miniatuur|Afbeelding uit het Hamburger Stadtrecht, 1497 miniatuur|Cesare Beccaria: Dei delitti e delle pene De doodstraf is de uitvoering van de zwaarst mogelijke, door een rechter opgelegde straf. Het houdt het ter dood brengen van de daartoe veroordeelde in op een wettelijk voorgeschreven wijze. Hierin onderscheidt zij zich van het buitengerechtelijk lynchen en van buitengerechtelijke executies.
Een ter dood veroordeelde wordt doorgaans niet onmiddellijk ter dood gebracht, doch veelal voorafgaand aan de voltrekking van de straf (executie) gevangen gehouden, eventueel in verband met het instellen van een rechtsmiddel (hoger beroep of een verzoek om gratie), teneinde de voltrekking af te wenden. Zo'n procedure kan tegenwoordig vele jaren duren. Op de dag van de executie wordt de veroordeelde overgebracht naar de plaats waar het vonnis wordt uitgevoerd. Vervolgens vindt de executie plaats volgens een vastgesteld protocol door een van overheidswege bevoegd persoon (de beul) of personen.
Buitengerechtelijke doodstraffen worden soms opgelegd door machthebbers om tegenstanders en concurrenten uit de weg te ruimen onder het mom van 'verraders' en 'staatsgevaarlijke elementen'. Dit gebeurt voornamelijk in dictaturen. Er is daarbij geen sprake van onafhankelijke rechtszaak. In sommige landen worden wel schijnprocessen gehouden, processen waarbij de uitkomst al van tevoren vaststaat. Een praktijk die in veel Latijns-Amerikaanse dictaturen voorkwam was het laten 'verdwijnen' van dissidente figuren. Worden personen zonder proces ter dood gebracht, dan spreekt men wel van standrechtelijke executie, maar in feite is het moord.
Geschiedenis van de doodstraf thumb|Schets van gespietste hoofden van ter dood veroordeelde misdadigers op de London Bridge thumb|Executie van Joseph Süß Oppenheimer, 1738 De doodstraf bestaat al duizenden jaren. Veel historische bronnen geven aan dat deze straf al in de tijd dat mensen nog in stammen leefden onderdeel was van het juridische systeem. In z'n algemeenheid kon in die tijd een misdaad worden bestraft met het compenseren van het slachtoffer door de dader, lijfstraffen, het mijden van de dader, verbanning of executie. Het is echter waarschijnlijk dat, omdat de gemeenschappen in die tijd erg klein waren, er weinig misdaden binnen de gemeenschap werden gepleegd en daarnaast dat men zeer terughoudend was met het verbannen of ombrengen van een lid van de gemeenschap. Dit gold echter niet voor misdaden die door mensen van buiten de eigen gemeenschap werden gepleegd. Zelfs relatief kleine misdaden zoals diefstal door iemand van buiten de eigen gemeenschap, werden beschouwd als een aanval op de hele gemeenschap en werden soms zwaar bestraft. Misdaden gepleegd door iemand van een naburige stam konden leiden tot vetes die generaties konden voortbestaan, maar werden ook vaak afgedaan met officiële excuses en compensatie. Deze compensatie konden materieel zijn (bijvoorbeeld het betalen van de schade met vee of slaven), het uitwisselen van bruiden en bruidegoms, maar ook kon besloten worden dat er met bloed moest worden terugbetaald. Soms werd genoegen genomen met dierlijk bloed, dat het menselijk bloed kon vervangen, maar soms werd ook iemand uit de stam van de dader aangeboden voor executie. Dit hoefde niet noodzakelijkerwijs de dader zelf te zijn: het ging om een conflict tussen twee gemeenschappen en niet tussen individuen.
Enkele duizenden jaren geleden verenigden stammen zich langzamerhand tot naties. Door het veroveren van nabijgelegen landen en stammen, vermengden de bevolkingen zich ook meer. Er ontstond een bovenklasse gebaseerd op religie, rijkdom of macht en minder op de stam waar men oorspronkelijk vandaan kwam. Zo ontstond ook steeds meer de behoefte om een uniform rechtssysteem in te voeren, waarin onder meer de relaties tussen de maatschappelijke klassen formeel werd vastgelegd. Een van de oudste en meest bekende rechtssystemen is de Codex Hammurabi uit ongeveer 1780 v.Chr.. In dit wetboek werden straffen opgenomen voor verschillende misdrijven, waarbij de strafmaat afhing van de maatschappelijke klasse van de dader en die van het slachtoffer. De Codex Hammurabi kende de doodstraf onder meer voor het valselijk iemand beschuldigen van moord, meineed, het ontduiken van een mobilisatieoproep, overspel en het verkrachten van een maagd.
De joodse Thora (vermoedelijk uit de periode rond 750 v.Chr.) kende de doodstraf voor moord, ontvoering, magie, het schenden van de Sabbat, godslastering en een breed scala aan seksuele misdrijven. Tegenwoordig neemt men aan dat executies in Israël en Juda zeldzaam waren, omdat de benodigde bewijslast erg zwaar was.
In het oude Griekenland werd de eerste wet geschreven door Draco, rond 621 v.Chr. De doodstraf werd toegepast voor een groot aantal misdrijven en de uitdrukking draconische maatregelen is hiervan afkomstig.
In Europa was de doodstraf tijdens de middeleeuwen en de periode erna een algemene straf voor een breed scala aan misdrijven. In de 18e eeuw bijvoorbeeld stond in Groot-Brittannië de doodstraf op niet minder dan 222 misdrijven, waaronder het ongeoorloofd kappen van een boom of het stelen van een dier. Vaak werd de doodstraf in deze periode omgezet in verbanning naar een van de nieuwe koloniën.
Liechtenstein was in 1798 het eerste land ter wereld dat de doodstraf afschafte. Een steeds groter aantal landen heeft de doodstraf sindsdien volledig afgeschaft of voert deze niet meer uit. Het afschaffen van de doodstraf is een van de voorwaarden die verbonden is aan het lidmaatschap van de Europese Unie.
Uitvoeringsmethoden In de loop der tijd kwam er een beweging op gang om de doodstraf meer humaan te maken. De juridisch leermeester Maimonides schreef al in de 12e eeuw dat het "beter is om 1000 schuldige mensen vrij te laten dan om één onschuldige ter dood te brengen". In de 18e eeuw werd in Frankrijk de guillotine ingevoerd om het voltrekken van de doodstraf zo snel en pijnloos mogelijk te maken. In een aantal landen waar ophanging een gebruikelijke manier van het voltrekken van de doodstraf was, werd de korte val vervangen door een lange val, waardoor de veroordeelde direct stierf aan een gebroken nek in plaats van langzaam te stikken. In de Verenigde Staten werden eind 19e en 20e eeuw nieuwe methoden gezocht om veroordeelden op een minder pijnlijke manier te laten sterven. Als vervanging voor ophanging werd eerst elektrocutie met de elektrische stoel ingevoerd, daarna de gaskamer en ten slotte de dodelijke injectie. Van geen van deze methoden staat echter vast dat ze pijnloos zijn en elk ervan is omstreden.
Ondanks het feit dat de 'humanere' methoden breed zijn ingevoerd, kennen sommige landen nog steeds methoden die als inhumaan gelden, zoals het langzaam ophangen, het onthoofden met een zwaard en zelfs stenigen.
Met name in het verleden kon een doodstraf als "eervol" of "oneervol" gelden, wat met name voor de familie van de veroordeelde van belang kon zijn. Edelen werden meestal onthoofd, deze executiemethode stond dan ook bekend als "eervol". Een andere "eervolle" methode was het vuurpeloton, dat hoofdzakelijk voor militairen werd gebruikt. Typische voorbeelden van "oneervolle" doodstraffen waren verbranding, een nek- of rugschot, ophanging en vierendeling. Mede vanwege de aard van hun misdrijven werden de terdoodveroordeelden na de processen van Neurenberg opgehangen en werd hun het "eervolle" vuurpeloton ontzegd.
Een andere eervolle methode is zelfmoord. In Japan en het Romeinse Rijk werd van een verdachte verwacht dat hij zelfmoord pleegde voordat hij gevangen werd genomen. In de moderne tijd wordt hem deze optie echter ontzegd. De geallieerden beschouwden het als een teleurstelling dat Hermann Göring door zelfmoord aan de strop ontsnapte.
thumb|Terechtstelling aan de garrote in 1901 in de Bilibid-gevangenis in Manilla op de Filipijnen thumb|Galg in Beerfelden thumb|Executie van Thomas Scott, Canada, 1870 thumb|Ophanging van Stanislaus Lacroix, Quebec, 1902 thumb|Klieven, middeleeuwse afbeelding thumb|Onthoofding van zeerovers in Hamburg, Sebastian Sonntag, 1573 thumb|Túpac Amaru II, de inheemse leider van een Inca-opstand in Peru, wordt gevierendeeld door de Spanjaarden, 1781 thumb|De fameuze elektrische stoel - Old Sparky van Sing-Sing-gevangenis Er zijn diverse manieren om de doodstraf uit te voeren. Tegenwoordig is het in veel landen de bedoeling dat een executie zo snel en 'humaan' mogelijk wordt gedaan. In het verleden, en in sommige landen nog steeds, was het juist de bedoeling dat de veroordeelde lang en hevig leed als vergelding en als afschrikwekkend voorbeeld voor potentiële misdadigers. Om die reden werden executies vaak publiekelijk uitgevoerd. In Saoedi-Arabië, Jemen, Iran, Noord-Korea en Syrië gebeurt dit nog steeds.
Volgens Amnesty International worden op dit moment wereldwijd vooral de volgende methoden gebruikt om veroordeelden ter dood te brengen: dodelijke injectie met gif, elektrocutie met de elektrische stoel, vergassing in de gaskamer, het ombrengen met een vuurwapen ("met de kogel", door middel van een nekschot of fusillade), ophanging ("met de strop"), onthoofding ("met het zwaard") of steniging. Af en toe worden nog andere methodes gerapporteerd.Amnesty International Nederland - Mensenrechtenencyclopedie - Doodstraf, methoden
Standpunten over de doodstraf De doodstraf is een omstreden onderwerp. De mening over de doodstraf varieert sterk van land tot land.
Argumenten voor de doodstraf Vele mensen die voor de doodstraf zijn vinden dat de doodstraf afschrikkend werkt en dat het ook herhaling voorkomt. Ook zeggen ze dat de doodstraf goedkoper is voor de samenleving dan langdurige gevangenisstraf. Als tegenargument voor de onherroepelijkheid van de doodstraf argumenteren zij dat een gevangenisstraf ook maar gedeeltelijk te herroepen is. Daarnaast vinden zij ook dat misdadigers moeten boeten voor hun daden. Voorstanders van de doodstraf vinden ook dat het niet correct is dat de werkende mens opdraait voor de kosten van gevangenschap van zware criminelen. Een ander belangrijk argument voor de doodstraf is de beveiliging van de maatschappij, iemand die dood is kan niets meer uitrichten, bij iemand in de gevangenis weet je het nooit zeker.
Argumenten tegen de doodstraf