Leoš Janáček (, 3 Julie 1854 – 12 Augustus 1928) was 'n Tsjeggiese komponis, musiekteoretikus, folkloris, publiseerder en dosent. Janáček is geïnspireer deur Oos-Europese volksmusiek, en het 'n oorspronklike en moderne musiekstyl daaruit ontwikkel.
Janáček is gebore in Hukvaldy en was van jongs af begaaf in musiek. Hy het sy opvoeding in Brno, Praag, Leipzig en Wene ontvang. Hy het teruggekeer om in Brno te woon, waar hy getroud is met sy leerling, Zdenka Schulzová, en het hom toegespits op folkloristiese navorsing. Sy vroeë musikale werke is beïnvloed deur tydgenote soos Antonín Dvořák, maar teen die draai van die eeu begin hy sy vroeëre studies van nasionale volksmusiek sowel as sy transkripsies van "spraakmelodieë" uit gesproke taal te inkorporeer in sy musiek ten einde 'n moderne en hoogs-oorspronklike sintese te skep. Die dood van sy dogter Olga in 1903 het 'n verreikende invloed op sy musikale uitset gehad; hierdie opmerkbare veranderinge het die eerste keer na vore getree in sy opera, Jenůfa (dikwels genoem die "Morawiese nasionale opera"), wat die eerste keer opgevoer is in 1904 in Brno.
In die daaropvolgende jare het Janáček gefrustreerd geraak met 'n gebrek aan erkenning, maar dit is uiteindelik verlig deur die sukses van 'n hersiene opvoering van Jenůfa by die Nasionale Teater in Praag in 1916, wat Janáček toegang gegee het tot die wêreld se groot operaverhoë. Janáček se latere werke is sy mees gevierde. Dit sluit in operas soos Káťa Kabanová en Die Sluwe Klein Feeks, die Sinfonietta, die Glagolitiese Mis, die rapsodie Taras Bulba, twee strykkwartette en ander werke vir kamerorkes. Baie van Janáček se latere werke is beïnvloed deur Tsjeggiese en Russiese literatuur, sy pan-Slawiese sentimente, en sy verliefdheid op Kamila Stösslová.
Na sy dood in 1928 is Janáček se werk op die wêreldopera-verhoog bevorder deur die Australiese dirigent Charles Mackerras, wat ook sommige van sy komposisies tot hul oorspronklike vorm herstel het. In sy vaderland het hy 'n nuwe generasie Tsjeggiese komponiste geïnspireer, insluitend verskeie van sy studente. Vandag word hy as een van die belangrikste Tsjeggiese komponiste beskou, saam met Dvořák en Smetana.
Biografie 1854–1872: Vroeë lewe en familie duimnael|Die skool in Hukvaldy, Janáček se geboortehuis
Leoš Janáček was die seun van 'n onderwyser, Jiří Janacek, en Amalie (née Grulichová) Janáčková, en is gebore in Hukvaldy, Morawië (destyds deel van die Oostenrykse Ryk. Hy is gedoop as Leo Eugen. Hy was 'n begaafde kind in 'n gesin van beperkte middele, en het 'n vroeë musikale talent in koorsang getoon. Sy vader wou hê dat hy die familietradisie moes volg en 'n onderwyser word, maar hy het wel kennis geneem van die jong Janáček se ooglopende musikale vermoëns.
In 1865 het die jong Janáček ingeskryf by die Sint Thomas Abdy in Brno, waar hy deelgeneem het aan koorsang onder Pavel Křížkovský, en soms die orrel bespeel het. Een van sy klasmaats, František Neumann, het Janáček later beskryf as 'n "uitstekende pianis, wat Beethoven se simfonieë perfek kon speel in duet saam met 'n klasmaat, onder Křížkovský se toesig". Vir Křížkovský was hy 'n problematiese en eiesinnige student, maar hy het nietemin sy toetrede tot die Praagse Orrelskool aanbeveel. Janáček het Křížkovský later as groot dirigent en onderwyser onthou.
1873–1880: Onderwys en vroeë loopbaan Janáček was oorspronklik van plan om klavier en orrel te studeer, maar het hom uiteindelik aan komposisie gewy. Hy het sy eerste vokale komposisies geskryf terwyl hy koorleier was van die Svatopluk-kunstenaarsgenootskap (1873–1876). In 1874 het hy ingeskryf aan die Praagse orrelskool onder František Skuherský en František Blažek. As student in Praag was hy verarm; met geen klavier in sy kamer nie moes hy met 'n klawerbord klaarkom wat op sy tafelblad geteken is. Sy kritiek op Skuherský se opvoering van die Gregoriaanse mis is in die Maart 1875-uitgawe van die tydskrif Cecilie gepubliseer en het tot sy uitsetting uit die skool gelei, maar op 24 Julie 1875 het Janáček met die beste resultate in sy klas gegradueer.
Met sy terugkeer na Brno het hy 'n bestaan as musiekonderwyser gemaak en verskeie amateurkore gedirigeer. Vanaf 1876 het hy musiekonderrig gegee by Brno se Onderwysersinstituut. Onder sy leerlinge was Zdenka Schulzová, die dogter van Emilian Schulz, direkteur van die Instituut. Sy sou later Janáček se vrou word. In 1876 het hy ook 'n klavierstudent van Amálie Wickenhauserová-Nerudová geword, met wie hy kamerkonserte georganiseer het en oor die volgende twee jaar konserte gegee het. In Februarie 1876 is hy as koorleier van die Beseda brněnská Filharmoniese Vereniging verkies. Afgesien van 'n onderbreking van 1879 tot 1881, het hy tot 1888 die koorleier en dirigent daarvan gebly.
Van Oktober 1879 tot Februarie 1880 het hy klavier, orrel en komposisie aan die Leipzig Konservatorium gestudeer. Terwyl hy daar was, het hy sy Thema con variazioni vir klavier in B-mol gekomponeer, met die subtitel Zdenka se Variasies. Hy was ontevrede met sy onderwysers (onder wie Oscar Paul en Leo Grill) en is 'n studentskap saam met Camille Saint-Saëns in Parys geweier. Janáček het aanbeweeg na die Universität für Musik und darstellende Kunst Wien (afgekort as MDW) (Universiteit van Musiek en Uitvoerende Kunste, Wene), waar hy van April tot Junie 1880 komposisie onder Franz Krenn gestudeer het. Hy het sy teenkanting teen Krenn se nieu-romantiese neigings verberg, maar hy het sy studies onder Josef Dachs opgeskort nadat hy gekritiseer is vir sy klavierstyl en tegniek. Hy het 'n vioolsonate (nou verlore) aan 'n Weense Konservatoriumkompetisie voorgelê, maar die beoordelaars het dit verwerp as "te akademies". Janáček het die konservatorium in Junie 1880 verlaat, teleurgesteld ten spyte van Franz Krenn se baie komplimentêre persoonlike verslag. Een van sy klasmaats en vriende in Wene was die komponis en pianis Josef Weiss.
1881–1899: Folkloristiese werk en vroeë komposisies duimnael|Voormalige orrelskool in Brno. Janáček het in 'n klein huisie in die tuin van die villa gewoon. Sy tuinhuis is vandag die Leoš Janáček-monument. Janáček het teruggekeer na Brno waar hy op 13 Julie 1881 getroud is met sy jong leerling, Zdenka Schulzová.
In 1881 het Janáček 'n orrelskool gestig waarvan hy as direkteur aangestel is. Hy het hierdie pos beklee tot 1919, toe die skool die Brno Konservatorium geword het. In die middel-1880's het Janáček meer sistematies begin komponeer. Hy het onder andere die Vier koorstukke vir mansstem (1886) gekomponeer, wat opgedra is aan Antonín Dvořák, en sy eerste opera, Šárka (1887–1888). Gedurende hierdie tydperk het hy begin om volksmusiek, liedjies en danse te versamel en te bestudeer. In die vroeë maande van 1887 het hy die komiese opera Die Bruidegom deur die Tsjeggiese komponis Karel Kovařovic skerp gekritiseer in 'n Hudební listy-resensie: "Watter melodie het in jou gedagtes vasgesteek? Watter motief? Is hierdie dramatiese opera? Nee, ek sou op die plakkaat skryf: 'Komedie saam met musiek opgevoer', aangesien die musiek en die libretto nie met mekaar in verband staan nie". Janáček se resensie het blykbaar tot wedersydse afkeer en latere professionele probleme gelei toe Kovařovic, as direkteur van die Nasionale Teater in Praag, geweier het om Janáček se opera Jenůfa op te voer.
Vanaf die vroeë 1890's was Janáček aan die voorspits van folkloristiese aktiwiteite in Morawië en Silesië; hy het 'n repertorium van volksliedjies en -danse in orkestrale- en klavierrangskikkings gebruik. Baie van die wysies wat hy gebruik het is deur hom opgeneem, maar 'n tweede bron was Františka Xavera Běhálková, wat vir hom 70 tot 100 wysies gestuur het wat sy van regoor die Haná-streek van sentraal-Morawië versamel het.
Die meeste van sy prestasies op hierdie gebied is in 1899–1901 gepubliseer, alhoewel sy belangstelling in folklore hom lewenslank sou begeester. Sy komposisiewerk is steeds beïnvloed deur die deklamatoriese, dramatiese styl van Smetana en Dvořák. Hy het baie negatiewe menings oor Duitse nieu-klassisisme en veral oor Wagner uitgespreek in die Hudební listy-tydskrif, wat hy in 1884 gestig het. Die dood van sy tweede kind, Vladimír, in 1890, is gevolg deur 'n gepoogde opera, Begin van die Romanse (1891) en die kantate Amarus (1897).
1900–1915: Moeilike jare duimnael|upright=0.9|Die enigste bewaarde bladsy van die handgeskrewe manuskrip van Janáček se Jenůfa duimnael|upright=0.9|Janáček in 1904 In die eerste dekade van die 20ste eeu het Janáček koormusiek vir die kerk gekomponeer, soos Otčenáš (Ons Vader, 1901), Constitues (1903) en Ave Maria (1904). In 1901 is die eerste deel van sy klaviersiklus, Op 'n Oorgroeide Paadjie (On an Overgrown Path), gepubliseer. Dit het mettertyd een van sy mees uitgevoerde werke geword. In 1902 het Janáček Rusland twee keer besoek. Die eerste keer het hy sy dogter Olga na Sint Petersburg geneem, waar sy gewoon het om Russies te studeer. Slegs drie maande later het hy saam met sy vrou na Sint Petersburg teruggekeer omdat Olga baie siek was. Hulle het haar teruggeneem na Brno, maar haar gesondheid het versleg.
Janáček het sy pynlike gevoelens jeens sy siek dogter uitgedruk in 'n nuwe werk, sy opera Jenůfa, waarin die lyding van sy dogter in Jenůfa s'n verander is. Toe Olga in Februarie 1903 oorlede is, het Janáček Jenůfa aan haar nagedagtenis opgedra. Die opera is in 1904 in Brno met redelike sukses opgevoer,, maar Janáček het gevoel dat dit niks meer as 'n kleinskaale prestasie was nie. Hy het gestreef na erkenning deur die meer invloedryke Praagse opera, maar Jenůfa is daar geweier (twaalf jaar sou verloop voordat die eerste opvoering daarvan in Praag plaasgevind het). Janáček het, moedeloos en emosioneel uitgeput, na die badplaas en kuuroord in Luhačovice gegaan om te herstel. Daar het hy Kamila Urválková ontmoet, wie se liefdesverhaal die tema vir sy volgende opera, Osud (Lotsbestemming), verskaf het.
In 1905 het Janáček 'n demonstrasie ter ondersteuning van 'n Tsjeggiese universiteit in Brno bygewoon, waar die gewelddadige dood van František Pavlík ('n jong skrynwerker) sy klaviersonate, 1.X.1905, geïnspireer het. Die voorval het hom daartoe gelei om die anti-Duitse en anti-Oostenrykse etos van die Russiese Kring verder te bevorder, waarvan hy in 1897 medestigter was en wat in 1915 amptelik deur die Oostenrykse polisie verbied sou word. In 1906 het hy die Tsjeggiese digter Petr Bezruč genader, met wie hy later saamgewerk het en verskeie koorwerke gekomponeer het gebaseer op Bezruč se poësie, soos Kantor Halfar (1906), Maryčka Magdónova (1908) en 70 000 (1909).
Janáček se lewe is in die eerste dekade van die 20ste eeu gekompliseer deur persoonlike en professionele uitdagings. Hy het steeds gesmag na artistieke erkenning uit Praag. Hy het sommige van sy werke vernietig, en ander het weer onvoltooid gebly. Nietemin het hy voortgegaan om te komponeer en verskeie merkwaardige koor-, kamer-, orkes- en operawerke geskep, waarvan die mees noemenswaardige is die 1914-kantate, Věčné evangelium (Die Sterflose Evangelie), Pohádka (Feëverhaal) vir tjello en klavier (1910), die 1912-klaviersiklus V mlhách (In die Mis), sy vioolsonate en sy eerste simfoniese gedig, Šumařovo dítě. Sy vyfde opera, Výlet pana Broučka do měsíce (Mnr. Brouček se uitstappies na die Maan en die 15de eeu), gekomponeer van 1908 tot 1917, is gekarakteriseer as die mees "suiwer Tsjeggiese werk wat onderwerp en behandeling" betref van al Janáček se operas.
1916–1928: Deurbraak en meesterstukke In 1916 het hy 'n professionele en persoonlike verhouding met die teaterkritikus, dramaturg en vertaler Max Brod aangeknoop.C Susskind, Janáček and Brod. Drukpers van Yale-universiteit, 1985, In dieselfde jaar is Jenůfa, hersien deur Kovařovic, uiteindelik deur die Nasionale Teater aanvaar. Die opvoering daarvan in Praag in 1916 was 'n groot sukses en het Janáček sy eerste lof besorg.
duimnael|Kamila Stösslová saam met haar seun Otto in 1917