Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Grieke.
Die Griekse taal (ελληνικά, elliniká, [eliniˈka], letterlik: "Helleens" of ελληνική γλώσσα, ellinikí glóssa, [eliniˈci ˈɣlosa], , letterlik: "Helleense taal") is 'n Indo-Europese taal wat 'n selfstandige Helleense tak binne die Indo-Europese taalfamilie vorm. Dit is inheems aan die streke waar daar sedert die oudheid Griekssprekende bevolkings was: Griekeland, Siprus, Egipte, Turkye, Italië (in Kalabrië en Salento), suidelike Albanië en ander dele van die Balkan, die Kaukasus, die Swartseekus en die oostelike Middellandse Seegebied. Van al die Indo-Europese tale het Grieks die langste gedokumenteerde geskiedenis: sy skriftelike optekening strek oor minstens 3 400 jaar. Die taal is opgeteken vanaf minstens die 15de eeu v.C. in die inskripsies in Lineêr B wat op Kreta en op die Griekse vasteland gevind is. Miceense Grieks van hierdie periode word onderskei van latere Klassieke of Antieke Grieks vanaf die 8ste eeu v.C. en later, toe tekste in die Griekse alfabet begin skryf is – 'n skryfstelsel wat al sowat 2 800 jaar in gebruik is.
duimnael|Geïdealiseerde beeld van die digter Homeros Die Griekse taal beklee 'n baie belangrike plek in die geskiedenis van die Westerse wêreld. Die antieke Griekse letterkunde begin by die epiese digkuns van Homeros en bevat talle werke van blywende belang in die Europese kanon. Grieks is ook die taal waarin baie van die grondliggende tekste van die wetenskap en die filosofie oorspronklik geskryf is, en die Nuwe Testament van die Christelike Bybel is eweneens oorspronklik in Grieks opgeskryf.Kurt Aland en Barbara Aland: The text of the New Testament: an introduction to the critical editions (1995), bl. 52. Saam met die Latynse tekste en tradisies van die Romeinse wêreld vorm die Griekse tekste en die Griekse samelewings van die oudheid die studieveld van die klassieke studies.
Gedurende die oudheid was Grieks by verre die wydsverspreide lingua franca van die Middellandse Seewêreld. Dit het uiteindelik die amptelike taal van die Bisantynse Ryk geword en tot Middeleeuse Grieks ontwikkel. In sy moderne vorm is Grieks die amptelike taal van Griekeland en Siprus en een van die 24 amptelike tale van die Europese Unie. Dit word vandag deur minstens 13 miljoen mense in Griekeland, Siprus, Italië, Albanië, Turkye en die vele ander lande van die Griekse diaspora gepraat.
Moderne Grieks is 'n lewende taal en een van die rykste oorblywende tale vandag, met meer as 600 000 woorde. Sekere vakkundiges plaas baie klem op die ooreenkomste met millennia-oue Griekse tale. Die onderlinge verstaanbaarheid met antieke Grieks is 'n saak van debat: Daar word aangevoer dat 'n "redelik goedgeleerde" spreker van die moderne taal die antieke dialekte sal kan lees, maar dit is nie duidelik gemaak hoeveel van hierdie opvoeding bestaan uit blootstelling tot woordeskat en grammatika wat verouderd in normale kommunikasie is nie. Grieks vanuit die Hellenistiese en Bisantynse tye is merkbaar nader aan Moderne Grieks. Vanaf 1834 tot 1976 is daar 'n poging aangewend om Καθαρεύουσα (Katharevousa, [kaTa'revus], "gereinigde taal", 'n poging om eeue-oue natuurlike linguistieke verandering aan 'n taal te korrigeer) as die enigste aanvaarbare vorm van Grieks in Griekeland te maak. Ná 1976 is Δημοτική (Dhimotiki, [Dimoti'ci], "taal van die mense") uiteindelik deur die Griekse regering aanvaar as beide die de facto en de jure vorme van die taal. 'n Groot hoeveelheid woorde en uitdrukkings bly onveranderd deur die eeue behoue, en word gevind in 'n aantal ander tale, insluitend Latyn, Nederlands, Italiaans, Duits, Frans, Engels en Afrikaans. Tipiese voorbeelde hiervan sluit meeste terminologiename in, soos astronomie, demokrasie, filosofie, antropologie ens. Griekse woordstamme word tot vandag toe gebruik om nuwe woorde in ander tale te skep, en saam met Latyn bly Grieks die belangrikste bron van die internasionale wetenskaplike en tegniese woordeskat.
Geskiedenis Oorsprong duimnael|Die vermoedelike Proto-Griekse taalgebied volgens die taalkundige Vladimir Georgiev Daar bestaan baie teorieë oor die oorsprong van die Griekse taal. Een teorie stel voor dat dit ontstaan het met die migrasie van proto-Griekse sprekers na Griekeland, wat in enige periode tussen 3200 v.C. tot 1900 v.C. gebeur het. 'n Ander teorie handhaaf dat Grieks in Griekeland self ontwikkel het vanuit 'n vorige Indo-Europese taal.
Grieks word sedert ongeveer die derde millennium v.C., of moontlik nog vroeër, op die Balkanhalfeiland gepraat.; Die oudste skriftelike bewys is 'n kleitablet in Lineêr B wat in Messenië gevind is en tussen 1450 en 1350 v.C. dateer. Daarmee is Grieks die oudste opgetekende taal wat nog gepraat word. Onder die Indo-Europese tale word die ouderdom van sy vroegste skriftelike optekening slegs deur die intussen uitgestorwe Anatoliese tale geëwenaar.
Tydperke duimnael|links|Antieke verspreiding van Griekse dialekte Die geskiedenis van die Griekse taal word gewoonlik in die volgende tydperke verdeel:
Proto-Grieks Die onopgetekende maar veronderstelde jongste gemeenskaplike voorouer van al die bekende variëteite van Grieks. Die eenheid van Proto-Grieks sou beëindig gewees het toe Helleense migrante die Griekse halfeiland gedurende die Neolitikum of die Bronstydperk binnegekom het. Miceense Grieks Die taal van die Miceense beskawing, opgeteken in die Lineêr B-skrif op tablette wat van die 15de eeu v.C. af dateer. Antieke Grieks In sy verskillende dialekte die taal van die argaïese en klassieke tydperke van die antieke Griekse beskawing. Dit was algemeen bekend deur die hele Romeinse Ryk. Antieke Grieks het in die Middeleeue in Wes-Europa in onbruik verval, maar amptelik in die Bisantynse wêreld in gebruik gebly en is met die val van Konstantinopel in 1453 en die Griekse migrasie na die weste weer in die res van Europa ingevoer. Koine-Grieks (ook Hellenistiese Grieks) Die samesmelting van die Ioniese met die Attiese dialek, die dialek van Athene, het die proses begin wat tot die eerste gemeenskaplike Griekse dialek gelei het. Hierdie dialek het 'n lingua franca in die oostelike Middellandse Seegebied en die Nabye Ooste geword. Koine-Grieks kan aanvanklik in die leërs en verowerde gebiede van Alexander die Grote nagespoor word; ná die Hellenistiese kolonisasie van die bekende wêreld is dit van Egipte tot aan die grense van Indië gepraat. Weens die wye gebruik van die taal in hierdie tydperk moes 'n stel reëls vir die behoorlike verspreiding daarvan neergelê word. Dit is in hierdie tyd dat die begrip Hellenisme (Ἑλληνισμός) die eerste keer verskyn: grammatici en Strabo het dit gebruik om "korrekte Grieks" aan te dui. Ná die Romeinse verowering van Griekeland het 'n onamptelike tweetaligheid van Grieks en Latyn in die stad Rome ontstaan, en Koine-Grieks het die eerste of tweede taal in die Romeinse Ryk geword. In die oostelike dele van die ryk het Rome hom daarvan weerhou om die gebruik van Latyn af te dwing en eerder in Grieks met sy onderdane gekommunikeer, selfs in streke waar Grieks nie die oorheersende spreektaal was nie. Die oorsprong van die Christendom kan ook deur Koine-Grieks nagespoor word, aangesien die apostels hierdie vorm van die taal gebruik het om die geloof te versprei. Omdat Koine die oorspronklike taal van die Nuwe Testament was en die Hebreeuse Bybel as die Septuaginta in Koine vertaal is, word daardie variëteit soms Nuwe-Testamentiese Grieks of Bybelse Grieks genoem. Middeleeuse Grieks (ook Bisantynse Grieks) Die voortsetting van Koine-Grieks tot die einde van die Bisantynse Ryk in die 15de eeu. Die term dek 'n hele kontinuum van spreek- en skryfstyle, wat strek van volkstaalvorme van Koine wat in baie opsigte reeds na Moderne Grieks geneig het, tot hoogs geleerde vorme wat klassieke Attiese Grieks nagevolg het. Baie van die geskrewe Grieks wat as amptelike taal van die Bisantynse Ryk gedien het, was 'n eklektiese middeweg wat op die tradisie van die geskrewe Koine gebaseer was. Moderne Grieks (ook Neo-Helleens) Moderne Grieks stam uit Middeleeuse Grieks en kan reeds in die Bisantynse tydperk, so vroeg as die 11de eeu, nagespoor word. Dit is die taal van die moderne Grieke en het, benewens Standaard-Moderne Grieks, verskeie dialekte.
duimnael|links|Verspreiding van Grieks in die Hellenistiese tydperk
Diglossie en die taalkwessie
In die moderne tyd het die Griekse taal in 'n toestand van diglossie verval, met die naasbestaan van 'n volkstaalvorm en 'n argaïserende skryftaalvorm. Wat as die Griekse taalkwessie bekend geword het, was 'n polarisasie tussen twee mededingende variëteite van Moderne Grieks: Dimotiki, die volkstaalvorm, en Katharevousa, 'n kompromis tussen Dimotiki en Antieke Grieks wat in die vroeë 19de eeu ontwikkel is en vir letterkundige en amptelike doeleindes in die nuutgestigte Griekse staat gebruik is. In 1976 is Dimotiki as die amptelike taal van Griekeland verklaar nadat dit kenmerke van Katharevousa opgeneem het; so het Standaard-Moderne Grieks ontstaan, wat vandag vir alle amptelike doeleindes en in die onderwys gebruik word. Die stryd tussen Dimotiki en Katharevousa het soms in geweld ontaard: die vertaling van antieke Griekse of Bybelse werke in die volkstaal het al tot opstande gelei – soos die Evangelika en die Orestiaka – en selfs sterftes veroorsaak.
Historiese eenheid Die historiese eenheid en voortgesette identiteit tussen die verskillende stadiums van die Griekse taal word dikwels beklemtoon. Al het Grieks morfologiese en fonologiese veranderinge ondergaan wat vergelykbaar is met dié van ander tale, is die kulturele, letterkundige en ortografiese tradisie sedert die klassieke oudheid nooit in so 'n mate onderbreek dat daar van 'n nuwe taal gepraat kan word nie. Griekse sprekers beskou letterkundige werke in antieke Grieks vandag steeds as deel van hulle eie taal eerder as van 'n vreemde taal. Daar word ook dikwels aangevoer dat die historiese veranderinge betreklik gering was in vergelyking met dié van sommige ander tale. Volgens een skatting is "Homeriese Grieks waarskynlik nader aan Dimotiki as wat 12de-eeuse Middel-Engels aan moderne gesproke Engels is".
Geografiese verspreiding
duimnael|links|Die geografiese verspreiding van Grieks in die Russiese Ryk volgens die sensus van 1897 Grieks word vandag deur minstens 13 miljoen mense gepraat, hoofsaaklik in Griekeland en Siprus, benewens 'n aansienlike Griekssprekende minderheid in Albanië naby die Grieks-Albanese grens. 'n Beduidende deel van Albanië se bevolking het kennis van Grieks, deels weens die golf van Albanese immigrasie na Griekeland in die 1980's en 1990's en die Griekse gemeenskap in die land. Voor die Grieks-Turkse Oorlog en die daaropvolgende bevolkingsuitruiling van 1923 was daar ook 'n baie groot Griekssprekende bevolking in Turkye, waarvan vandag min oorbly. 'n Klein Griekssprekende gemeenskap kom ook in Bulgarye naby die Grieks-Bulgaarse grens voor. Verder word Grieks wêreldwyd deur die omvangryke Griekse diaspora gepraat, met noemenswaardige gemeenskappe in die Verenigde State, Australië, Kanada, Suid-Afrika, Chili, Brasilië, Argentinië, Rusland, Oekraïne, die Verenigde Koninkryk en deur die hele Europese Unie, veral in Duitsland.
Histories was daar beduidende Griekssprekende gemeenskappe en streke deur die hele oostelike Middellandse Seegebied, in wat vandag Suid-Italië, Turkye, Siprus, Sirië, Libanon, Israel, Palestina, Egipte en Libië is; in die Swartseegebied, in wat vandag Turkye, Bulgarye, Roemenië, Oekraïne, Rusland, Georgië, Armenië en Azerbeidjan is; en in 'n mindere mate in die westelike Middellandse Seegebied in en om kolonies soos Massalia (die hedendaagse Marseille), Monoikos (die hedendaagse Monaco) en Mainake. Grieks was ook vir die grootste deel van hulle geskiedenis die amptelike taal van regering en godsdiens in die Christelike koninkryke van Nubië.
Amptelike status duimnael|Moderne verspreiding van Griekse dialekte