'n Literêre stelsel is 'n voorstel vir die rangskikking van diverse literêre data in 'n verenigde geheel. Die grense van so 'n stelsel moet verder as die teks getrek word, aangesien literatuur as 'n stelsel oop is vir sy omgewing via skrywer en leser. Die entiteite binne so 'n stelsel word verder gespesifiseer in 'n model van 'n romanstelsel.
'n Literêre stelsel is 'n hiërargiese struktuur van vorme en norme waarin sekere entiteite dominant is, maar wat ook verander deur middel van omskakeling en outomatisering. 'n literêre stelsel is nie monolities nie, maar bestaan uit mededingende lae.
Elke nuwe werk sit 'n stelsel voort en verander dit. Die toestand van 'n literêre stelsel kan baie vinnig verander. Sodanige veranderlikheid beteken egter nie dat 'n stelsel nie waargeneem kan word nie.
In Afrikaans Die Afrikaanse literêre stelsel is 'n komplekse en dinamiese netwerk van verskeie elemente wat saamwerk om die produksie, verspreiding, ontvangs en impak van Afrikaanse literatuur te beïnvloed. Dit is nie 'n statiese entiteit nie, maar eerder 'n voortdurend ontwikkelende geheel wat reageer op interne en eksterne faktore. Hierdie stelsel bestaan uit verskeie rolspelers en komponente, insluitend skrywers, uitgewers, kritici, lesers, boekwinkels, biblioteke, literêre pryse, akademiese instellings, en die breër sosiale en politieke konteks waarin die literatuur ontstaan. Die literêre stelsel kan gesien word as 'n netwerk van verhoudings tussen aktiwiteite wat as "literêr" beskou word. Dit beteken dat die stelsel nie net die individuele elemente insluit nie, maar ook die interaksie tussen hulle.
Hein Viljoen se studie oor die Suid-Afrikaanse romanstelselViljoen, Hein. 1986. Die Suid-Afrikaanse romanstelsel. PhD-proefskrif: Universiteit van Noordwes. bied 'n diepgaande ondersoek van die stelsel in 'n spesifieke tydperk. Hy fokus op die verhoudings tussen skrywers, tekste, uitgewers, kritici en lesers, en hoe hierdie verhoudings die produksie en resepsie van romans beïnvloed. Viljoen beklemtoon die belangrikheid van struktuur en interafhanklikheid tussen die verskillende elemente. Hy wys daarop dat die status van 'n teks bepaal word deur 'n verskeidenheid eksterne faktore, soos resensies, studie, voorskrywing, en die status van die uitgewery. Waarde word dus op 'n interafhanklike wyse geskep. Sy werk lê 'n grondslag vir die verstaan van literêre sisteme as komplekse sosiale en kulturele strukture.
J.H. Senekal se werkSenekal, J.H. 1987. Literatuuropvattings. Wese en waarhede van 'n nuwe literere teorie. Bloemfontein: Universiteit van die Vrystaat. bied 'n teoretiese perspektief op literatuuropvattings en die ontwikkeling van nuwe literêre teorieë. Hy ondersoek die veranderinge in literatuurstudie sedert die 1960's en die vervanging of wysigings aan sommige sekerhede en statiese konsepte van die ouer literêre teorieë. Senekal bespreek die verbreding van die literatuurbegrip, die literêre kanon, teksbegrip, wetenskap, metodepluralisme, leesprosesse, die sosiale dimensie van literatuur en die invloed van empiriese literatuurwetenskap, psigo-analise, feminisme en kommunikasieteorie. Sy werk dra by tot 'n begrip van die teoretiese grondslae van die literêre stelsel en die verskillende benaderings tot literatuurstudie.
Leti Kleyn se proefskrifKleyn, Leti. 2013. ’n stelselteoretiese kartering van die Afrikaanse literatuur vir die tydperk 2000–2009. PhD-proefskrif: Universiteit van Pretoria. ondersoek die rolspelers in die Afrikaanse literêre stelsel wat tot kanonisering aanleiding gee. Sy karteer die literêre stelsel deur die publikasies, resepsie daarvan en openbare debatte daaroor vir die tydperk 2000-2009 te ondersoek. Sy gee aandag aan die uitgewersbedryf, mediapraktyke, literêre pryse, vertalings, bloemlesings, literatuurgeskiedenisse, skryfskole, verwerking van literêre werke vir film en die uitvoerende kunste, die impak wat die sensuurwetgewing op die status van skrywers en die bedryf gehad het, leeskringe en 'n aantal kleiner rolspelers. Die studie wys op die fyn netwerk wat onstaan as verbande tussen verskillende rolspelers in die literêre stelsel van nader ondersoek word. Kleyn se werk demonstreer hoe verskillende elemente in die stelsel saamwerk om literêre status en kanonisering te beïnvloed.
Burgert Senekal se studieSenekal, B.A. 2020. Aktiwiteit en sentraliteit in die Afrikaanse poësiestelsel van die afgelope twee dekades (2000-2019), met spesiefike verwysing na Joan Hambidge se rol, Stilet. fokus spesifiek op die poësiestelsel en die rol van Joan Hambidge daarin. Hy gebruik 'n kwantitatiewe benadering en netwerkontleding om die aktiwiteit en sentraliteit van digters, uitgewerye, kritici en publikasieplatforms te ondersoek. Senekal toon aan hoe die prestige van individue en instellings binne die stelsel interafhanklik is en hoe hierdie prestige die vloei en impak van literêre werke beïnvloed. Hy gebruik ook Eigenvektor- en PageRanksentraliteit om Joan Hambidge se posisie as digter in 'n digter-uitgewery netwerk te bepaal. Dit illustreer hoe netwerkontleding gebruik kan word om die dinamika van die literêre stelsel te verstaan en die sentrale rolspelers te identifiseer.
Samevattend is die Afrikaanse literêre stelsel 'n komplekse, dinamiese en interafhanklike geheel. Dit word gevorm deur die interaksie tussen skrywers, tekste, lesers, kritici, uitgewers, akademiese instellings en die breër sosiale en politieke konteks. Die stelsel is nie staties nie, maar voortdurend in beweging en word beïnvloed deur 'n verskeidenheid faktore.
Verwysings
Kategorie:Letterkunde