Almelo () is een stad en gemeente in de regio Twente in de Nederlandse provincie Overijssel. De gemeente telt inwoners en heeft een totale oppervlakte van , waarvan land en water (, Bron: CBSCSB StatLine - Opendata databank van het CBS).
De gemeente Almelo is ontstaan uit een fusie (1914) tussen de gemeenten Ambt Almelo en Stad Almelo. Behalve de stad Almelo omvat de gemeente de kernen Aadorp, Bornerbroek en Mariaparochie (gedeeltelijk). De gemeente Almelo maakt deel uit van de Regio Twente. Een deel van de Almeloërs spreekt Twents, een Nedersaksisch dialect.
Geschiedenis en architectuur Almelo ontstond in de middeleeuwen. De naam gaat terug op de Germaanse woorden alma "olm" en lauha "lo". Een lo is een bos dat gelegen is op zandgrond en vaak vlak bij een nederzetting ligt.
thumb|links|Huis Almelo Op de kruising van de Almelose Aa en die landweg werd het Huis Almelo gebouwd. Uit oude documenten blijkt dat de nederzetting in ieder geval in 1420 al stadsrechten had.
thumb|links|Deze watermolens hebben tot halverwege de 19e eeuw het beeld bepaald op de Koornmarkt in Almelo.
De stad had vestingwerken maar deze waren minimaal: stadsgrachten, twee poorten en mogelijk een doornenhaag. Almelo is dan ook nooit van militair belang geweest. Huis Almelo bestaat waarschijnlijk al sinds de 12e eeuw en is tot op de dag van vandaag in handen van de familie Van Rechteren Limpurg. De familie had eeuwenlang verschillende rechten in de stad Almelo, waaronder dat om recht te spreken.
Nadat in 1664 de toenmalige heer van Almelo, Zeger van Rechteren (1623-1674), het uitoefenen van de katholieke godsdienst verbood, vertrokken de nonnen van het Almelose Sint Catharinaklooster in 1665 en vestigden zich 300 meter over de grens met Duitsland iets ten zuidwesten van het Nederlandse Glane in een klooster dat zij de naam Maria Vlucht gaven. Na de opheffing van het klooster werden de kerkschatten verspreid over de regio.De verbondenheid tussen het oude klooster te Glane en de marke Lonneker, lonneker.info
thumb|Luchtfoto van Almelo, genomen tussen 1920 en 1940 miniatuur|links|Kaart van Almelo uit 1866. In de 17e en 18e eeuw kwam de huisweverij steeds meer op. De entree in Almelo van de eerste stoommachine, in 1830, veroorzaakte een overgang naar fabrieksmatige productie. De textielindustrie werd ook bevorderd door de aanleg van het Overijssels Kanaal (in 1855) en de spoorlijn van Almelo naar Salzbergen (in 1865). Rond 1900 waren er dan ook vele zeer rijke families in Almelo en uit die tijd dateren veel landhuizen en villa's in diverse stijlen zoals jugendstil, expressionisme en neorenaissance.
Tussen 1818 en 1914 was de gemeente Almelo opgesplitst in de gemeenten Stad Almelo en Ambt Almelo.
Tweede Wereldoorlog In de Tweede Wereldoorlog was Almelo een van de plaatsen waar in september 1941 de razzia van Twente plaatsvond. In Almelo werden 10 Joodse mannen opgepakt en zij kwamen om in concentratiekamp Mauthausen. Ruim 60 joodse stadsgenoten werden gered door onder anderen Frits Tusveld, diens vrouw Henny Averink en mej. Alie Tharner. Op de joodse begraafplaats van Almelo staat een monument waarmee de 242 omgekomen Joden uit Almelo worden herdacht evenals deze onderduikgevers.
Op 15 november 1944 pleegden acht verzetsmensen een overval op De Nederlandsche Bank aan de Wierdensestraat. De buit bedroeg 46,1 miljoen gulden, de hoogste buit ooit tijdens een overval in Nederland.Vereniging Oud Vriezenveen oudvriezenveen.nl (gearchiveerd) Deze bankroof werd nagespeeld in de stadsmusicals Van Katoen & Nu en Het verzet kraakt. De straatnamen in de Almelose wijk Sluitersveld zijn vernoemd naar verscheidene verzetsmensen.
Naoorlogse periode thumb|Polygoon Hollands Nieuws: Almelo door het water geteisterd. In februari 1946 is Almelo door dijkbreuken in Nederland en Duitsland onder water gelopen. In sommige straten van de stad stond het water anderhalve meter hoog. Het Nederlandse Rode Kruis voorzag de inwoners met vrachtwagens en kleine bootjes van voedsel en zorgde voor ziekentransport.
Vanaf de jaren zestig kreeg de Almelose textielindustrie het door de goedkopere buitenlandse concurrentie erg moeilijk, wat tot massale bedrijfssluitingen leidde en hoge werkloosheidscijfers. Veel textielfabrieken zijn afgebroken, maar sommige gebouwen zijn behouden gebleven.
Van de villa's die textielbaronnen lieten bouwen is Bellinckhof aan de Wierdensestraat bewaard gebleven. Gebouwd door de familie Ten Cate in de jaren 20 van de 20e eeuw is het eveneens een van de grootste textielhuizen in Twente. Het huis en park zijn niet toegankelijk voor publiek. Het ontwerp is van architect Karel Muller.
In de tweede helft van de 20ste eeuw werd Almelo's stadscentrum sterk gerenoveerd, mede om het autoverkeer te begunstigen. Zeer veel oude bebouwing werd gesloopt en nieuwe bebouwing in eigentijdse architectuur verscheen, waarbij enkele (industriële) monumenten behouden bleven. De industriële havenkom in het stadscentrum werd in 1952 gedempt. Enkele tientallen jaren later ontstond geleidelijk, op min of meer dezelfde plaats, een nieuwe haven (voor pleziervaart).
Geografie thumb|Topografische gemeentekaart van Almelo
Wijkindeling De stad Almelo is verdeeld in twaalf wijken en kernen.Contactpersoon in de wijk Almelo.nl. Gearchiveerd op 11 april 2021. Aadorp Bornerbroek Binnenstad De Riet Hofkamp Nieuwstraat-Kwartier Noorderkwartier Ossenkoppelerhoek Schelfhorst Sluitersveld Wierdensehoek (Kerkelanden/Aalderinkshoek) Windmolenbroek
Straten Lijst van straten in Almelo
Cultuur Bezienswaardigheden Het koor van de protestantse Grote Kerk stamt uit de 15e eeuw, het schip dateert uit 1733. Reeds in 1236 is sprake van een burchtkapel in Almelo dat toen onder de parochie Ootmarsum viel. De torenspits werd in de 18e eeuw geplaatst door gravin Sophia Juliana von Castell Rüdenhausen. Boven de ingang van de toren bevindt zich een Latijnse inscriptie uit het jaar 1738. Lang hebben voor de toegangsweg naar de kerk twee van Bentheimer zandsteen gemaakte pilaren gestaan met de wapenschilden van Van Rechteren Limpurg en Almelo. Deze zijn in 1884 verplaatst naar de oprijlaan van het kasteel. Deze oprijlaan, de Gravenallee, is drie kilometer lang en eindigt bij het Kanaal Almelo-Nordhorn. Halverwege is een tolhuis en kan een rondwandeling gemaakt worden door de bossen, waarin zich ook de grafkelder van Van Rechteren Limpurg bevindt.
thumb|De rooms-katholieke Sint-Georgiusbasiliek in het centrum van Almelo. De rooms-katholieke Georgiuskerk werd gebouwd in het begin van de 20e eeuw (1900-1902) in neogotische stijl en is de eerste kerk die werd ontworpen door Wolter te Riele. De kerk is 3 november 2009 verheven tot basiliek. In de volksmond wordt de kerk "de Sjors" genoemd.
Achter de Georgiuskerk ligt de oudste sociale woningbouw-wijk van Almelo: de Westeres, grotendeels in de Eerste Wereldoorlog gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging Volksbelang, later overgenomen door woningstichting Sint Joseph, die in 2008 plannen presenteerde om de wijk af te breken en te vervangen door eigentijdse bouw, met meer parkeerruimte en hogere huurprijzen. Sinds eind 2009 zijn deze plannen van tafel, mede vanwege de economische recessie en dankzij protesten uit de wijk en heel Almelo.
Het pittoreske wijkje onderscheidt zich door zijn smalle straatjes en in rood baksteen, met geel bakstenen versieringen uitgevoerde huizen. De straten zijn opgebouwd uit een steeds veranderende combinatie van een aantal woningtypen, waarbij sommige woningtypes maar 1 keer voorkomen.
Verder is er het vanaf 1914 gebouwde tuindorp De Riet. Deze wijk is voor het merendeel tussen de twee wereldoorlogen gebouwd en bestaat uit goed onderhouden, kleine huisjes die in een zeer kenmerkende bouwstijl zijn gebouwd. Een deel is in handen van de twee woningbouwstichtingen. De wijk heeft sinds 3 oktober 1926 een eigen treinstation.
De stad kent nog een complete molen, de korenmolen De Hoop uit 1870.
Nabij het vroegere bleekveld en de voormalige Bleekweg (nabij de Aa) ligt stadskerk De Bleek, een kruiskerk met zadeldak. Dit gemeentelijk monument werd in 1927 voltooid naar een ontwerp van architect H.H. Krabshuis en werd bekostigd door de vrijzinnige protestanten in Almelo (Vereniging van Vrijzinnig Godsdienstigen). De kerkzaal heeft bijzondere glas-in-loodramen die - net als de rest van de kerkzaal - in late art-decostijl zijn.
Monumenten In de gemeente zijn er een aantal rijksmonumenten en oorlogsmonumenten, zie: Lijst van rijksmonumenten in Almelo (gemeente) Lijst van rijksmonumenten in Almelo (stad) Lijst van oorlogsmonumenten in Almelo Lijst van gemeentelijke monumenten in Almelo Genocidemonument
Kunst in de openbare ruimte In de gemeente zijn diverse beelden, sculpturen en objecten geplaatst in de openbare ruimte, zie: Lijst van beelden in Almelo
Musea Het Stedelijk Museum Almelo laat een beeld zien van de geschiedenis van Almelo. Het is gevestigd in het Rectorshuis, een monumentaal pand in het centrum. Vlak bij de Grote Kerk staat het eveneens monumentale Wevershuisje. Hier is onder meer een expositie te vinden over weven en vinden demonstraties plaats van oude ambachten als spinnen en kantklossen. Boven de geschenkwinkel van Bolletje aan de Grotestraat is Bakkerijmuseum De Meelzolder gevestigd. De toegang tot het Wevershuisje en het Bakkerijmuseum is gratis.
Het Huis van Katoen & Nu is gevestigd in de binnenstad van Almelo en is ontstaan na de opvoering van de musical Van Katoen & Nu. Van Katoen & Nu werd in september 2014 als stadsmusical opgevoerd en ging over de opkomst en teloorgang van de textielindustrie in Twente in honderd jaar. De uitvoering was ter ere van het 100-jarig bestaan van de stad Almelo, waar de ontwikkelingen rond deze industrie, zoals ook merkbaar in andere textielsteden in Nederland, veel invloed hebben gehad. Het museum is een culturele hotspot en broedplaats voor nieuwe activiteiten in Almelo. Net als bij de musical worden zaken en mensen hier met elkaar verbonden. Een decor uit een cabaretprogramma van Herman Finkers is er te bewonderen, naast foto's van bekende Almeloërs, historische foto's en informatie over de geschiedenis van voetbalclub Heracles.
Aan de Herengracht staan twaalf monumentale huizen die in 1889 zijn gebouwd in opdracht van Graaf van Rechteren Limpurg voor het personeel van het nabijgelegen Huis Almelo. Tegenwoordig zijn ze in gebruik als ateliers voor kunstenaars waar bezoekers iedere laatste zondag van de maand kunnen kijken naar de exposities van de verschillende Almelose kunstenaars.
In Kunsthal Hof 88 organiseert de stichting Indigo professionele tentoonstellingen van hedendaagse beeldende kunst. Jaarlijks worden in het museum 6 grote tentoonstellingen georganiseerd, met werk van landelijke, internationale en regionale kunstenaars. Behalve schilderijen, sculpturen, keramiek en sieraden, worden er ook fotografie, video, objecten en installaties tentoongesteld. Ook wordt er jaarlijks de Herman Krikhaarprijs uitgereikt. Deze award is een ode aan de Almelose kunstenaar Herman Krikhaar. De winnaar van de prijs wordt door een vakjury aangewezen. In 2018 bestond de Herman Krikhaarprijs tien jaar.
Uitgaansleven en culturele centra