Die artikel handel oor die arachnida. Vir die Suid-Afrikaanse musiekgroep, sien Spinnekop (musiekgroep).
Die spinnekop is die bekendste orde (Araneae) uit die klas wat bekend staan as die spinnekopagtiges (Arachnida). Spinnekoppe is ongewerwelde roofdiere met twee lyfdele, agt pote en geen vlerke of voelers nie. Hulle het kaakkloue met gifhake wat gewoonlik gif kan inspuit, en spintepels waaruit sy kom. Aangesien hulle nie soos die insekte en kreefagtiges kaaklywe het om mee te kou nie, kan hulle geen vaste kos inneem nie.
Spinnekoppe is die grootste orde van die spinnekopagtiges en staan sewende in totale spesieverskeidenheid onder al die ordes van organismes. Hulle kom wêreldwyd op elke kontinent behalwe Antarktika voor en het hulle in byna elke habitat op land gevestig. Teen Januarie 2026 het taksonomiste 53 680 spinnekopspesies in 139 families opgeteken.
Anatomies verskil spinnekoppe – soos al die spinnekopagtiges – van die ander geleedpotiges daarin dat die gewone liggaamsegmente in twee dele saamgesmelt is: die kopborsstuk of prosoma en die agterlyf of opistosoma, wat deur 'n klein, silindriese steeltjie verbind word. Anders as insekte het spinnekoppe geen voelers nie. Behalwe in die mees primitiewe groep, die Mesothelae, het spinnekoppe die mees gesentraliseerde senuweestelsel van al die geleedpotiges, aangesien al hul ganglia in een massa in die kopborsstuk saamgesmelt is. Anders as die meeste geleedpotiges het spinnekoppe geen strekspiere in hul ledemate nie en strek hulle dié met hidrouliese druk uit.
Op enkele uitsonderings na is alle bekende spesies roofdiere wat hoofsaaklik op insekte en ander spinnekoppe jag, hoewel 'n paar groot spesies ook voëls en akkedisse vang. Na skatting maak 25 miljoen ton spinnekoppe elke jaar 400 tot 800 miljoen ton prooi dood. Aangesien hul dermkanaal te nou is vir vaste kos, maak hulle hul voedsel vloeibaar deur dit met spysenzieme te oorstroom.
Hoewel die gif van 'n paar spesies vir die mens gevaarlik is, ondersoek wetenskaplikes tans die gebruik van spinnekopgif in die medisyne en as nie-besoedelende plaagdoders. Spinnekopsy bied 'n kombinasie van ligtheid, sterkte en elastisiteit wat dié van sintetiese materiale oortref. 'n Onredelike vrees vir spinnekoppe word arachnofobie genoem.
Anatomie en fisiologie duimnael|senter|600px|Die inwendige anatomie van 'n spinnekop.
Liggaamsverdeling Die liggaam van die spinnekop bestaan, net soos dié van die krap, uit twee dele, nl. die kopborsstuk (kefalotoraks) en 'n agterlyf (abdomen). Uitwendig lyk dit nie of hierdie dele gesegmenteerd is nie. Die kop en borsstuk het vergroei om die kopborsstuk te vorm. Dit is gewoonlik die kleinste deel van die liggaam. Voor, in die middel daarvan, is twee kaakkloue, een aan elke kant van die mondopening. Hiermee vang en druk die spinnekop sy prooi fyn om dit te eet. Die prooi word met gif uit die kaakkloue verlam of gedood. Die gifkliere is in die kopborsstuk geleë. Die agterlyf is gewoonlik die grootste deel van die liggaam. Aan die onderkant daarvan, kort agter die kopborsstuk, is die asemhalingsopeninge en aan die agterkant sit die spintepels. Hierdie klein uitsteekseltjies – meestal drie pare, maar na gelang van die groep een tot vier pare – bring sydrade voort waarmee spinnekoppe hul webbe spin. By sommige spinnekopsoorte is die agterlyf met 'n steeltjie aan die kopborsstuk verbind.
Skelet Die eksoskelet van die kopborsstuk is sterk en onbuigbaar, behalwe by die dele waar beweging nodig is, bv. litte van die pote. Hierdie onbuigbare skelet is gewoonlik chitienagtig. Die eksoskelet van die agterlyf is egter sag en leeragtig. Dis ook gewoonlik met hare bedek. Die spinnekop moet dus vervel namate hy groei omdat sy skelet nie kan rek nie.
Bewegingsorgane Spinnekoppe het vier paar gelede looppote wat almal eenders lyk. Hulle is aan die onderkant van die kopborsstuk vasgeheg. By die webspinner eindig elke poot in twee of drie klein kloutjies. Hierdie kloutjies vorm kammetjies by die agterste pote en lê die sydrade neer wanneer die web gespin word. Die sydraadjies word as't ware uit die spintepels gekam wanneer die web gespin word. Hierdie kloutjies kom nie voor by spinnekoppe wat nie webbe spin nie. Die hare op die pote van sommige soorte spinnekoppe dien as 'n tassintuig wat gevoelig is vir aanraking. duimnael|regs|200px|Die poot van 'n spinnekop: 1 – coxa; 2 – trochanter; 3 – femur; 4 – patella; 5 – tibia; 6 – metatarsus; 7 – tarsus; 8 – kloue. Elk van die agt pote bestaan uit sewe onderskeibare dele: die coxa naaste aan die kopborsstuk, die kort trochanter wat as 'n skarnier werk, die lang femur, die patella (die spinnekop se knie), die tibia, die metatarsus en die tarsus, wat in 'n klou van twee of drie punte eindig. Hoewel alle geleedpotiges spiere aan die binnekant van die eksoskelet gebruik om hul ledemate te buig, gebruik spinnekoppe steeds hidrouliese druk om hulle te strek – 'n stelsel wat hulle van hul voor-geleedpotige voorouers geërf het. Die enigste strekspiere in 'n spinnekop se pote sit in die drie heupgewrigte, en daarom kan 'n spinnekop met 'n deurboorde kopborsstuk sy pote nie strek nie en krul die pote van dooie spinnekoppe op. Spinnekoppe kan drukke van tot agt keer hul rustende vlak voortbring, en springspinnekoppe kan tot vyftig keer hul eie lengte spring deur die bloeddruk in die derde of vierde paar pote skielik te verhoog.
Die meeste spinnekoppe wat aktief jag eerder as om op webbe te vertrou, het digte bossies fyn borselhare tussen die kloue aan die punte van hul pote. Dié bossies, wat skopulae genoem word, bestaan uit hare waarvan die punte in tot 1 000 takkies verdeel is en wat die spinnekop in staat stel om teen vertikale glas op te loop en onderstebo teen plafonne te beweeg. Dit lyk of die skopulae hul greep uit die kontak met uiters dun lagies water op oppervlakke kry.
Asemhalingsorgane Die asemhalingsorgane van spinnekoppe word boeklonge genoem. Elke boeklong bestaan uit 'n aantal hol voue waarin bloed sirkuleer. Hierdie voue lyk baie soos die blaaie van 'n boek – vandaar die naam "boeklong". Die boeklonge open na buite deur die spleetvormige asemhalingsopeninge op die agterlyf waarvan daar twee of vier kan wees. Lug kom by hierdie openinge in en sirkuleer tussen die bloedgevulde voue deur sodat gaswisseling kan plaasvind. Op hierdie manier word suurstof uit die lug opgeneem en koolstofdioksied afgegee – dit is wat met "gaswisseling" bedoel word.
Bloedsomloop Soos ander geleedpotiges het spinnekoppe 'n oop bloedsomloopstelsel: die liggaamsholte is grotendeels 'n hemoseel waardeur die bloed vloei. Die hart is 'n buis in die boonste deel van die liggaam met 'n paar openinge wat as terugslagkleppe optree en die bloed uit die hemoseel in die hart laat maar dit nie laat uitvloei voordat dit die voorpunt bereik nie. By spinnekoppe beslaan die hart net die boonste deel van die agterlyf. Die bloed van baie spinnekoppe met boeklonge bevat die asemhalingspigment hemosianien, wat die vervoer van suurstof doeltreffender maak.
Voeding, spysvertering en uitskeiding duimnael|regs|200px|'n Sakspinnekop (Cheiracanthium punctorium) wat sy gifhake toon. Uniek onder die Chelicerata is die laaste dele van 'n spinnekop se kaakkloue gifhake, en die oorgrote meerderheid spinnekoppe kan daarmee gif uit gifkliere in die wortels van die kaakkloue in hul prooi inspuit. 'n Paar families het hul gifkliere verloor en maak hul prooi met sy dood. Soos die meeste spinnekopagtiges het spinnekoppe 'n nou dermkanaal wat slegs vloeibare kos kan hanteer, en twee stelle filters om vaste stof buite te hou. Sommige pomp spysenzieme uit die middelderm in die prooi in en suig dan die vervloeide weefsel op, sodat net die leë omhulsel oorbly; ander vermaal die prooi met die kaakkloue en die basisse van die tasters tot 'n pap terwyl hulle dit met ensieme oorstroom.
Die meeste spinnekoppe skakel hul stikstofhoudende afvalstowwe in uriensuur om, wat as 'n droë stof uitgeskei kan word – 'n eienskap wat water bespaar en onafhanklik in verskeie geleedpotige afstammingslyne ontwikkel het. 'n Paar primitiewe spinnekoppe behou egter die voorvaderlike geleedpotige niertjies, wat groot hoeveelhede water gebruik om die afval as ammoniak uit te skei.
Oë en ander sintuie Die meeste spinnekoppe het agt enkelvoudige oë wat naby die voorpunt, bo-op die kopborsstuk geleë is. Die ogies is gewoonlik in twee rye van vier elk gerangskik. Die meeste webspinnekoppe sien baie swak en kan skaars 'n paar sentimeter ver sien, maar die aktiewe jagters – veral die springspinnekoppe – het uitstekende sig. Die rooiroman storm bv. nie doelbewus op 'n mens af nie, maar hardloop eerder na die donkerte van jou skaduwee toe. Spinnekoppe is egter baie gevoelig vir trillings, veral dié wat deur 'n prooi wat in 'n web vasgevang is, veroorsaak word. In Suid-Afrika is die knopiespinnekoppe (genus Latrodectus) die enigste waarvan die gif neurotoksies genoeg is om vir 'n mens lewensgevaarlik te wees; die gif self is sterker as dié van 'n kobra, maar dit word in soveel kleiner hoeveelhede ingespuit dat sterftes selde is. Verskeie ander genera veroorsaak wel medies ernstige, sitotoksiese wonde. duimnael|links|200px|Die hoofogies (die middelste paar) van dié springspinnekop is baie skerp. Die buitenste paar is "sekondêre oë", en daar is verdere pare aan die sye en bo-op die kop. Spinnekoppe het hoofsaaklik vier pare oë op die boonste voorste deel van die kopborsstuk, in patrone wat van familie tot familie verskil. Die hoofpaar voor is van die soort wat pigmentbeker-ogies genoem word en wat by die meeste geleedpotiges slegs die rigting van die lig kan bepaal, maar by spinnekoppe wel beelde kan vorm. Die ander pare, die sekondêre oë, is vermoedelik uit die same-oë van die voorvaderlike Chelicerata afgelei maar het nie meer die afsonderlike faseties nie. By baie spinnekoppe spoor dié sekondêre oë lig op wat deur 'n weerkaatsende laag terugkaats, en wolfspinnekoppe kan met 'n flitslig opgespoor word aan die weerkaatsing uit hul oë.
Die gesigskerpte van sommige springspinnekoppe is tien keer beter as dié van naaldekokers, wat by verre die beste sig onder die insekte het. Dit word bereik deur 'n telefotografiese reeks lense, 'n netvlies van vier lae en die vermoë om die oë te swaai en beelde uit verskillende stadiums van die skandering saam te voeg. Daar is ook spinnekoppe met minder oë – die algemeenste met ses – terwyl party spesies vier het en lede van die familie Caponiidae so min as twee. Grotbewonende spesies het soms geen oë nie.
Die kutikula van spinnekoppe is deur talle sensore of verbindings na die senuweestelsel deurdring. Verskeie tassensore, meestal borselhare, reageer op verskillende kragte, van sterk kontak tot baie swak lugstrome. Chemiese sensore verskaf die ekwivalent van smaak en ruik; 'n volwasse Araneus kan tot 1 000 sulke chemiesensitiewe hare hê, waarvan die meeste op die punte van die eerste paar pote. In die litte van hul ledemate het spinnekoppe ook spleetsensilla wat krag en trillings opspoor. By webspinnende spinnekoppe is al dié meganiese en chemiese sensore belangriker as die oë, terwyl die oë vir aktiewe jagters die belangrikste is.
Die maak van sy duimnael|'n Wielwebspinnekop wat sy uit sy spintepels voortbring. Die agterlyf het geen aanhangsels behalwe dié wat tot een tot vier – gewoonlik drie – pare kort, beweeglike spintepels omvorm is, waaruit die sy kom. Elke spintepel het baie spuitopeninge wat elk met een syklier verbind is, en daar is minstens ses soorte syklier wat elk 'n ander soort sy voortbring.