang – soos Aristoteles aangedui het – as uit die rede ontstaan. Immanuel Kant het gemeen dat 'n morele imperatief vereis dat wette gekies word "asof hulle as universele natuurwette moet geld", terwyl Jeremy Bentham en sy student Austin, in die voetspore van David Hume, geargumenteer het dat dié denke die "is" en die "behoort" met mekaar verwar – die grondslag van die regspositivisme, waarvolgens die werklike reg heeltemal van moraliteit geskei is.
Die regstaat Nou verwant aan die vraag na die aard van die reg is dié van die regstaat: die beginsel dat almal, ook die owerheid self, aan die reg onderworpe is en dat mag nie willekeurig uitgeoefen mag word nie. In die formele opvatting daarvan gaan dit veral om die eienskappe van die reg self – dat reëls algemeen, openbaar, duidelik, vooruit bekend en nie terugwerkend moet wees nie, en dat onafhanklike howe hulle toepas. Die Engelse regsgeleerde A. V. Dicey het in die 19de eeu drie kenmerke uitgesonder: die afwesigheid van willekeurige mag, die gelykheid van almal voor die gewone reg, en die feit dat die grondbeginsels van die Engelse grondwet uit die beslissings van die howe voortvloei. Die materiële opvatting voeg daarby dat die reg ook bepaalde inhoudelike eise moet nakom, soos die eerbiediging van menseregte. Die Verenigde Nasies omskryf die regstaat as 'n beginsel waarvolgens alle persone, instellings en entiteite, ook die staat self, aan wette onderworpe is wat openbaar afgekondig, gelyk toegepas en onafhanklik beslis word. Geskiedenis duimnael|regs|180px|Die Kode van Hammurabi is een van die vroegste wetskodes, uit die antieke Babilon Die geskiedenis van die reg is nou aan die ontwikkeling van die beskawing verbonde. Die reg van Antieke Egipte, wat tot 3000 v.C. terugdateer, was op die begrip Maät gegrond en is deur tradisie, retoriese voordrag, sosiale gelykheid en onpartydigheid gekenmerk. Teen die 22ste eeu v.C. het die Sumeriese heerser Ur-Nammu die eerste wetskode opgestel, wat uit kasuïstiese stellings ("as ... dan ...") bestaan het. Omstreeks 1760 v.C. het koning Hammurabi die Babiloniese reg verder ontwikkel deur dit te kodifiseer en in klip te laat inskryf; hy het verskeie afskrifte van sy kode as klipstèles deur die hele koninkryk laat opstel sodat die hele publiek dit kon sien.
Die klein Griekse stadstaat Athene was van omtrent die 8ste eeu v.C. die eerste samelewing wat op die breë insluiting van sy burgery gegrond was, hoewel vroue en slawe uitgesluit is. Athene het geen regswetenskap of enkele woord vir "reg" gehad nie, maar het op 'n driedeling tussen goddelike reg (thémis), menslike besluit (nómos) en gewoonte (díkē) gesteun. Die Romeinse reg is sterk deur die Griekse filosofie beïnvloed, maar beroepsjuriste het die fyn reëls daarvan ontwikkel. Oor die eeue tussen die opkoms en die verval van die Romeinse Ryk is die reg by veranderende samelewingsomstandighede aangepas en onder Theodosius II en Justinianus I omvattend gekodifiseer.
Hoewel die kodes gedurende die vroeë Middeleeue deur gewoonte en regspraak vervang is, is die Romeinse reg omstreeks die 11de eeu herontdek toe middeleeuse regsgeleerdes die Romeinse kodes begin navors en hulle begrippe by die kanonieke reg aangepas het, wat die ius commune laat ontstaan het. In middeleeuse Engeland het die koninklike howe 'n liggaam van presedente ontwikkel wat later die gemenereg geword het. 'n Europa-wye handelsreg is gevestig sodat handelaars onder gemeenskaplike standaarde kon handel dryf eerder as onder die versplinterde plaaslike regstelsels; dié handelsreg, 'n voorloper van die moderne kommersiële reg, het die vryheid om te kontrakteer en die vervreembaarheid van eiendom beklemtoon. Met die opkoms van die nasionalisme in die 18de en 19de eeu is dit in die plaaslike reg van die state opgeneem onder nuwe siviele kodes, waarvan die Napoleontiese en die Duitse kode die invloedrykste geword het.