thumb|The Alchemist, Joseph Wright of Derby (1771), Museum and Art Gallery, Derby. Het schilderij toont Hennig Brand die zojuist het lichtgevende fosfor heeft bereid. thumb|Het laboratorium van de alchemist, Hans Vredeman de Vries, circa 1595 thumb|Fragment uit een 17e-eeuws alchemistisch boek. De astrologische symbolen vormen de sleutel voor de te gebruiken metalen en andere substanties tijdens het alchemistisch proces. Zo staat Saturnus symbool voor lood, Maan voor zilver en Zon voor goud. thumb|Hermes Trismegistus met caduceus, middeleeuwse prent. Alchemie of alchimie (van het Arabisch: الكيمياء, al-kimia) was een oude tak van de natuurfilosofie waarin geleerden op speculatieve wijze materie onderzochten. Het is de voorloper van de moderne scheikunde, waar het geleidelijk door werd vervangen rond het einde van de achttiende eeuw. Een belangrijk doel van alchemie in de Arabische en westerse traditie was het vervaardigen van de Steen der wijzen, om gewone metalen in goud te veranderen, ziektes te genezen en langer te kunnen leven. Om het doel te bereiken, baseerden veel Arabische en Europese alchemisten zich direct of indirect op de natuurfilosofie van Aristoteles (Physica, Meteorologica), waarin verondersteld werd dat elk van de vier elementen in een ander kon worden omgezet door het met een andere kwaliteit – heet, koud, vochtig of droog – te combineren.
Alchemie kwam van oudsher in veel culturen voor. Zo waren er alchemisten in het Oude Egypte, in het China van Lao Tzu, in het hellenistische Griekenland van Alexander de Grote en in het vroegmiddeleeuwse Midden-Oosten en het Arabische cultuurgebied. In de twaalfde eeuw begon Europa meer kennis te nemen van alchemie, eerst vooral via Arabische bronnen, maar in het westen werd het pas vooral invloedrijk en populair in de vroegmoderne tijd. Tegen het einde van de zeventiende eeuw was de alchemie in zekere zin op haar retour.
De huidige inzichten in elementen tonen aan dat het onmogelijk is om andere metalen langs chemische weg in goud om te zetten. In 1980 slaagde de Amerikaanse atoomfysicus Glenn Seaborg hier wel in door middel van kernreacties, maar zijn methode was veel te kostbaar om op grote schaal goud te produceren uit andere elementen. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat elementen als zwavel en kwik niet zomaar gelijkgesteld kunnen worden aan de moderne chemische elementen: voor de alchemisten waren het eerder principes en was bijvoorbeeld zwavel het principe van verbranding en kleur., The Western Esoteric Traditions: A Historical Introduction Oxford University Press, 2008. Hoofdstuk 4: Alchemy, Paracelsus, and German Naturphilosophie
Etymologie Aangenomen wordt dat het woord alchemie een samenstelling is van al en chemie of chem. Al is een Arabisch lidwoord maar het is onduidelijk of het tweede deel eveneens van Arabische origine is aangezien in de meeste oude talen gelijkaardige woorden voorkomen met een betekenis die verband lijkt te houden met het beoefenen van de alchemie.Encyclopædia Britannica 15th Edition, Volume 25: Occultism; Alchemy Zo is het mogelijk afgeleid van het Griekse (χυμεία; chumeia)Merriam Webster's Dictionary & Thesaurus:'Alchemy' en betekent dan 'gieten' of 'infusie', waarbij de betekenis specifiek in verband wordt gebracht met de studie van de sappen van planten. Vandaar zou het betekenisveld dan uitgebreid zijn tot chemische manipulaties in het algemeen.Encyclopaedia Britannica 11th Edition (public domain work): 'Alchemy'
Het woord alchemie zou ook kunnen zijn afgeleid van khem of khamé, het hiëroglief km, 𓆎 dat 'zwarte aarde' betekent en bij Plutarchus voorkomt als χυμεία, uitgelegd als 'de Egyptische kunst'. Het woord zou voor de eerste keer zijn voorgekomen in de werken van Julius Firmicus, een astrologisch schrijver uit de 4e eeuw. Het lidwoord al zou dan later als prefix zijn toegevoegd door een kopiist.
Historiografische ontwikkelingen Het aantal onderzoekers en publicaties gewijd aan de geschiedenis en de interpretatie van de alchemie is de afgelopen decennia aanzienlijk gegroeid.
Traditioneel is alchemie sinds de oudheid veelal geassocieerd met de zoektocht naar de Steen der wijzen, waarmee gewone metalen veranderd konden worden in edele metalen (goud en, minder frequent, zilver). Alchemie is (in Europa) echter ook verbonden met filosofie, metallurgie, geneeskunde, farmacie (paracelsianisme, iatrochemie), allerlei technologische ontwikkeling en scheikunde.W.R. Newman, From Alchemy to 'Chymistry In The Cambridge History of Science. Volume three. Early Modern Science. Edited by K. Park & L. Daston, 497-517. New York: Cambridge University Press, 2006. Zeker in het vroegmoderne (West-)Europa is het niet altijd eenvoudig deze disciplines strikt van elkaar te scheiden.
Traditionele interpretaties In de Chinese traditie was het doel tot de 12e eeuw steeds 'praktisch' opgevat. Enerzijds was er het maken van goud, anderzijds de zoektocht naar een levensverlengend middel. Veel meer een Aziatisch dan een Midden-Oosters en zeker Europees doel was verder onsterfelijkheid.Principe, L. The Secrets of Alchemy. Chicago: Chicago University Press, 2013, p. 5. Bijster veel over oriëntaalse alchemie lijkt in het westen echter nog niet bekend.
Over de precieze intenties en het uiteindelijke doel van de westerse alchemie blijft een en ander soms minder duidelijk. Dat heeft ermee te maken dat alchemistische teksten doorgaans hermetisch zijn, dat wil zeggen niet toegankelijk voor niet-ingewijde mensen. Om dit te bewerkstelligen hebben alchemistische auteurs zich vaak bediend van symbolen, metaforen en zelfs allegorieën om te voorkomen dat de waardevolle inhoud als parels voor de zwijnen gegooid werd. Alleen hij die oprecht zijn best doet, lang studeert en eventueel de hulp van God heeft, slaagt erin de hoogste waarheid te kennen. Tegenwoordig kan men bij de bestudering van alchemistische traktaten terecht bij wetenschappelijk verantwoorde naslagwerken.Priesner, C. & K. Figala, ed. Alchemie. Lexikon einer hermetischen Wissenschaft. München: C.H. Beck, 1998.
Het voornaamste doel van de alchemisten was het vervaardigen van de Steen der wijzen, die het middel zou zijn tot persoonlijke rijkdom, lichamelijke heling en, in maatschappelijke zin, eventueel welvaart. Het kon ook gezien worden als levensverlengend middel, terwijl alchemie in algemeen tot een beter inzicht van de geschapen wereld en de materie daarin leidde.
Vanaf de 16e eeuw De 16e-eeuwse arts Paracelsus gaf aan het doel van de Steen der wijzen enige bijsturing. Hij vond dat de alchemist zijn futiele zoektocht naar het fonkelend goud moest staken en de mensheid beter kon dienen met onderzoek naar betere medicijnen. Voor zijn volgelingen kon de Steen echter nog steeds als het ultieme medicijn tegen alle kwalen gezien worden, een panacee. Het was echter vooral door de opgang van de moderne wetenschap in de loop van de 17e eeuw dat alchemie meer en meer een 'innerlijk' aspect kreeg. Auteurs als Jakob Böhme (1575–1624) en Thomas Vaughan (1621–1665) werkten heel waarschijnlijk al niet meer in een laboratorium. Deze schrijvers identificeerden de Steen der wijzen vaak met Christus en waren met evenveel recht mysticus te noemen als alchemist.Sean Martin: 'Alchemy and Alchemists',p. 15
19e-eeuwse spirituele interpretatie Met name sinds de negentiende eeuw is tevens het idee ontstaan dat alchemie, de zoektocht naar de Steen der wijzen en alchemistische metaforen soms draaien om spirituele groei en de wens om verlichting, of zelfs de zoektocht naar onsterfelijkheid. Tevens is het sindsdien verbonden met occultisme in zijn geheel, waarbij alchemie veeleer gezien wordt als irrationeel, voornamelijk abstract en verbonden met bijgeloof en magie.Principe, L. & W.R. Newman, 'Some Problems with the Historiography of Alchemy', in Secrets of Nature. Astrology and Alchemy in Early Modern Europe. Edited by W.R. Newman & A. Grafton, 1-38. Cambridge: MIT Press, 2001, pp. 385-431. Zowel in de westerse als bijvoorbeeld de Chinese alchemie is er sprake van twee grote interpretaties: een exoterische, die zich richt op het materiële, en een esoterische, die de spirituele dimensie van alchemie benadrukt.
20e-eeuwse benaderingen thumb|Compositie van elementen uit de alchemie van Lex Horn in Leiden In de twintigste eeuw is de alchemie op diverse manieren benaderd. Men denke aan filosofie, mythologie,Zie Joseph Cambell, 'The Masks of God: Creative Mythology'. letterkunde, symbologie,Zie J.E. Circlot, 'A Dictionary of Symbols'; H. Biedermann, 'Prisma van de symbolen: Historisch-culturele symbolen van A tot Z verklaard'; C.G. Liungman, 'Symbols: Encyclopedia of Western Signs and Ideograms'. semiotiek,Zie Umberto Eco, onder andere 'De grenzen van de interpretatie'. psychologie,Zie het werk van C.G. Jung. kunst,Roob, A. Alchemie & Mystiek. Het hermetisch museum. Keulen: Taschen, 1997. Rehn, D.K.A. The Image and Identity of the Alchemist in Seventeenth-Century Nederlandish Art. Ade-laide: University of Adelaide, 2011. geschiedenis van de wetenschap en de geschiedenis van de geneeskunde in het bijzonder.
Het alchemistische vakgebied is lang het slachtoffer geweest van diverse vooroordelen of misverstanden, die veelal teruggaan op achttiende-eeuwse verlichtingspolemiek en negentiende-eeuwse herinterpretaties. Nog steeds zien wetenschappers zich hierdoor genoodzaakt hun bestudering van het onderwerp expliciet te rechtvaardigen. Over het algemeen draait het vertekende beeld rondom termen als rationaliteit, experiment en rede tegenover hun tegengestelden. Alchemie was, en is, dan ook niet zelden gezien als irrationeel, met alchemisten als dubieuze wetenschappers. Dergelijke denkbeelden en dichotomieën maken alchemie als de tegenpool van 'moderne chemie'.
Veel is gedaan om dergelijke misverstanden teniet te doen en alchemie te herwaarderen, met name in de laatste twee tot drie decennia. Onderzoekers lieten zien dat alchemie onlosmakelijk verbonden is met de premoderne cultuur en wetenschap, en dat het niet los gezien kan worden van de wetenschappelijke revolutie.'Isis' Focus-sectie 2011, vol. 102, no. 2. Daarin m.n.: Newman 2011, pp. 313-314; Principe 2011, p. 307. M. Martinón-Torres, ‘Some Recent Developments in the Historiography of Alchemy’, Ambix, 2011, vol. 58, no. 3: 215-237. A. Debus, ‘Chemists, Physicians, and Changing Perspectives on the Scientific Revolution’, Isis, 1998, vol. 89, no. 1: 66-81. Het is gebleken dat de tegenstelling met 'moderne' en 'experimentele' chemie incorrect is. In plaats daarvan is de achttiende-eeuwse en latere scheikunde schatplichting aan eerdere 'alchemie', en dus kan men beter van een continuüm spreken. In elk geval is een strikt onderscheid onhoudbaar. Dit bracht L. Principe en W. Newman er in 1998 toe om in de Engelstalige vakliteratuur de term chymistry te introduceren.Newman, W.R. & L. M. Principe, ‘Alchemy vs. Chemistry: The Etymological Origins of a Historiographic Mistake’. Early Science and Medicine, no. 3 (1998): 32-65. Hiermee wordt dan verwezen naar het geheel van vroegmoderne alchemie-chemie, om zo ongewenste en anachronistische connotaties te vermijden. De term kwam destijds ook al voor. Chymistry heeft inmiddels ingang gevonden in de vakliteratuur, maar een Nederlands equivalent bestaat nog niet.