thumb|300px|Dante, Boccaccio, Petrarca, Guido Cavalcanti, Cino da Pistoia en Guittone d'Arezzo op 'n skildery deur Giorgio Vasari (1544). Italiaanse letterkunde is letterkunde wat in die Italiaanse taal geskryf is, veral binne die huidige Italië. Dit kan ook verwys na letterkunde wat deur Italianers geskryf is in ander tale wat in Italië gepraat word, dikwels tale wat nou verwant is aan moderne Italiaans. In vergelyking met ander Romaanse tale het die volkslektuur in Italië 'n laat begin gemaak en die Latynse letterkunde het langer oorheersend gebly. Eers in die dertiende eeu het die literêre tradisie in die Italiaanse taal begin, dit wil sê in die Toskaanse dialek van Florence, Pisa en Siena.
Oorsprong en grootste blom Die oorgang van Latyn na volkstaal het in die 12de eeu begin toe Italiaans in verskeie dele van die skiereiland in literêre gebruik gekom het. Ritmo laurenziano (laat 12de eeu) is die eerste bestaande literêre dokument uit hierdie vroeë tydperk. Die werklike ontwikkeling van 'n letterkunde in die Italiaanse taal, beide geskrewe en gesproke, het egter eers in die 13de eeu begin, 'n tydperk van herlewing in kuns en kultuur ná die moeilike eeue van buitelandse heerskappy. In hierdie eeu het die godsdienstige poësie van Jacopone da Todi in Umbrië gefloreer, wat sterk geïnspireer is deur die leerstellings van Franciskus van Assisi. Poësie is hoofsaaklik deur die Franse jongleurs gewild gemaak. Die komies-satiriese poësie van Cecco Angiolieri, die ridderletterkunde (die chansons de gestes, ontleen aan Frans), die didaktiese en moralistiese prosa waarin Brunetto Latini uitgeblink het, en 'n wydverspreide liefdespoësie loop voor.
Die eerste literêre Italiaanse poësie is deur die Provençaalse liefdesliriek geïnspireer en het omstreeks 1220 by die Siciliaanse hof van keiser Frederik II ontstaan en gefloreer. Die digters van die Siciliaanse skool (Guido delle Colonne, Pier della Vigna, Cielo Dalcamo) het die tema van liefde volgens die hoflike model behandel. Dit het aanleiding gegee tot 'n poëtiese tradisie waarin die volkstaal Italiaans toenemend gesuiwer is van dialektiese oordaad. Later het hierdie tendens na sentraal-Italië versprei, veral na Toskane. Daar het digters soos Chiaro Davanzati en Compiuta Donzella (die vroegste volkstaal vroulike digter) Siciliaanse liriek verryk deur morele en politieke temas te konfronteer wat die ideale van die gemeenskaplike lewe weerspieël.
Die hoogtepunte van die Italiaanse letterkunde is geskryf tussen die veertiende en sestiende eeue, gedurende die Goue en Silwer tydperke. Die beste werke van hierdie tydperk het 'n enorme invloed op die wêreldletterkunde gehad, en dit is te betwyfel of dit ooit geëwenaar kan word.
Goue eeu Die era van Dante Alighieri, Francesco Petrarca en Giovanni Boccaccio word dikwels die 'Goue Era' van Italiaanse letterkunde genoem. Die belangrikste literêre beweging van die tweede helfte van die 13de eeu was wat Dante die "dolce stil novo" (soet nuwe styl) genoem het. Die oorheersende temas van digters soos Guido Guinizelli en Guido Cavalcanti was gewete en die lewe van die siel. Nuut in hierdie styl was nie net 'n meer geestelike, verhewe siening van die vrou nie, maar ook 'n dieper intellektuele en filosofiese ondersoek van liefde as 'n bron van morele deug.
Die Trecento is nie net die begin van die Italiaanse Renaissance nie, maar is ook bekend as 'n tyd van verhoogde literêre aktiwiteit, met skrywers wat in die volkstaal eerder as Latyn werk. Dante, Petrarca en Boccaccio is die belangrikste skrywers van hierdie tydperk. Dante het sy bekende La Divina Commedia (Die Goddelike Komedie), 'n voorstelling van die Middeleeuse wêreldbeskouing, geskryf en Petrarca, beïnvloed deur die Provensaalse troebadoere, het pragtige verse in liriese styl geskryf. Boccaccio is veral bekend vir sy Decamerone, ’n raamverhaal met honderd verhale, ’n werk wat deurslaggewend was vir die Italiaanse prosaletterkunde en wat vandag as een van die belangrikste werke in wêreldletterkunde beskou word.
Dante Die poësiesentrums het na die noorde verskuif (Bologna, Florence). Guido Guinizelli het die dolce stil novo (soet nuwe styl) ontwikkel wat die lof besing van 'n getransfigureerde ideaal van liefde. Die naam van hierdie styl is vir die eerste keer deur een van sy verteenwoordigers, Dante Alighieri (1265-1321) in 'n dialoog uit die Purgatorio (xxiv. 57) gebruik. Dante word dikwels die vader van die Italiaanse taal genoem omdat hy dit gewaag het om in Italiaans te skryf, terwyl die meeste ander verkies het om Latyn vir hul werke te gebruik. Hy is in Florence gebore, maar het ná sy ballingskap nooit na sy geboortestad teruggekeer nie. Met sy Goddelike Komedie is Dante een van die bekendste Italiaanstalige digters in die wêreldletterkunde.
Petrarca Francesco Petrarca (1304-1374), wat dikwels die vader van humanisme genoem word, is bekend vir sy herontdekking van Cicero se briewe. As skrywer was Petrarca veral gewild vir sy poësie. In die 16de eeu is Petrarca se oeuvre gebruik om 'n model vir die Italiaanse taal te skep. Werke van ander is ook gebruik (Dante net effens – wat verbasend is), maar Petrarca se werke was nogal belangrik vir hierdie model. Francesco Petrarca was die ware stigter van humanisme. As sodanig het hy talle Latynse werke geskryf. Sy Italiaanse gedigsiklus Canzoniere word ná die oudheid as die belangrikste digbundel in die Europese letterkunde beskou. Die siklus bestaan uit 317 sonnette, 29 kansonas, 9 sestines, 7 ballades en 4 madrigale.
Boccaccio Giovanni Boccaccio (1313-1375) het die Decameron geskryf, 'n versameling van 100 novelle, saamgestel as 'n raamverhaal. Die verhale word vertel deur 'n groep mans en vroue wat in 1348 na 'n villa naby Florence teruggetrek het om die plaag te ontsnap. Boccaccio se styl neig na die nabootsing van Latyn, maar saam met hom het Italiaanse prosa vir die eerste keer die vorm van uitgebreide, verfynde storievertelling aangeneem. In hom maak die ruwheid van die ouer fabliaux plek vir die noukeurige en pligsgetroue werk van 'n verstand wat gevoel het vir alles wat mooi is, een wat die klassieke skrywers bestudeer het en wat daarna streef om hulle soveel as moontlik na te boots. Boonop is Boccaccio in die Decameron 'n skerp waarnemer van menslike karakters en passies. Daarin lê sy grootste innovasie.
Vyftiende eeu: Renaissance-humanisme Die tydperk van ongeveer 1460 tot 1560 of '70 word soms die 'silwertydperk' van Italiaanse letterkunde genoem. Ons vind daarin geen individuele skrywer - met die uitsondering van Machiavelli en Ariosto - van die statuur van die "Groot Drie" nie, ook nie enige werk met die voorkoms van Dante se Commedia, Petrarch se Canzoniere of Boccaccio se Decamerone nie.
Die meeste van die literêre aktiwiteit van die vyftiende eeu het bestaan uit die samestelling en vertaling van Griekse en Latynse tekste deur die skrywers van die oudheid. Hierdie kulturele passie vir die oudheid het die uitbreiding van die Italiaanse taal aansienlik vertraag. Die skrywers en intellektuele van daardie tyd het hoofsaaklik probeer om die klassieke modelle na te boots. Dus het Latyn tot omstreeks 1470 'n hegemoniese posisie in die letterkunde behou en blykbaar weereens die enigste taal vir intellektuele kommunikasie geword. Met die uitsondering van Toskane, waar die nalatenskap van die "drie krone" (Dante, Petrarch en Boccaccio) steeds geëer is, het oral in Italië die volkstaal op die agtergrond vervaag. Dit sou eers in die tweede helfte van die 15de eeu wees dat Italiaans teruggekeer het na Renaissance-humanisme.
In die 1450's het die Este-familiehof in Ferrara 'n kulturele sentrum geword. Hier het Matteo Maria Boiardo (1441-1494) die digbundel "Canzoniere" en die epos "Orlando innamorato" (Roland verlief) geskryf. ’n Opvolg hiervan is geskryf deur Ludovico Ariosto (1474-1533) en was getiteld "Orlando Furioso" (Razing Roeland), en dit het internasionale sukses behaal.
Jacopo Sannazaro (1458-1530) het sy Arcadia geskryf in 'n kombinasie van prosa en verse wat baie vroeg vertaal is en die verwysingspunt vir latere pastorale poësie in die nasionale letterkunde van Europa geword het.
Die humanis Pietro Bembo (1470-1547) het vasberade gereageer op die uitdaging van korrekte taalgebruik (Questione della lingua). Hy het die standpunt ingeneem dat die taal van Petrarca en Boccaccio die beste literêre taal was, Castiglione het 'n oorkoepelende spreektaal verkies en Machiavelli het Florentyns (Toskaans) verkies.
Die Florentyn Niccolò Machiavelli (1469-1527) is veral bekend vir sy 1532 verhandeling "Il principe" (Die Prins), waarin hy die ideaal van 'n absolutistiese heerser aanbied. Hy het ook historiese ('n geskiedenis van Florence) en literêre werke geskep, soos die komedie "La Mandragola" (Die Aluinwortel) vanaf ongeveer 1518.
Die idealistiese Renaissance-mens is beskryf deur Baldassare Castiglione (1478-1529) in Il libro del cortegiano (Die boek van die hofdienaar, 1528). Hiervoor het hy gebruik gemaak van die populêre genre van literêre dialoog.
Pietro Aretino (1492-1556) was berug vir sy erotiese letterkunde (Sonetti Lussuriosi) en satires.
Matteo Bandello (1485-1561) het 'n uitgebreide versameling romans gepubliseer. Anders as Boccaccio is daar nie meer ’n raamverhaal nie. Bandello se novelle was internasionaal baie suksesvol. Shakespeare het hulle byvoorbeeld as ’n literêre skatkis gebruik wat hy vir sy dramas geraadpleeg het.
Die skilder en argitek Giorgio Vasari (1511-1574) het 'n belangrike versameling kunstenaarsbiografieë geskryf.
Torquato Tasso (1544-1595) het die ridderlike epos "Rinaldo" geskryf. Sy belangrikste werk is "La Gerusalemme liberata" (Jerusalem afgelewer, 1580). Die epos is sonder Tasso se toestemming gepubliseer en hy het dit verder geredigeer in "Gerusalemme Conquistata", Jerusalem verower (1593).
Die intellektuele van daardie tyd het ook hul weg gevind in die letterkundegeskiedenis. Giordano Bruno (1548-1600), gewoonlik bekend as 'n filosoof en wetenskaplike, het die komedie "Candelaio" (Die Kersmaker) in 1582 gepubliseer. Galileo Galilei (1564–1642) het baie van sy wetenskaplike werk nie in Latyn gepubliseer, soos destyds algemeen was nie, maar in gepoleerde Italiaans.
17de eeu Kenmerkend van die literêre strewe in hierdie tydperk is "Argutia" (vernuf/skerpte). Daar word gepoog om tekste in barokprag te versier, met metafore as die belangrikste literêre middel. Instruksies kan gevind word in Emanuele Tesauros (1592-1675) Cannocchiale Aristotelico ("Aristoteliaanse Teleskoop"), wat een van die mees gelese poësie op daardie tydstip is. Oudheid is nie meer die absolute standaard nie, maar 'n model wat uitgebrei en verbeter kan word. Alessandro Tassoni (1565-1635) het die heroïes-komiese epos uitgevind met La secchia rapita (Die gesteelde emmer, 1615/1622), 'n parodie op die konvensionele epos.
Die belangrikste figuur van die era is Giambattista Marino (1569-1625), wat beide groot bewondering en harde kritiek ontvang het. Hy het talle nabootsers in Italië aangeskaf, die sogenaamde "mariniste" (byvoorbeeld Giovanni Francesco Loredano), en het ook sy naam aan die marinistiese beweging gegee. Op sy beurt het Marinisme 'n groot invloed op die Duitse Barokletterkunde uitgeoefen (bv. Von Hoffmannswaldau en Von Lohenstein). Die gesprek oor of Marino ook 'n invloed in Spanje gehad het, en of Spaanse skrywers hom beïnvloed het, is egter steeds aan die gang. Marino het hoofsaaklik in Parys gewerk, waar hy gedigte en die groot epiese gedig "Adone" (Adonis) geskryf het.
Met Giovanni Battista Basile (Giambattista Basile) (ca. 1575-1632) en sy Pentamerone kan Italië spog met die eerste groot versamelaar en storieverteller van sprokies in Europa.