Tsalka (Georgisch: , ) is een gemeente in het zuiden van Georgië, gelegen in de bestuurlijke regio Kvemo Kartli. De gelijknamige stad is het bestuurlijk centrum. De gemeente heeft een oppervlakte van 1.050 km² en heeft ongeveer 18.000 inwoners (2024). Tsalka is gesitueerd in het noordelijke deel van het Armeens Hoogland.
Geschiedenis Het gebied van de gemeente behoorde na het uiteenvallen van het middeleeuwse Koninkrijk Georgië in de 15e eeuw tot het Koninkrijk Kartli, dat in 1762 overging in het Koninkrijk Kartli-Kachetië. In de tussentijd kwam het gebied met de Vrede van Amasya in 1555 in Safavidisch Perzisch gecontroleerd gebied te liggen, aan de frontlinie met het Ottomaanse Rijk.
In de 18e eeuw worstelde het Koninkrijk Kartli-Kachetië zich los van de Perzen en probeerde het ook delen van het door de Ottomanen gecontroleerde vorstendom Samtsche (Samtsche-Saatabago, of ook wel Mescheti) in bezit te krijgen. Dit liep met Russische steun uit op een fiasco bij Aspindza waardoor dat gebied onder Turks gezag bleef.
Vorming bestuurlijke eenheid miniatuur|links|Oejezd Bortsjalo in het zuiden van het gouvernement Tiflis Als gevolg van het in 1783 gesloten verdrag van Georgijevsk tussen Kartli-Kachetië en het Russische Rijk werd het koninkrijk eerst een Russisch protectoraat en in 1801 door Rusland ingelijfd. Na de Russisch-Turkse Oorlog in 1828-1929 vestigden zich Pontische Grieken vanuit het Ottomaanse Rijk in Tsalka. Dat begon in 1830 in het dorp Besjtasjeni, waarna verschillende andere dorpen volgden.
Het gebied van Tsalka was tot 1880 bestuurlijk ingedeeld in de oejezd Tiflis, dat onderdeel was van achtereenvolgens het gouvernement Georgië (1801-1840), het gouvernement Georgië-Imeretië (1840-1846) en het gouvernement Tiflis (1846-1917). In 1880 werd oejezd Bortsjalo van oejezd Tiflis afgesplitst. Het moderne Tsalka lag binnen Bortsjalo in het district (oetsjastok) Trialeti, dat in het noordwestelijke deel van Bortsjalo lag. Het oetsjastok Trialeti kwam overeen met de cultuurhistorische streek Trialeti. Het district werd voornamelijk bewoond door Armeniërs, Azerbeidzjanen (die destijds net als andere Turkssprekende etnische groepen als Tataren werden aangeduid) en Pontische Grieken.
Na de Sovjetverovering van de Democratische Republiek Georgië in 1921 en de bestuurlijke hervormingen in 1930 werd het rajon Tsalka afgesplitst van Bortsjalo, dat de huidige omvang kreeg. Na de onafhankelijkheid van Georgië werd het district in 1995 ingedeeld bij de nieuw gevormde bestuurlijke regio (mchare) Kvemo Kartli, en is in 2006 het district omgevormd naar gemeente.
Geografie Tsalka grenst aan zeven gemeenten, te weten in het westen en zuidwesten aan de gemeenten Bordzjomi, Achalkalaki en Ninotsminda in de regio Samtsche-Dzjavacheti. In het zuiden grenst het aan Dmanisi, in het oosten aan Tetritskaro en in het noorden aan Kaspi en Gori, beiden in de regio Sjida Kartli.
Waterkrachtcascade miniatuur|Chramhesi-waterkrachtcentrale De gemeente bestaat geologisch voor een groot deel uit de Tsalka-depressie, dat een hoogte heeft van 1.500-1.900 meter boven zeeniveau en het noordelijke deel is van het Armeens Hoogland. Er liggen een aantal heuvels in het landschap met een relatieve hoogte van een paar honderd meter. In het laagste deel van deze depressie ligt tegenwoordig het Tsalka-reservoir, het grootste stuwmeer in Georgië. Het ligt aan de bovenkant van de Chrami-waterkrachtcascade, vernoemd naar de Chramirivier waar de cascade in ligt. Het Tsalka-reservoir voedt de Chramhesi-I waterkrachtcentrale, zes kilometer ten zuidoosten van de stad Tsalka.
Vulkanisch hoogland miniatuur|De berg Samsari (3.185 m) Aan de noordzijde wordt de Tsalka-depressie begrensd door het Trialetigebergte, terwijl de westkant wordt afgebakend door het Samsarigebergte en Dzjavachetigebergte, gebergtes met een vulkanische oorsprong gelegen op een tektonische breuklijn. Deze gebergten vormen tevens de gemeentegrens. De hoogste bergtoppen van de gemeente zijn ruim 3.000 meter boven zeeniveau en zijn te vinden in de zuidwestelijke hoek in het Samsarigebergte, waarbij de vulkaan Samsari (3.285 meter) op de gemeentegrens als hoogste punt geldt. De hoogste bergen van het Trialetigebergte in de gemeente zijn ruim 2.700 meter hoog.
Het zuidelijke en oostelijk deel loopt over in het lager gelegen Kvemo Kartli Lavaplateau, waarbij de zuidgrens van de gemeente de Chrami zijrivieren Tsjotsjiani en Dzjoedzjiani volgt. Deze laatste ontspringt in het Samsarigebergte een paar kilometer ten noorden van het Paravanimeer. De Chramirivier stroomt via de Dasjbasjikloof langs de daba's Trialeti, Chramhesi en Bediani in zuidoostelijke richting de gemeente uit.
Demografie De gemeente Tsalka telde 17.916 inwoners bij de volkstelling van 2024, een afname van vijf procent ten opzichte van de volkstelling van 2014. Tsalka is de minst bevolkte gemeente van de regio Kvemo Kartli. Het aantal inwoners in de hoofdplaats Tsalka nam in deze periode juist sterk toe.
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kreeg Tsalka te maken met een intensieve bevolkingsdaling. Er woonden veel Pontische Grieken die vanaf medio 1989 emigreerden, wat zorgde voor een halvering van de bevolking in een decennium, tot circa 2002. Daarna stabiliseerde het bevolkingsaantal van de gemeente. Bevolkingsontwikkeling van de gemeente Tsalka 1923 1939 1959 1970 1979 1989 2002 2014 2024 Gemeente Tsalka - 40.286 45.600 50.471 48.580 44.187 20.888 18.849 17.916 Tsalka 1.650 4.875 7.065 5.819 6.245 8.043 1.741 2.326 3.057 Bediani - - - 2.435 1.584 1.263 344 148 185 Chramhesi - - - - - - 118 78 88 Trialeti - - 7.591 1.617 1.435 707 434 510 591Bronnen: Bevolking Georgië 1897 tot heden.* Noot:
Etniciteit miniatuur|Griekse kerk in Tsalka Tsalka was het belangrijkste woongebied voor de Griekse gemeenschap van Georgië. In 1970 woonden er meer dan 30.000 Pontische Grieken in het district, wat 61 procent van de bevolking van het district was. De stad Tsalka bestond voor meer dan 90 procent uit Grieken. Het aantal Grieken nam na de val van het communisme drastisch af, vooral vanwege hun emigratie naar Griekenland. Anno 2014 woonden er slechts 1.304 Grieken in de hele gemeente Tsalka. De Griekse gemeenschap in Tsalka sprak van oudsher het Urum, een bedreigde taal behorend tot de Turkse taalfamilie.
De bevolking van Tsalka is sinds 2000 erg divers, onder andere door migratieprogramma's in de periode 1997-2006 om Georgische slachtoffers van eco-rampen, zoals overstromingen en aardverschuivingen in Svanetië en Adzjarië, te hervestigen. Dit leidde ook tot etnische spanningen en protesten in 2006, ook in Tsalka.
Volgens de volkstelling van 2024 waren Georgiërs (Adzjaren) en Armeniërs de grootste bevolkingsgroepen in de gemeente, met een aandeel van respectievelijk 44 procent en 36 procent. Daarnaast woonde er ook een relatief groot aantal Azerbeidzjanen (zeven procent). Volgens de eerdere volkstelling van 2014 woonden er ongeveer net zoveel Grieken. Andere minderheden werden in kleinere getale geteld, waarvan de Russen de belangrijkste waren (1,7 procent).
Etnische samenstelling van de gemeente Tsalka Jaar 1970 1979 1989 2002 2014 2024 Georgiërs 2.069 1.710 1.613 2.510 8.802 7.815 Armeniërs 14.621 13.996 12.671 11.484 7.321 6.483 Azerbeidzjanen 1.927 2.231 2.281 1.992 1.316 1.277 Grieken 30.885 30.881 27.127 4.589 1.304 n.b. Tsalka 50.471 48.580 44.187 20.888 18.849 17.916Bronnen: etnische bevolkingsstatistiek 1970, 1979, 1989, 2002, 2014, 2024;
Religieuze samenstelling Door de gemengde bevolkingssamenstelling zijn er ook verschillende geloofsgemeenschappen in Tsalka. Geen van deze heeft een dominante meerderheid. De grootste geloofsgemeenschap is de islam (36,6 procent), wat komt door de combinatie van Adzjaren en Azerbeidzjanen. De Armeens-Apostolische Kerk (33 procent) en de Orthodoxe Kerk (25 procent) zijn de andere twee grote stromingen.
Administratieve onderverdeling De gemeente Tsalka is administratief onderverdeeld in 30 gemeenschappen (, ) met in totaal 40 dorpen (, ), drie daba (een nederzetting met stedelijk karakter') en één stad (, ).
stad: Tsalka; daba: Bediani, Chramhesi, en Trialeti dorpen: in totaal 40, waaronder Besjtasjeni.
Bestuur miniatuur|Gemeentelijk centrum Tsalka De gemeenteraad van Tsalka (Georgisch: , ) wordt elke vier jaar gekozen in een gemengd kiesstelsel. Een deel wordt via enkelvoudige kiesdistricten gekozen en een deel via evenredige vertegenwoordiging van gesloten partijlijsten. Partij 2014 2017 2021 2025 Georgische Droom (GD) 30 38 20 43 Verenigde Nationale Beweging (UNM) 2 2 6 Boerdzjanadze - Verenigde Oppositie 7 Overige partijen 6 5 4 2 Totaal 45 45 30 45
Bezienswaardigheden miniatuur|Dasjbasji Canyon Natuurmonument Natuurmonument miniatuur|Chramirivier in de Dasjbasjikloof In de gemeente zijn diverse bezienswaardigheden, voornamelijk natuurschoon: Dasjbasji Canyon Natuurmonument. Een ongeveer 8 kilometer lange kloof van de Chrami rivier tussen Tsalka en Trialeti met watervallen en een grote biodiversiteit De kloof heeft een diepte van ongeveer 300 meter. St Georgi Kerk in Dasjbasji, een 10e-eeuwse kruiskerk op de rand van de Dasjbasjikloof. Diverse meren, met omliggende (beschermde) natuurgebieden, zoals het Baretimeer en het Tsalkareservoir. Kldekari, een middeleeuws fort net buiten de noordoostelijke hoek van de gemeente. Was de zetel van de eristavi van hertogdom Kldekari, dat een groot deel van het historische district Trialeti (en dus Tsalka) besloeg.
Vervoer miniatuur|Sh31 door Sameba, Tsalka De belangrijkste doorgaande weg door de gemeente is de nationale route Sh31 die Tbilisi met Samtsche-Dzjavacheti verbindt en eindigt in Ninotsminda vlak bij de Armeense grens. Verder verbindt de nationale route Sh33 de stad Tsalka met Bediani, Tetritskaro en Marneoeli. Vanaf Bediani gaat de nationale route Sh68 naar Dmaninsi.
Sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw is Tsalka verbonden met het spoor. Deze lijn vanaf Marabda gaat via Tetritskaro, Tsalka, en Ninotsminda naar het eindpunt in Achalkalaki. De route is feitelijk sinds 2007 buiten gebruik voor passagiersvervoer nadat deze vanaf 2007 grondig gemoderniseerd werd in het kader van de Baku-Tbilisi-Kars spoorlijn. Sinds 2017 rijden er internationale goederentreinen over het spoor. Het lokale passagiersvervoer is niet hervat.
Externe links Website gemeente Tsalka
Referenties
Categorie:Gemeente in Georgië Categorie:Kvemo Kartli