Tkiboeli (Georgisch: , ) is een gemeente in het westen van Georgië, gelegen in de regio Imereti. De gemeente heeft een oppervlakte van 478,8 km² en heeft ongeveer 17.700 inwoners (2024). Ze is gesitueerd in het Okriba-heuvelland, aan de voet van het Ratsjagebergte. In het gebied zijn theeplantages. De gelijknamige stad is het bestuurlijk centrum, die tevens bekend staat om de steenkoolwinning.
Geschiedenis miniatuur|links|Oejezd Koetais in 1886 met het district Tkiboeli (II). Het gebied van het hedendaagse Tkiboeli is net als omliggende gebieden al sinds de oudheid bewoond. Er zijn voorwerpen gevonden uit het middenpaleolithicum en de steentijd. Het gebied komt ongeveer overeen met het historische Okriba, een van militaire districten van het koninkrijk Imeretië. Na het uiteenvallen van het koninkrijk Georgië in de 15e eeuw lag het gebied van Tsjiatoera in het koninkrijk Imeretië, dat door zowel het Ottomaanse Rijk als Safavidisch Perzië werd bevochten. Door de Vrede van Amasya in 1555 kwam Okriba in Ottomaans gecontroleerd gebied te liggen. Vanaf de 18e eeuw verloren de Turken het gezag in het gebied.
Russisch gezag In 1810 werd Imeretië door het Russisch Rijk geannexeerd, en werd de Russische bestuurlijke indeling ingevoerd. Deze legde de basis voor de hedendaagse indeling. Het gebied van Tkiboeli werd in 1846 een van de vijf gemeentelijk districten (oetsjastok) in de provincie Koetais van het gouvernement Koetais. Hiermee werden de contouren van de moderne gemeente geschapen. De plaats Tkiboeli was het bestuurlijk centrum van het district. De vondst van grote steenkoolvoorraden in 1825 in Tkiboeli betekende vanaf de tweede helft van de 19e eeuw economische voorspoed, met name na de opening in 1887 van de spoorlijn Koetaisi-Tkiboeli.
Moderne indeling Na de val van het Russische Rijk met de revolutie van 1917 en tijdens de Democratische Republiek Georgië bleef het district in deze vorm bestaan tot de grote bestuurlijke hervorming van de Sovjet-Unie in 1929-1930. In 1930 werd in de Georgische sovjetrepubliek het rajon (district) Okrib opgericht, die overeenkomt met de hedendaagse gemeente Tkiboeli. In de jaren 1930 werd Okrib hernoemd in Tkiboeli. Na de onafhankelijkheid van Georgië werd het district in 1995 ingedeeld bij de nieuw gevormde regio Imereti, en werd het district in 2006 omgevormd tot gemeente.
Economie Theeproductie was naast de mijnbouw een belangrijke economische activiteit gedurende de Sovjetjaren. Door de economische neergang in de turbulente jaren 1990 lag de theeproductie praktisch stil. Sinds 2019 is er meer dan 50 hectare theeplantage in de gemeente hersteld met de hulp van een internationaal programma. De biologische thee uit Tkiboeli wordt naar onder meer Nederland en andere landen in de Europese Unie geëxporteerd.
Geografie miniatuur|Nakerala bergrug van het Ratsjagebergte met weg naar de pas De gemeente ligt in het noorden van de regio Imereti en grenst rondom aan vijf gemeenten. In het westen grenst de gemeente aan Tskaltoebo, in het zuidwestelijke puntje aan de regiohoofdstad Koetaisi, in het zuiden grenst het aan Terdzjola en in het oosten aan Tsjiatoera. Ten noorden ligt ten slotte Ambrolaoeri (regio Ratsja-Letsjchoemi en Kvemo Svaneti).
Okriba De gemeente ligt geografisch voornamelijk in het zogeheten Okriba-heuvelland, of ook wel het Noordelijke Imereti-heuvelland. Dit heuvelland is voornamelijk opgebouwd uit karstgesteentes en kent verschillende rivierkloven. Er zijn een aantal depressies en vlaktes in het gebied, waaronder de Okribadepressie waarin Tkiboeli, Achalsopeli en het Tkiboeli waterkrachtreservoir liggen dat ondergronds afvloeit. Het meest uitgesproken natuurverschijnsel is het Nakerala kalksteenmassief met 300-600 meter hoge kliffen dat aan de noordkant van de stad Tkiboeli ligt.
De Nakerala-richel ligt in de bergkam van het Ratsjagebergte dat de gemeentegrens met Ambrolaoeri en de regiogrens met Ratsja-Letsjchoemi en Kvemo Svaneti vormt. De bergkam van het Ratsjagebergte heeft ook de hoogste punten van de gemeente, tot circa 1800 meter boven zeeniveau. In het gebied zijn verschillende grotten te vinden waaronder de grotten van Tsoetschvati, een deels natuurlijk en deels door mensen uitgegraven grotcomplex van dertien verdiepingen. In deze grotten zijn archeologische vondsten gedaan van het middenpaleolithicum tot de bronstijd, met bewijs van de aanwezigheid van neanderthalers.
Demografie De gemeente Tkiboeli telde 17.729 inwoners bij de volkstelling van 2024, een afname van vijftien procent ten opzichte van de volkstelling van 2014. Het aantal inwoners in de hoofdplaats Tkiboeli daalde met tien procent in deze periode. Bevolkingsontwikkeling van de gemeente Tkiboeli 1922 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2014 2024 Gemeente Tkiboeli - 32.952 44.411 42.733 39.451 36.686 31.132 20.839 17.729 Tkiboeli 1.842 9.202 22.702 23.153 21.821 21.867 14.464 9.770 8.775Verantwoording data: Bevolkingsstatistiek Georgië 1897 tot heden. Noot:
Etniciteit en religie De bevolking van de gemeente was volgens de volkstelling van 2024 vrijwel geheel mono-etnisch Georgisch (99,0 procent). De belangrijkste etnische minderheden waren enkele tientallen Russen, Oekraïners en kleinere aantallen Armeniërs en Osseten. Vrijwel alle inwoners waren volgens de volkstelling Georgisch-Orthodox (99,6 procent). De enige religieuze minderheid waren enkele tientallen jehova's.
Administratieve onderverdeling miniatuur|Centrum Tkiboeli De gemeente Tkiboeli is administratief onderverdeeld in 9 gemeenschappen (, temi) met in totaal 46 dorpen (, sopeli) en één stad (, kalaki), het bestuurlijk centrum Tkiboeli.
Bestuur De gemeenteraad van Tkiboeli (Georgisch: , ) wordt elke vier jaar gekozen in een gemengd kiesstelsel. Een deel wordt via enkelvoudige kiesdistricten gekozen en een deel via evenredige vertegenwoordiging van gesloten partijlijsten. Samenstelling Sakreboelo (zetels per partij) Partij 2014 2017 2021 2025 Georgische Droom (GD) 13 19 17 26 Verenigde Nationale Beweging (UNM) 5 4 8 Boerdzjanadze - Verenigde Oppositie 4 Overige partijen 3 4 2 1 Totaal 25 27 27 27
Bezienswaardigheden miniatuur|Motsametaklooster Het Gelatiklooster (12e eeuw) is de belangrijkste bezienswaardigheid in de gemeente en sinds 1994 door UNESCO erkend als werelderfgoed. Het klooster staat in het dorp Gelati, acht kilometer ten noordoosten van de stad Koetaisi. In de directe nabijheid staan meerdere historische en monumentale kloosters en kerken. Het Motsametaklooster, een paar kilometer ten zuiden van Gelati boven de kloof van de rivier Tskaltsitela, oorspronkelijk uit de 11e eeuw maar in de huidige vorm gedeeltelijk uit de 19e eeuw. Koning Bagrat IV liet hier in de 11e eeuw een kerk bouwen nadat de Arabieren in de 8e eeuw een eerdere kerk vernietigd hadden. Twee prinsen van het voormalige prinsdom Argveti, door de Arabieren vermoord, zouden hier begraven liggen. Wandschilderingen uit de late middeleeuwen. Grotten van Tsoetschvati. Een grottencomplex van 13 verdiepingen in karstgesteente waar in het middenpaleolithicum neanderthalers gewoond hebben. Sinds de jaren 1970 wordt er archeologisch onderzoek verricht. Moechoerawaterval. Langs de weg van Tkiboeli naar het dorp Moechoera valt een 70 meter hoge waterval vanuit grotten van de kale kalksteenwand. De grotten huisvesten verschillende soorten vleermuizen.
Vervoer miniatuur|Koetaisi-Tkiboeli trein in Satsire (2015) In Tkiboeli komen een paar belangrijke interregionale hoofdwegen samen die van belang zijn voor de verbinding van de gemeente met de rest van het land. De nationale route Sh17 (Koetaisi - Ambrolaoeri) is een belangrijkste ontsluitingsroute voor de regio Ratsja-Letsjchoemi en Kvemo Svaneti in het noorden via Tkiboeli over de 1217 meter hoge Nakeralapas langs Charistvala naar Ambrolaoeri. Vanuit Tkiboeli naar het zuiden geeft de Sh19 via Terdzjola toegang tot de autosnelweg S1 / E60. Verder is er de nationale Sh109 die vooral een gemeentelijke functie heeft en de nederzettingen in het geografische midden van de gemeente ontsluit.
In 1887 werd Tkiboeli via het spoor met Koetaisi verbonden, maar het passagiersvervoer werd tijdens de coronapandemie in 2020 opgeschort en is sindsdien niet hervat in tegenstelling tot andere regionale lijnen.
Geboren Keto Losaberidze (1949-2022), Georgische boogschutter geboren in de nederzetting Lekereti. Won de gouden medaille op de Olympische Zomerspelen van 1980 in Moskou.
Externe links Website gemeente Tkiboeli
Referenties
Categorie:Gemeente in Georgië Categorie:Imereti