Tetritskaro (Georgisch: , ) is een gemeente in het zuiden van Georgië, gelegen in de bestuurlijke regio Kvemo Kartli. De gelijknamige stad is het bestuurlijk centrum. De gemeente heeft een oppervlakte van 1.174 km² en heeft ongeveer 20.000 inwoners (2024). Ze is voor het grootste gedeelte gesitueerd in het Kvemo Kartli-plateau.
Geschiedenis Na het uiteenvallen van het koninkrijk Georgië in de 15e eeuw behoorde het gebied van de gemeente tot het koninkrijk Kartlië, dat in 1762 overging in het koninkrijk Kartli-Kachetië. In de tussentijd kwam het gebied als gevolg van de Vrede van Amasya in 1555 in Safavidisch Perzisch gecontroleerd gebied te liggen.
In Russische Rijk miniatuur|links|Oejezd Tiflis met Tetritskaro in de linkerhelft. In de 18e eeuw worstelde het Koninkrijk Kartli-Kachetië zich los van de Perzische overheersing en was het gebied van Tetritskaro regelmatig het slachtoffer van Ottomaanse en Perzische invallen, wat leidde tot ontvolking. Als gevolg van het in 1783 gesloten verdrag van Georgijevsk tussen Kartli-Kachetië en het Russische Rijk werd het koninkrijk eerst een Russisch protectoraat en in 1801 door Rusland ingelijfd.
Na de Russisch-Turkse Oorlog in 1828-1929 en de Krimoorlog (1853-1856) vestigden zich Pontische Grieken en Armeniërs vanuit het Ottomaanse Rijk in onder andere Tetritskaro en het nabijgelegen Tsalka. Daarnaast emigreerden Duitsers in de 19e eeuw naar dit gebied. Deze Kaukasusduitsers stichtten verschillende koloniën, waaronder in 1818 Elisabethtal, het huidige Asoereti in de gemeente Tetritskaro.
Het gebied van Tetritskaro lag tussen 1801 en 1930 bestuurlijk in de oejezd Tiflis, dat onderdeel was van achtereenvolgens het gouvernement Georgië (1801-1840), het gouvernement Georgië-Imeretië (1840-1846) en het gouvernement Tiflis (1846-1917).
Vorming district Na de Sovjetverovering van de Democratische Republiek Georgië in 1921 en de bestuurlijke hervorming in 1930 werd het rajon Agboelachi gevormd (de toenmalige naam voor Tetritskaro) en kreeg het de huidige omvang. In 1940 veranderde de naam in de Georgische vertaling, Tetri-Tskaro. Na de onafhankelijkheid van Georgië werd het district in 1995 ingedeeld bij de nieuw gevormde bestuurlijke regio (mchare) Kvemo Kartli, en is het in 2006 omgevormd naar gemeente.
Geografie Tetritskaro grenst aan acht gemeenten, te weten in het westen en zuidwesten aan de gemeenten Tsalka en Dmanisi, in het zuiden aan Bolnisi, in het zuidoosten aan Marneoeli, en in het oosten aan Gardabani. Dan in het oosten nog de hoofdstad Tbilisi, in het noordoosten Mtscheta (regio Mtscheta-Mtianeti), en in het noorden ten slotte aan Kaspi (regio Sjida Kartli.
Lavaplateau De gemeente bestaat geografisch voor een groot deel uit het Kvemo Kartli Lava Plateau, dat een van west naar oost geleidelijk aflopende hoogte heeft 1.500 - 500 meter boven zeeniveau. Er liggen met name in de westelijke helft heuvelruggen in het landschap met een relatieve hoogte tot 500 meter boven de hoogvlakte.
De Chrami is de belangrijkste rivier in de gemeente, die de westelijke en zuidelijke grens vormt. Deze rivier stroomt door een ruim 200 meter diepe kloof door het Kvemo Kartli Plateau, de Samsjvilde canyon. In west-oost richting stromen nog enkele andere rivieren door de gemeente. Aan de noordzijde wordt de gemeente begrensd door het Trialetigebergte, terwijl de heuvels in de westkant de overgang vormen naar het hogere Dzjavacheti Plateau dat onderdeel is van het Armeens Hoogland. De hoogste bergtoppen van de gemeente komen nauwelijks boven de 2.000 meter boven zeeniveau uit. De hoogste plek in de gemeente is de Kldekari in het noordwesten aan de rand van het nationaal park Algeti, waar het gelijknamige middeleeuwse fort bovenop staat.
Demografie De gemeente Tetritskaro telde 19.854 inwoners bij de volkstelling van 2024, een afname van zes procent ten opzichte van de volkstelling van 2014. Deze daling kwam vrijwel geheel op conto van een dalend aantal Georgiërs in de gemeente. Het aantal inwoners in de hoofdplaats Tetritskaro bleef stabiel in diezelfde periode. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie had de gemeente Tetritskaro tot medio 2002 te maken met een flinke bevolkingsdaling. Er woonden veel Pontische Grieken, die na 1989 emigreerden. Bevolkingsontwikkeling van de gemeente Tetritskaro 1926 1939 1959 1970 1979 1989 2002* 2014 2024 Gemeente Tetritskaro - - 39.150 36.945 34.593 36.432 25.354 21.127 19.854 Tetritskaro - 2.156 5.564 6.896 7.281 8.692 4.041 3.093 3.071 Manglisi 2.883 3.528 4.333 3.757 3.797 4.013 2.752 1.441 1.676Verantwoording data: Bevolkingsstatistiek Georgië 1897 tot heden.* Noot volkstelling 2002.
Etniciteit miniatuur|Laat middeleeuws Pitaretiklooster Tetritskaro had in het verleden een grote Griekse gemeenschap, wat zijn oorsprong had in de 19e-eeuwse migratie van Pontische Grieken naar voornamelijk buurgemeente Tsalka. In de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw woonden er ongeveer 7.500 - 8.500 Grieken in Tetritskaro, wat ruim twintig procent van de bevolking was. Het aantal Grieken nam na de val van de Sovjet-Unie drastisch af vanwege emigratie naar Griekenland. Anno 2014 woonden er minder dan 200 Grieken in Tetritskaro, wat nog geen een procent van de bevolking was. In de 19e eeuw emigreerden ook Duitsers naar dit gebied, die enkele dorpen stichtten.
miniatuur|Duits huis in Asoereti. Tetritskaro was etnisch divers gedurende de Sovjet-periode met substantiële groepen etnische minderheden. Georgiërs waren weliswaar de grootste groep, maar niet in de absolute meerderheid met een aandeel tussen de 40-45 procent. Naast de aangehaalde Grieken, waren er grote groepen Azerbeidzjanen, Armeniërs, Russen en ook Osseten. Deze laatste groep vindt zijn oorsprong in de Osseetse gemeenschappen in de cultuur-historische streek Trialeti.
Het absolute aantal Georgiërs bleef door de jaren heen vrij stabiel in de gemeente, maar het aandeel Georgiërs in Tetritskaro nam in de 21e eeuw toe naar rond de 80 procent, voornamelijk vanwege het vertrek van de andere etnische gemeenschappen. Niet alleen Grieken vertrokken massaal, maar ook Russen en Osseten, en op mindere schaal Azerbeidzjanen en Armeniërs. Met de val van de Sovjet-Unie vertrokken Russen overal uit Georgië, de Osseten vertrokken met name door etnische spanningen in de jaren 1990-1992, ook al raakte het conflict rond Zuid-Ossetië de Osseten in Tetritskaro en Tsalka niet. Volgens de volkstelling van 2024 vormen de Georgiërs de meerderheid in Tetritskaro (bijna 79 procent), gevolgd door Azerbeidzjanen (bijna negen procent) en Armeniërs (bijna acht procent). Het aandeel Grieken daalde tot minder dan 1% van de bevolking in Tetritskaro. Etnische samenstelling van de gemeente Tetritskaro Jaar 1970 1979 1989 2002* 2014 2024 Georgiërs 16.000 15.665 16.732 18.769 17.424 15.655 Armeniërs 2.730 2.416 2.499 2.632 1.544 1.524 Azerbeidzjanen 5.694 5.044 4.520 1.641 1.548 1.731 Grieken 7.588 7.637 8.413 1.281 186 n.b. Osseten 2.284 1.688 1.297 205 85 95 Russen 2.097 2.336 2.365 689 277 288 Totaal 36.945 35.227 36.490 25.354 21.127 19.854Bronnen: etnische bevolkingsstatistiek 1970, 1979, 1989, 2002, 2014, 2024;
Religieuze samenstelling De meerderheid van de bevolking is Georgisch-Orthodox (83,4 procent), terwijl 11,6 procent islamitisch is en bijna drie procent Armeens-Apostolisch. Daarnaast is er een klein aantal jehova's.
Administratieve onderverdeling miniatuur|Gemeentelijk centrum Tetritskaro De gemeente Tetritskaro is administratief onderverdeeld in 19 gemeenschappen (, ) met in totaal 90 dorpen (, ), waarvan 13 onbewoond zijn. Er is één daba (een 'nederzetting met stedelijk karakter') en één stad (, ).
stad: Tetritskaro; daba: Manglisi; dorpen: in totaal 90, waaronder Goedarechi en Asoereti.
Tientallen nederzettingen in de gemeente hebben de status van hooglandnederzetting gekregen, waarmee extra overheidsgeld vrijkomt voor ontwikkeling en sociale steun. Dit programma moet de ontvolking van dorpen in de berg regio's tegengaan.
Bestuur miniatuur|Gemeentehuis in Tetritskaro De gemeenteraad van Tetritskaro (Georgisch: , ) wordt elke vier jaar gekozen in een gemengd kiesstelsel. Een deel wordt via enkelvoudige kiesdistricten gekozen en een deel via evenredige vertegenwoordiging van gesloten partijlijsten. Partij 2014 2017 2021 2025 Georgische Droom (GD) 25 29 27 34 Verenigde Nationale Beweging (UNM) 6 3 7 Overige partijen 4 3 2 1 Totaal 35 35 36 35
Bezienswaardigheden miniatuur|Hogere delen van Nationaal park Algeti, zuidkant van het Trialetigebergte miniatuur|Manglisikathedraal In de gemeente zijn diverse bezienswaardigheden, voornamelijk natuurschoon en oude ruines: Nationaal park Algeti. Een bosrijk beschermd natuurgebied op de zuidelijke hellingen van het Trialetigebergte. Manglisikathedraal, een functionerende 6e-7e-eeuwse kathedraal in Manglisi met een voor die periode uniek ontwerp. Kldekarifort. Ruïnes van een oorspronkelijk 9e-eeuws fort op een hoge rots vanwaar een weids uitzicht over de hoogvlaktes en het nationaal park Algeti is. Gelegen in de noordwestelijke hoek van de gemeente, op de grens met de regio Sjida Kartli. Pitaretiklooster. Een laat middeleeuws klooster in de binnenlanden van de gemeente, op ongeveer 26 kilometer ten zuidwesten van Tetritskaro. Samsjvilde. Ruïnes van een gefortificeerde stad en archeologische vindplaats. Locatie van oudste stad van Kartli die teruggaat naar 3e eeuw VC. Een paar kilometer ten zuiden van Tetritskaro. Goedarechiklooster. Een 13e-eeuws klooster in het dorpje Goedarechi. De bijbehorende kerk is in 2006 gerestaureerd.
Vervoer miniatuur|Sh33 bij Tsjivsjavi De belangrijkste doorgaande weg door de gemeente is de nationale route Sh31 die vanaf de internationale route S6 (E117) tussen Tbilisi en Marneoeli, de regio Kvemo Kartli verbindt met Samtsche-Dzjavacheti. Deze weg eindigt in Ninotsminda vlak bij de Armeense grens. Verder vormt de nationale route Sh33 een belangrijke verbinding voor het gemeentelijk centrum Tetritskaro naar Marneoeli in het oosten, en Tsalka in het westen en is de nationale route Sh34 een korte verbindingsroute vanaf Tetritskaro naar de Sh31.
Sinds de jaren tachtig van de twintigste eeuw is Tetritskaro verbonden met het spoor, door middel van de lijn Marabda - Tetritskaro - Tsalka - Ninotsminda - Achalkalaki. De route is feitelijk sinds 2007 buiten gebruik voor passagiersvervoer nadat deze vanaf 2007 grondig gemoderniseerd werd in het kader van de Baku-Tbilisi-Kars spoorlijn. Sinds 2017 rijden er internationale goederentreinen over het spoor. Het lokale passagiersvervoer is niet hervat.
Externe links Website gemeente Tetritskaro
Referenties
Categorie:Gemeente in Georgië Categorie:Kvemo Kartli