Taaldigitalisering is die proses waardeur ’n taal vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word. Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale woordeboeke, tekskorpusse, sleutelborde, speltoetsers, spraakherkenning, teks-na-spraakstelsels en masjienvertaling. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op rekenaars, selfone en die internet te gebruik.
Die digitalisering van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as hulpbronarm of laehulpbrontale beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale.
Digitale taalhulpbronne duimnael|Digitale taalhulpbronne. Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder:
digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; gedigitaliseerde boeke, manuskripte en argiewe; versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as tekskorpusse en spraakkorpusse; gestandaardiseerde skrifstelsels, lettertipes en sleutelborduitlegte; optiese karakterherkenning vir die verwerking van geskandeerde tekste; spel- en grammatikatoetsers; masjienvertaling en outomatiese transkripsie; spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en taaldata waarmee natuurliketaalverwerking- en kunsmatige intelligensiestelsels ontwikkel kan word.
Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op sosiale media gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.
Digitale taalgaping Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.
Die ongelykheid staan as die digitale taalgaping bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem. Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.
Bewaring en herlewing Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, onderwys, openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend.
Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.
UNESCO bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot kennis, kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, etiek en digitale tegnologie.
Suid-Afrika Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as Engels. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.
Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne (SADiLaR), wat deur die Noordwes-Universiteit gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos Wikipedia om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra.
Sien ook Digitale kloof Digitale taalsterfte Taalbewaring Taalherlewing Bedreigde taal Natuurliketaalverwerking Masjienvertaling
Verwysings
Eksterne skakels Every Language Matters – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne
Kategorie:Digitale tegnologie Kategorie:Inligtingstegnologie Kategorie:Taaltegnologie Kategorie:Rekenaarlinguistiek Kategorie:Taalbewaring Kategorie:Digitale kloof